Xem tranh trừu tượng, bạn đừng cố tìm hình người hay cảnh vật mà hãy nhìn trực tiếp những gì có trên mặt tranh: màu, nét cọ, độ dày của sơn, kích thước, khoảng trống, rồi để ý cảm giác chúng gây ra cho mình. Một cách làm dễ áp dụng là nhìn ở ba khoảng cách: đứng xa để thấy tổng thể, đứng vừa để thấy cấu trúc, đứng gần để thấy dấu vết bàn tay hoạ sĩ.
Tranh trừu tượng giống âm nhạc không lời. Bạn không hỏi một bản nhạc không lời "vẽ" cái gì, bạn cảm nó buồn, vui, căng thẳng hay êm ả. Tranh trừu tượng cũng vậy. Bài này đi qua các kiểu tranh trừu tượng thường gặp, phương pháp nhìn ba lớp, cách đọc từng yếu tố trên mặt tranh, và vài bài tập nhỏ để bạn tự tin hơn trước một bức tranh không có hình gì.
Tranh trừu tượng không vẽ cái gì, vậy nó nói gì
Tranh trừu tượng là tranh không mô tả một vật, một người, một cảnh có thật, hoặc chỉ gợi rất mờ. Thay vào đó, hoạ sĩ để màu, đường nét, mảng khối, chất liệu tự đứng làm "nhân vật". Có bức là kết quả của một cảm xúc dồn nén, có bức là một phép tính cẩn thận về tỉ lệ, có bức là dấu vết của một quá trình như đổ, cạo, phủ nhiều lớp.
Vì không có hình để bám, người xem phải dùng một giác quan ít được luyện: cảm nhận trực tiếp màu và nhịp. Điều này lạ lúc đầu nhưng không khó. Bạn đã làm việc này hằng ngày: khi bước vào một căn phòng sơn xanh nhạt thấy dịu, khi nhìn một mảng tường đỏ thấy nóng, khi nhìn sóng nước thấy lòng lắng lại.
Một số bức tranh trừu tượng bắt đầu từ một cảnh thật rồi giản lược dần, nên vẫn có thể thấy dấu vết đường chân trời hay một dáng người. Một số khác từ đầu đã không có cảnh nào. Bạn không cần đoán bức trước mặt thuộc loại nào; cứ nhìn nó như chính nó.
Bốn kiểu tranh trừu tượng hay gặp
Phân loại sau giúp bạn có điểm tựa khi đứng trước tranh. Một bức có thể pha trộn nhiều kiểu.
| Kiểu | Nhận ra bằng | Thử cảm nhận |
|---|---|---|
| Trừu tượng hình học | Đường thẳng, hình vuông, tròn, mảng màu phẳng, ranh giới sắc | Sự cân bằng, trật tự, nhịp như kiến trúc hay âm nhạc |
| Trừu tượng cử chỉ | Nét cọ mạnh, sơn bắn, vệt quệt lớn, dấu vết chuyển động của tay | Năng lượng, tốc độ, cảm xúc lúc vẽ |
| Trường màu | Mảng màu rất lớn, ít chi tiết, ranh giới mềm | Đứng gần, để màu bao lấy tầm nhìn, cảm nhận như đứng trước biển |
| Tối giản | Rất ít yếu tố: một đường, một màu, nhiều khoảng trống | Sự tĩnh lặng, sự chú ý tới chi tiết nhỏ nhất |
Nếu thấy mình thích một kiểu hơn hẳn các kiểu khác, đó là thông tin hữu ích về gu của bạn. Lần sau đi xem, bạn biết nên dừng lâu ở đâu.
Ở Việt Nam, bạn còn hay gặp tranh trừu tượng làm bằng sơn mài, lụa hay giấy dó. Chất liệu truyền thống cho mặt tranh độ sâu và độ bóng riêng, nên nhìn gần với loại tranh này càng đáng công: các lớp sơn mài mài lộ ra nhiều tầng màu mà ảnh chụp hầu như không ghi lại được.
Phương pháp nhìn ở ba khoảng cách
Đây là cách nhìn dễ áp dụng nhất với tranh trừu tượng, nhất là tranh khổ lớn. Mỗi khoảng cách cho bạn một lớp thông tin khác nhau:
- Đứng xa, khoảng bốn đến năm bước chân. Nhìn tổng thể: màu chủ đạo là gì, tranh nặng về bên nào, cảm giác chung là động hay tĩnh.
- Tiến lại khoảng hai bước. Nhìn cấu trúc: các mảng xếp thế nào, có đường dẫn mắt đi đâu, chỗ nào đậm, chỗ nào thưa.
- Đứng gần, khoảng một sải tay, không chạm vào tranh. Nhìn bề mặt: sơn dày hay mỏng, có vết cạo, vết nhỏ giọt, chỗ lớp dưới lộ ra không.
- Lùi lại vị trí xa ban đầu. Nhìn lần nữa, lúc này bạn sẽ thấy tranh khác đi vì đã biết các chi tiết.
- Chọn khoảng cách bạn thấy dễ chịu nhất và đứng thêm một phút ở đó.
Cả quá trình mất khoảng ba đến năm phút cho một bức. Bạn không cần làm với mọi bức trong triển lãm, chỉ với vài bức khiến bạn dừng chân. Nếu phòng đông, chờ một lúc vắng hơn để lùi xa mà không bị ai chắn tầm nhìn.
Đọc những gì có trên mặt tranh
Màu. Màu nóng như đỏ, cam thường tiến về phía bạn; màu lạnh như xanh lam lùi ra xa. Màu đặt cạnh nhau có thể làm nhau rực lên hoặc tắt đi. Để ý mắt bạn bị kéo về màu nào trước.
Nét. Nét cọ dài, liền gợi sự trôi chảy; nét đứt, ngắn gợi sự bồn chồn. Nét có hướng: đi lên, đi xuống, xoáy tròn. Thử dùng ngón tay vẽ theo hướng nét trong không khí.
Chất. Sơn đắp dày nổi khối, sơn loang mỏng như nước, bề mặt nhám hay bóng. Chất liệu cho bạn biết tốc độ và cách tay hoạ sĩ làm việc.
Kích thước. Một bức nhỏ như cuốn sổ mời bạn lại gần thì thầm. Một bức lớn hơn người bao trùm bạn. Kích thước là quyết định có chủ ý, không chỉ chuyện khổ vải có sẵn.
Khoảng trống. Phần không vẽ, phần để nguyên nền, cũng là một phần bố cục. Nhiều bức tối giản dựa gần hết vào khoảng trống để tạo sự lặng.
Ánh sáng phòng. Cùng một bức tranh dưới đèn vàng và dưới ánh sáng ban ngày cho màu khác nhau. Nếu phòng có cửa sổ, thử đứng xem lúc nắng đổi, bạn sẽ thấy mặt tranh như thở theo.
Thử nghiệm nhỏ: tả bức tranh cho người không nhìn thấy nó
Một bài tập hay khi đi xem cùng bạn bè: một người quay lưng lại bức tranh, người kia tả cho họ nghe trong một phút mà không được dùng chữ "đẹp", "lạ", "khó hiểu". Người tả buộc phải nói về màu, nét, kích thước, cảm giác: "một mảng xanh rất sâu chiếm gần hết, góc dưới có vệt cam như que diêm vừa quẹt".
Bài tập này làm hai việc. Nó bắt bạn nhìn kỹ, vì bạn không thể tả cái mình không thấy. Và nó cho bạn ngôn ngữ để nói về tranh trừu tượng mà không cần thuật ngữ. Khi người quay lưng quay lại nhìn, cả hai sẽ so xem lời tả và bức tranh thật khớp đến đâu, thường rất vui.
Nếu đi một mình, bạn có thể làm bài tập này bằng cách ghi âm lời tả của chính mình hoặc viết ba câu vào điện thoại. Đọc lại sau vài ngày, bạn sẽ ngạc nhiên vì nhớ bức tranh rõ hơn hẳn những bức chỉ nhìn qua.
Tên tranh "Không đề" và các kiểu đặt tên khác
Tên tranh trừu tượng thường gây bối rối. Mỗi kiểu đặt tên gợi một cách xem khác:
| Kiểu tên | Ví dụ giả định | Gợi ý cách xem |
|---|---|---|
| Không đề | "Không đề" | Hoạ sĩ muốn bạn xem không bị dẫn dắt, hãy tin cảm giác riêng |
| Đánh số | "Bố cục số 7" | Thường thuộc một loạt, nếu có các bức cùng loạt hãy so sánh |
| Tên gợi cảm giác | "Chiều mưa tháng Bảy" | Dùng tên như chìa khoá, xem màu và nhịp có gợi cơn mưa không |
| Tên chỉ chất liệu | "Sơn dầu và tro trên vải" | Chú ý vật liệu lạ và vì sao hoạ sĩ chọn nó |
| Tên gợi nơi chốn | "Ven sông" | Tìm dấu vết của nơi chốn đã được giản lược |
Mẹo: lần đầu nhìn, che tên lại hoặc đừng đọc. Sau khi đã có cảm nhận riêng, đọc tên và xem nó đổi cách nhìn của bạn thế nào. Nếu tên tranh làm bạn thấy hẳn một hình ảnh mà trước đó không thấy, đó là lúc chữ và màu cùng làm việc, và bạn vừa nhìn thấy một lớp nghĩa mới.
Bài tập so sánh hai bức đặt cạnh nhau
Triển lãm tranh trừu tượng thường treo các bức cùng loạt cạnh nhau. Đó là dịp tốt để luyện mắt, vì so sánh dễ hơn đánh giá một bức đứng riêng. Thử đi qua năm câu sau với hai bức gần nhau:
- Bức nào bạn thấy "ồn" hơn, bức nào "lặng" hơn, và yếu tố nào tạo ra sự khác biệt: màu, nét hay mật độ?
- Nếu hai bức là hai bản nhạc, bức nào nhanh, bức nào chậm?
- Hai bức dùng cùng một màu nhưng màu ấy trông khác nhau ra sao khi đặt cạnh những màu khác?
- Bức nào hoạ sĩ vẽ nhanh, bức nào vẽ chậm, dựa vào dấu vết nét cọ bạn đoán thế nào?
- Nếu được mang một bức về nhà, bạn chọn bức nào, và bạn sẽ treo nó ở phòng nào?
Câu hỏi cuối nghe như chuyện vui nhưng rất hữu ích: nó buộc bạn hình dung bức tranh sống cùng mình mỗi ngày, và câu trả lời thường cho thấy bạn cảm được tranh nhiều hơn bạn nghĩ.
Làm bài tập này với ba, bốn cặp tranh trong một buổi, bạn sẽ thấy mắt mình nhạy hơn hẳn với những khác biệt nhỏ mà lúc đầu tưởng các bức giống hệt nhau.
Cảm xúc là một câu trả lời hợp lệ
Nhiều người ngại nói về tranh trừu tượng vì sợ cảm nhận của mình "không đúng". Với loại tranh này, cảm xúc của bạn chính là một phần chất liệu mà hoạ sĩ trông đợi. Nếu bức tranh khiến bạn thấy bức bối, đó là một phản hồi thật, đáng nói ra, dù hoạ sĩ có định thế hay không.
Điều đáng tránh là dừng lại ở câu "đẹp" hoặc "không hiểu". Thử nói rõ hơn: bức bối vì màu đỏ chiếm quá nhiều, dịu vì ranh giới các mảng mờ như sương, hồi hộp vì nét cọ chéo lên như sắp đổ. Gắn cảm xúc vào một yếu tố cụ thể trên mặt tranh là bước nhảy từ "thích hay không" sang "hiểu vì sao mình thích".
Theo thời gian, bạn sẽ thấy cảm nhận của mình về cùng một bức tranh có thể thay đổi. Một bức từng thấy trống rỗng, vài năm sau lại thấy yên bình. Đó không phải vì bức tranh đổi, mà vì bạn đã đổi.
Câu hỏi thường gặp
Tranh trừu tượng có ý nghĩa cố định không?
Hoạ sĩ thường có ý định riêng khi vẽ, nhưng tranh trừu tượng để ngỏ nhiều cách hiểu hơn tranh có hình. Cảm nhận của bạn có giá trị, nhất là khi bạn chỉ ra được nó đến từ màu, nét hay bố cục nào.
Vì sao tranh trừu tượng hay được đặt tên "Không đề"?
Vì hoạ sĩ không muốn tên tranh dẫn dắt người xem về một hình ảnh hay câu chuyện cụ thể. Tên "Không đề" mời bạn đến với tranh bằng cảm nhận trực tiếp, không qua chữ.
Đứng xem một bức tranh trừu tượng bao lâu là hợp lý?
Khoảng ba đến năm phút cho những bức khiến bạn dừng chân, đủ để nhìn ở ba khoảng cách xa, vừa, gần. Không cần xem lâu như vậy với mọi bức; chọn vài bức là đủ cho một buổi.
Làm sao phân biệt tranh trừu tượng vẽ có chủ ý và vẽ bừa?
Nhìn kỹ các lựa chọn: màu có phối hợp có tính toán không, bố cục có cân bằng hay chủ ý lệch, bề mặt có nhiều lớp không. Tranh có chủ ý thường càng nhìn càng thấy quyết định, còn vẽ bừa thì nhìn lâu sẽ thấy rời rạc.
Có nên đọc giới thiệu trước khi xem tranh trừu tượng không?
Nên xem trước, đọc sau. Nhìn vài phút để có cảm nhận riêng, rồi đọc giới thiệu để so sánh. Đọc trước dễ khiến bạn chỉ đi tìm điều được mô tả mà bỏ qua những gì mình tự thấy.
Tranh trừu tượng có hợp để treo trong nhà không?
Hợp, vì nó không gắn với một câu chuyện cụ thể nên dễ sống cùng lâu dài. Chọn bức có màu bạn thấy dễ chịu khi nhìn mỗi ngày, và để ý kích thước so với bức tường để tranh có đủ khoảng trống quanh nó.