DuongThoi.comĐương Thời
Hiểu nghệ thuật đương đại

Nghệ thuật công cộng là gì: cách nhìn tượng, tranh tường và tác phẩm giữa phố

Nghệ thuật công cộng là tác phẩm đặt ở nơi ai cũng đi qua: quảng trường, công viên, bức tường, nhà ga. Cách nhìn, cách ứng xử và một buổi đi bộ tìm tác phẩm.

An elderly Vietnamese woman pauses with her bicycle beside a large abstract steel sculpture in a leafy riverside park, wide shot from across the path, soft morning mist

Nghệ thuật công cộng là tác phẩm nghệ thuật được đặt ở không gian ai cũng đi qua được, như quảng trường, công viên, bờ sông, nhà ga, bức tường của một khu dân cư, và thường được làm ra cho cả người không chủ động đi xem nghệ thuật. Muốn nhìn một tác phẩm công cộng cho trọn, bạn nên để ý nó đối thoại thế nào với nơi nó đứng, và người qua lại đối xử với nó ra sao, vì đời sống quanh tác phẩm chính là một nửa ý nghĩa của nó.

Khác với phòng trưng bày, ở ngoài phố không ai bảo bạn "đây là nghệ thuật, hãy dừng lại". Tác phẩm có thể bị lướt qua hàng nghìn lần mỗi ngày, bị trẻ con trèo lên, bị chim đậu, bị mưa nắng làm phai. Bài này giải thích các dạng nghệ thuật công cộng, câu hỏi nên đặt khi gặp một tác phẩm giữa phố, cách ứng xử, và một lộ trình đi bộ nhỏ để bạn bắt đầu để ý những gì vốn đã ở quanh mình.

Nghệ thuật công cộng khác tác phẩm trong phòng trưng bày ở đâu

Trong phòng trưng bày, người xem tự chọn bước vào. Ngoài phố, tác phẩm đến với người xem dù họ có muốn hay không. Vì vậy nghệ thuật công cộng thường phải nói được với nhiều kiểu người cùng lúc: người đi làm vội, cụ già tập thể dục, đứa trẻ tan học, du khách. Nó không thể dựa vào một đoạn giới thiệu dài.

Tác phẩm công cộng cũng phải sống chung với thời tiết, xe cộ, sự va chạm hằng ngày. Chất liệu thường bền: đá, đồng, thép, gạch men, sơn ngoài trời. Có những tác phẩm tạm thời chỉ đặt vài tuần, nhưng phần lớn được làm để ở lại nhiều năm, trở thành một mốc quen của khu phố. Người dân hay gọi chúng bằng tên riêng, đặt hẹn "gặp nhau ở chỗ cái tượng".

Và tác phẩm công cộng gắn với nơi chốn rất chặt. Một tác phẩm đặt ở bến cũ kể về nghề sông nước từng có ở đó. Một bức tranh tường trong ngõ có thể do chính cư dân cùng vẽ, kể chuyện khu phố mình. Hiểu nơi chốn, bạn hiểu tác phẩm nhanh hơn mọi tấm biển giới thiệu.

Các dạng nghệ thuật công cộng thường gặp

Bạn có thể đã đi ngang nhiều dạng dưới đây mà chưa từng gọi chúng là nghệ thuật. Bảng giúp bạn nhận ra và biết cách nhìn.

DạngThường gặp ởCách nhìn gợi ý
Tượng, điêu khắc ngoài trờiCông viên, quảng trường, khuôn viên toà nhàĐi một vòng, nhìn từ xa để thấy tác phẩm với không gian xung quanh
Tranh tườngTường nhà, chân cầu, hàng rào công trìnhĐứng chếch sang bên, để ý chi tiết nhỏ ở góc tường
Sắp đặt tạm thời ngoài trờiPhố đi bộ, bờ hồ dịp lễ hộiĐến vào hai thời điểm sáng và tối để so sánh
Nghệ thuật trong công trìnhNhà ga, trạm xe buýt, cầu đi bộ, bệnh việnNghĩ xem tác phẩm làm đổi cảm giác của nơi chờ đợi ra sao
Nghệ thuật cộng đồngNgõ nhỏ, chợ, trường họcHỏi người dân quanh đó về quá trình làm
Ánh sáng công cộngMặt tiền công trình, cây cầu, con phốXem sau khi trời tối, đứng xa để thấy toàn cảnh

Dạng cuối cùng hay xuất hiện vào mùa lễ hội cuối năm. Những dạng còn lại có quanh năm, chỉ cần bạn đi chậm hơn một chút là thấy.

Năm câu hỏi khi gặp một tác phẩm giữa phố

Nó đứng ở đâu, và vì sao lại ở đây? Một tác phẩm đặt giữa vòng xoay khác với một tác phẩm nép bên ghế đá. Vị trí nói lên tác phẩm muốn được ngắm từ xa hay mời người ngồi lại gần.

Nó làm bằng gì, và chất liệu ấy đã già đi thế nào? Đồng xỉn màu, sơn bong tróc, gạch men rêu phủ là dấu vết của thời gian và thời tiết. Một số nghệ sĩ tính trước sự già đi ấy như một phần tác phẩm.

Ai đi qua đây mỗi ngày? Tác phẩm gần trường học, gần chợ, gần bệnh viện thường được làm cho những người ấy. Thử đặt mình vào vị trí một người đi qua nó mỗi sáng.

Nó thay đổi thói quen của nơi này không? Có tác phẩm thành chỗ hẹn, chỗ trẻ con chơi, chỗ người ta ngồi nghỉ. Có tác phẩm khiến dòng người phải đi vòng. Cả hai đều là tác động thật.

Nếu nó biến mất, khu phố mất gì? Câu hỏi này giúp bạn đánh giá vai trò của tác phẩm một cách công bằng, không chỉ dựa vào chuyện mình có thấy đẹp hay không.

Quan sát người qua đường: phần thú vị nhất

Một cách xem nghệ thuật công cộng mà phòng trưng bày không cho bạn là ngồi gần đó mười lăm phút và nhìn người khác. Đứa trẻ chạy tới sờ vào tượng, người bán hàng rong dựa xe vào bệ, đôi bạn trẻ đứng chụp ảnh, ông cụ đi ngang không ngẩng lên. Mỗi phản ứng cho bạn biết tác phẩm đang sống ra sao trong đời thường.

Ví dụ giả định: một bức tranh tường dài vẽ những bàn tay đan vào nhau trên bức tường của một trường tiểu học. Buổi sáng, phụ huynh đứng chờ con dưới chân tường, vô tình đứng đúng hàng với các bàn tay vẽ. Từ bên kia đường nhìn sang, người thật và người vẽ như cùng một hàng. Bạn sẽ không thấy điều này nếu chỉ xem ảnh chụp bức tường lúc vắng.

Thói quen quan sát này cũng dạy bạn khiêm tốn: một tác phẩm bạn thấy bình thường có khi lại là nơi hẹn quen của cả khu phố, và ngược lại. Với nghệ thuật công cộng, "hay" không chỉ do người xem chủ động quyết định mà còn do những người sống cạnh nó.

Nên và không nên với tác phẩm công cộng

Tác phẩm ngoài phố không có người trông, nên giữ gìn nó là việc của mọi người đi qua. Vài quy tắc đơn giản:

NênKhông nên
Chạm nhẹ nếu tác phẩm được làm để chạm, như tượng thấp, ghế nghệ thuậtTrèo lên tượng cao, đứng lên phần mảnh của tác phẩm
Chụp ảnh thoải mái, chú ý không chắn lối điDán, vẽ, khắc thêm lên tác phẩm
Nhặt rác quanh chân tác phẩm nếu tiện tayBuộc khoá, dây, đồ vật lên tác phẩm
Báo cho đơn vị quản lý khu vực khi thấy tác phẩm hư hỏng nguy hiểmTự ý sửa, sơn lại
Giải thích cho trẻ vì sao không leo trèoCho trẻ đu bám lên phần nhô ra

Với tranh tường, mưa nắng làm phai là chuyện tự nhiên. Đừng vẽ đè lên dù thấy tranh đã cũ; nhiều cộng đồng có kế hoạch vẽ lại cùng nghệ sĩ.

Tranh tường, graffiti và nghệ thuật đường phố: phân biệt cho khỏi lẫn

Ba chữ này hay được dùng lẫn lộn. Bảng dưới không nhằm xếp hạng loại nào hơn, chỉ để bạn đọc tin và trò chuyện chính xác hơn.

Tên gọiĐặc điểm chínhCách xem gợi ý
Tranh tườngVẽ trên tường lớn, thường có phép của chủ công trình hoặc chính quyền, có phác thảo trướcXem cả bức từ xa, rồi tìm chi tiết kể chuyện ở gần
GraffitiChữ cách điệu, ký hiệu vẽ bằng sơn xịt, gắn với văn hoá đường phố của giới trẻĐể ý kỹ thuật, màu, cách các lớp vẽ chồng lên nhau theo thời gian
Nghệ thuật đường phốKhái niệm rộng: hình dán, tượng nhỏ, sắp đặt tự phát, tranh khuôn inTìm ở góc khuất, chân cột, bậc thềm, những nơi ít ai để ý

Vẽ lên tường khi chưa được phép có thể vi phạm quy định về trật tự đô thị, nên nếu bạn hay con bạn muốn thử, hãy tìm các bức tường được cấp phép hoặc các buổi vẽ cộng đồng có tổ chức.

Khi gặp một bức vẽ bạn thấy lạ mắt trên đường, đừng vội gắn nhãn "bôi bẩn" hay "nghệ thuật". Thử nhìn kỹ như nhìn một bức tranh: màu, nét, vị trí, rồi mới quyết định bạn nghĩ gì về nó.

Khi tác phẩm gây tranh cãi trong khu phố

Tác phẩm công cộng hay gây tranh luận, vì nó đặt vào nơi nhiều người cùng sống. Nếu khu bạn có một tác phẩm như vậy, vài cách sau giúp cuộc trò chuyện xây dựng hơn:

  • Phân biệt "mình không thích" với "nó gây bất tiện": cái đầu là gu, cái sau là chuyện cần góp ý với nơi quản lý.
  • Đi xem tận nơi vào nhiều giờ khác nhau trước khi bình luận trên mạng, vì ảnh chụp hay làm tác phẩm trông khác hẳn.
  • Tìm hiểu tác phẩm được làm vì sao, ai đặt làm, có lấy ý kiến cư dân không.
  • Khi góp ý, nói cụ thể: lối đi bị hẹp, ánh sáng chói vào nhà dân, vật liệu sắc cạnh nguy hiểm cho trẻ.
  • Lắng nghe cả những người thích nó; một tác phẩm có thể quan trọng với nhóm người bạn ít tiếp xúc.

Nhiều tác phẩm từng gây tranh cãi lúc mới đặt, vài năm sau lại thành nơi quen của khu phố. Cũng có tác phẩm thật sự không hợp chỗ và được dời đi. Cả hai kết cục đều bình thường trong đời sống của nghệ thuật công cộng.

Một buổi đi bộ tìm nghệ thuật công cộng quanh nhà

Bạn không cần đi xa. Một buổi sáng cuối tuần, thử lộ trình bảy bước này trong bán kính một, hai cây số quanh nơi mình sống:

  1. Chọn một khu bạn hay đi ngang mà chưa từng đi bộ chậm: một công viên, một con phố cũ, một khu nhà ga.
  2. Đi bộ, không nghe nhạc, không cầm điện thoại trên tay, để mắt rảnh nhìn quanh.
  3. Đếm xem trên đường đi có bao nhiêu thứ có thể gọi là nghệ thuật: tượng, tranh tường, ghế tạo hình, cột đèn trang trí, nền gạch có hoa văn.
  4. Chọn một tác phẩm, đứng hoặc ngồi gần đó mười phút, trả lời năm câu hỏi ở phần trên.
  5. Hỏi một người dân gần đó tác phẩm có từ bao giờ; câu chuyện họ kể thường thú vị hơn mọi tấm biển.
  6. Chụp một tấm ảnh có cả tác phẩm lẫn đời sống quanh nó, không chỉ chụp riêng tác phẩm.
  7. Về nhà ghi lại vị trí và một câu về tác phẩm, dần dần bạn có một bản đồ riêng của thành phố.

Đi như vậy vài lần, bạn sẽ thấy khu mình sống có nhiều lớp hơn bạn tưởng, và lần sau dẫn bạn bè đi dạo bạn đã có chuyện để kể.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ thuật công cộng khác tượng đài thế nào?

Tượng đài là một dạng nghệ thuật công cộng dùng để tưởng niệm một sự kiện hay nhân vật. Nghệ thuật công cộng rộng hơn, gồm cả tranh tường, sắp đặt, tác phẩm ánh sáng, tác phẩm cộng đồng không mang chức năng tưởng niệm.

Tranh tường có phải là nghệ thuật đường phố không?

Có phần trùng nhau. Tranh tường được phép, thường có đặt hàng và kế hoạch, thuộc nghệ thuật công cộng. Nghệ thuật đường phố rộng hơn và có cả những tác phẩm tự phát. Khi xem, bạn cứ dùng những câu hỏi về nơi chốn như nhau.

Có được chạm vào tượng ngoài trời không?

Nhiều tượng ngoài trời chịu được việc chạm nhẹ, và một số được làm để người ta ngồi, tựa vào. Tránh trèo lên, đu bám hay đứng lên phần mảnh. Nếu có biển nhắc không chạm, hãy làm theo.

Làm sao biết thành phố mình có những tác phẩm công cộng nào?

Bắt đầu bằng đi bộ chậm ở công viên, quảng trường, phố cũ. Thư viện địa phương, các nhóm yêu lịch sử đô thị và câu lạc bộ đi bộ thường có thông tin. Hỏi người dân sống lâu năm cũng là nguồn rất tốt.

Thấy tác phẩm công cộng bị hư hỏng thì nên làm gì?

Không nên tự sửa. Bạn có thể chụp ảnh và báo cho đơn vị quản lý khu vực như ban quản lý công viên hay chính quyền phường, xã nơi tác phẩm đứng, nhất là khi phần hư hỏng có thể gây nguy hiểm cho người qua lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138