Câu "cái này mình cũng làm được" chỉ đúng một nửa: có thể bạn làm lại được phần hình thức, nhưng giá trị của nhiều tác phẩm đơn giản nằm ở việc nghĩ ra nó đầu tiên, ở thời điểm và bối cảnh nó xuất hiện, và ở hàng loạt lựa chọn bỏ đi mà người xem không nhìn thấy. Thay vì dừng ở câu ấy, hãy hỏi tiếp "vì sao người làm lại chọn đơn giản đến vậy" và "nếu mình làm thì mình sẽ quyết định những gì".
Bài này không nhằm thuyết phục bạn phải thích mọi tác phẩm tối giản. Nó giúp bạn hiểu vì sao giới nghệ thuật coi trọng một số tác phẩm trông như không tốn công, làm một phép tính thử về công sức thật sự, chỉ ra lúc nào nghi ngờ là có lý, và gợi cách trò chuyện khi bạn bè buông câu "ai chẳng làm được".
Vì sao câu này bật ra, và vì sao nó không sai
Ta lớn lên với ý nghĩ nghệ thuật là tay nghề: vẽ giống, nặn khéo, tỉ mỉ, mất nhiều năm luyện. Khi đứng trước một tấm vải sơn một màu hay một chiếc xô nhôm đặt trên bệ, phép đo tay nghề trả về con số gần bằng không. Phản ứng "mình cũng làm được" là phản ứng tự nhiên của một người đang dùng đúng thước đo mình được dạy.
Câu này cũng có phần đúng thật. Về kỹ thuật thuần tuý, nhiều tác phẩm đơn giản không đòi hỏi tay nghề cao. Giới nghệ thuật không giấu điều đó. Nhiều nghệ sĩ còn cố ý làm những thứ ai cũng làm được để đặt câu hỏi: nếu không phải tay nghề, thì điều gì làm nên nghệ thuật?
Vậy nên khi câu này bật ra trong đầu, bạn không cần xấu hổ. Bạn đang đứng đúng chỗ nghệ sĩ muốn bạn đứng: trước câu hỏi về bản chất của nghệ thuật. Chỉ có điều, dừng ở đó thì giống đọc câu hỏi của một bài toán rồi gấp sách lại.
Một điều nữa đáng nhớ: phần lớn người nói câu này chưa từng thật sự thử làm. Khoảng cách giữa "chắc làm được" và "đã làm được" thường lớn hơn ta tưởng, như ai cũng nghĩ mình kể chuyện cười hay cho tới lúc phải đứng kể trước đám đông.
Làm được và nghĩ ra được: năm khác biệt
Người đầu tiên. Vẽ một hình vuông thì dễ. Là người đầu tiên dám trình bày một hình vuông như một tác phẩm hoàn chỉnh, chấp nhận bị chê cười, thì khó. Giá trị lịch sử gắn với lần đầu tiên.
Thời điểm. Một tác phẩm đơn giản có thể là câu trả lời cho một thời mà nghệ thuật quá rườm rà, hoặc một phản ứng với xã hội tiêu dùng. Bỏ khỏi bối cảnh, nó chỉ còn là một vật.
Những gì bị bỏ đi. Sự đơn giản thường là kết quả của rất nhiều lần thử rồi loại. Bạn thấy kết quả cuối, không thấy hàng chục bản nháp trước đó.
Sự chính xác. Kích thước, tỉ lệ, sắc độ màu, khoảng cách tới sàn được cân nhắc tới từng phân. Thay đổi một chút là cảm giác khác hẳn, như một nốt nhạc lệch tông.
Cả một hành trình. Một tác phẩm thường nằm trong chuỗi làm việc nhiều năm của nghệ sĩ. Nó đơn giản vì nghệ sĩ đã đi qua những giai đoạn phức tạp hơn và chọn gạn lại.
Thử tính công sức để làm lại một bức tranh một màu
Giả sử bạn muốn làm lại một bức tranh giả định: tấm vải khổ lớn sơn một màu xanh lam phẳng tuyệt đối, không vết cọ, nhìn gần thấy màu sâu như có chiều dày. Nghe thì dễ. Thử tính:
| Việc | Ước lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chọn đúng sắc xanh | 3 đến 5 buổi | Pha thử khoảng 20 mẫu, xem dưới nhiều loại ánh sáng |
| Căng vải, chuẩn bị nền | 1 đến 2 ngày | Nền không phẳng thì màu sẽ loang |
| Phủ màu nhiều lớp mỏng | 8 lớp, mỗi lớp chờ khô khoảng 1 ngày | Phủ một lớp dày sẽ không có độ sâu |
| Xử lý vết cọ, bụi giữa các lớp | Mỗi lớp thêm vài giờ | Chỉ một sợi lông cọ dính vào là phải làm lại |
| Tổng | Khoảng hai đến ba tuần | Chưa tính những lần hỏng phải bắt đầu lại |
Phép tính này không chứng minh mọi tác phẩm đơn giản đều tốn công. Nó chỉ cho thấy "đơn giản để nhìn" và "đơn giản để làm" là hai chuyện khác nhau. Và ngay cả khi bạn bỏ ra ba tuần làm lại được, bạn vẫn là người thứ hai, còn câu hỏi về ý tưởng ban đầu thì không thuộc về bạn.
Khi đơn giản là cố ý: ba hướng làm nghệ thuật hay gặp
Hướng thứ nhất là tối giản: bỏ hết những gì không cần thiết, chỉ giữ hình khối, màu, chất liệu ở dạng thuần nhất. Mục đích là để người xem chú ý tới những thứ cơ bản nhất như ánh sáng rơi trên bề mặt, tỉ lệ giữa vật và căn phòng, cảm giác của chính mình khi đứng trước một khoảng trống.
Hướng thứ hai là dùng đồ vật sẵn có: nghệ sĩ lấy một vật đời thường như chiếc ghế, chiếc xô, cái kệ, đặt vào phòng trưng bày. Câu hỏi được đặt ra là: việc chọn và đặt một vật vào bối cảnh nghệ thuật có biến nó thành nghệ thuật không? Tác phẩm là câu hỏi, không phải chiếc ghế.
Hướng thứ ba là nghệ thuật ý niệm: ý tưởng là tác phẩm, còn vật chỉ là dấu vết. Có tác phẩm chỉ là một bản hướng dẫn trên giấy để người khác thực hiện. Với hướng này, hỏi "ai làm được" là đặt sai câu hỏi, vì người làm không quan trọng bằng người nghĩ ra.
Biết ba hướng này, bạn sẽ không đòi một tác phẩm tối giản phải khoe tay nghề, cũng như không đòi một bài thơ bốn câu phải dài như tiểu thuyết.
Bốn câu hỏi thay cho câu "mình cũng làm được"
Lần tới khi câu ấy bật ra, thử đi tiếp bằng bốn câu hỏi theo thứ tự:
- Nếu mình làm, mình sẽ phải quyết định những gì: kích thước, màu, chất liệu, đặt ở đâu, cao bao nhiêu?
- Nghệ sĩ đã quyết định những điều đó ra sao, và nếu đổi một quyết định, tác phẩm mất đi điều gì?
- Tác phẩm này xuất hiện khi nào, và vào lúc đó, làm điều đơn giản như vậy có ý nghĩa gì?
- Sau khi nhìn nó, mình có để ý điều gì mà trước đó không để ý: một khoảng trống, một màu, một vật quen?
Nếu câu thứ tư có câu trả lời, tác phẩm đã làm được việc của nó với bạn, dù bạn có thích nó hay không. Nếu không có câu trả lời nào, đó cũng là một kết quả trung thực.
Bốn câu này cũng dùng được khi bạn xem ảnh tác phẩm trên mạng, nơi câu "mình cũng làm được" xuất hiện nhiều nhất trong phần bình luận. Trên màn hình nhỏ, kích thước và chất liệu mất gần hết, nên câu hỏi thứ nhất và thứ hai càng đáng đặt ra trước khi kết luận.
Hoài nghi lành mạnh: khi nào nên hỏi thêm
Không phải mọi tác phẩm đơn giản đều đứng vững, và bạn có quyền nghi ngờ. Điều quan trọng là nghi ngờ có căn cứ, không phải gạt bỏ ngay từ đầu.
| Dấu hiệu | Câu nên hỏi thêm |
|---|---|
| Lời giới thiệu dài, nhiều chữ to nhưng không nói được tác phẩm đặt câu hỏi gì | Bỏ lời giới thiệu đi, bản thân tác phẩm còn gợi được gì không? |
| Tác phẩm giống hệt một tác phẩm quen thuộc khác mà không có gì mới | Nó đang đối thoại với tác phẩm kia, hay chỉ lặp lại? |
| Không có lý do rõ ràng cho chất liệu, kích thước, vị trí | Nếu thay đổi những thứ đó, có ai thấy khác không? |
| Bạn thấy bị lên lớp, bị coi là không hiểu | Đó là vấn đề của cách trình bày, không phải của bạn |
Hoài nghi kiểu này khác hẳn câu "ai chẳng làm được". Nó cho thấy bạn đã nhìn kỹ, và đó cũng là cách giới phê bình làm việc.
Nói gì khi bạn bè buông câu "ai chẳng làm được"
Đi xem cùng bạn bè, sớm muộn bạn sẽ nghe câu này. Không cần tranh luận gay gắt. Vài cách đáp nhẹ nhàng giúp cuộc trò chuyện vui hơn:
- "Ừ, chắc làm lại được. Nhưng nếu là cậu, cậu sẽ treo nó cao hay thấp hơn?"
- "Mình cũng nghĩ vậy lúc đầu. Mà đứng lâu một chút, thấy cái màu này hơi lạ, cậu nhìn thử xem."
- "Có khi đó là ý của nghệ sĩ, muốn người ta hỏi đúng câu cậu vừa hỏi."
- "Thử về nhà làm một bức y vậy đi, xong treo phòng khách, xem cả nhà phản ứng thế nào."
- "Mình không chắc nó hay, nhưng mình nhớ nó hơn mấy bức vẽ kỹ ở phòng bên."
Không câu nào bắt người kia phải đổi ý. Mục đích là giữ cuộc trò chuyện tiếp tục, vì chính cuộc trò chuyện ấy mới là phần thú vị của việc đi xem cùng nhau.
Thử làm thật: một bài tập nhỏ ở nhà
Cách nhanh nhất để hiểu vì sao "đơn giản" không dễ là tự làm một lần. Lấy một tờ giấy trắng khổ lớn, một hộp màu nước hoặc bút sáp, và đặt ra luật: chỉ được dùng một màu, chỉ được vẽ một hình.
Bạn sẽ thấy câu hỏi ập tới ngay. Màu nào? Đậm hay nhạt? Hình tròn hay vuông, đặt giữa hay lệch? To chiếm gần hết tờ giấy hay nhỏ như một dấu chấm? Tô kín hay để lộ vết tay? Làm năm tờ với năm lựa chọn khác nhau, dán lên tường cạnh nhau, rồi đứng xa nhìn. Bạn sẽ thấy mỗi tờ cho một cảm giác riêng, có tờ yên, có tờ căng, có tờ buồn cười.
Rồi thử chọn ra một tờ "đúng nhất". Việc chọn này khó hơn bạn tưởng, và đó chính là phần việc của nghệ sĩ mà người xem không thấy. Bài tập cũng hợp để làm cùng con: trẻ thường quyết định nhanh và táo bạo, người lớn nhìn vào đó sẽ học được cách bớt lo lắng về chuyện đúng sai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một tác phẩm đơn giản lại được coi trọng?
Vì giá trị của nó thường nằm ở ý tưởng, ở việc là người đầu tiên làm như vậy, và ở bối cảnh nó xuất hiện. Hình thức đơn giản là kết quả của nhiều lựa chọn có chủ ý, không phải sự thiếu công sức.
Nghĩ "mình cũng làm được" có phải là thiếu hiểu biết không?
Không. Đó là phản ứng tự nhiên khi ta đo nghệ thuật bằng tay nghề. Nhiều nghệ sĩ còn cố ý khơi đúng phản ứng ấy. Điều đáng làm là đi tiếp bằng câu hỏi vì sao, thay vì dừng lại ở đó.
Nghệ thuật tối giản khác nghệ thuật ý niệm thế nào?
Tối giản tập trung vào hình khối, màu, chất liệu ở dạng thuần nhất để người xem cảm nhận trực tiếp. Ý niệm coi ý tưởng là tác phẩm, vật chỉ là dấu vết. Hai hướng hay trông giống nhau nhưng cách đặt vấn đề khác.
Không thích tác phẩm tối giản thì có sao không?
Không sao cả. Gu là chuyện riêng của mỗi người. Bạn chỉ cần phân biệt "mình không thích" với "nó không có giá trị". Thử nhìn kỹ một lần, nếu vẫn không thích thì đó là lựa chọn trung thực của bạn.
Có nên thử tự làm một tác phẩm đơn giản ở nhà không?
Nên thử, đó là cách học rất hay. Khi tự làm, bạn sẽ phải quyết định kích thước, màu, vị trí, và nhận ra mỗi quyết định đổi cảm giác ra sao. Lần sau xem tác phẩm đơn giản, bạn sẽ thấy nhiều hơn.