Muốn viết về nghệ thuật mà không sáo rỗng, mỗi lần định viết “đẹp”, “hay”, “ấn tượng”, “ý nghĩa”, hãy dừng lại và tự hỏi một câu: cụ thể là cái gì, nó trông, nghe, chuyển động ra sao, và nó làm gì với mình. Câu trả lời cho câu hỏi ấy chính là câu văn thay thế. Không cần học thuộc danh sách từ đẹp, chỉ cần đổi thói quen từ đánh giá sang mô tả.
Chữ “đẹp” không sai; nó chỉ rỗng, vì nó cho người đọc biết bạn thích mà không cho họ thấy bạn đã thấy gì. Bài này đưa một bảng đổi chữ rỗng thành câu hỏi, vốn từ theo từng giác quan, cách dùng động từ thay tính từ, cách so sánh cho gần mà không sến, chuyện dùng thuật ngữ, và một bài tập mười lăm phút làm được ngay ở nhà.
Vì sao “đẹp”, “hay”, “ấn tượng” làm bài nhạt
Những chữ này là kết luận, không phải mô tả. Khi bạn viết “bức tranh rất đẹp”, bạn đưa cho người đọc đáp án mà không đưa đề bài. Họ không biết đẹp kiểu gì: đẹp dịu, đẹp gắt, đẹp như một buổi sáng hay như một cơn giông. Người đọc chỉ có thể tin hoặc không tin bạn.
Thứ hai, những chữ ấy xuất hiện ở khắp nơi, từ quảng cáo đến lời giới thiệu sự kiện, nên mắt người đọc đã quen trượt qua chúng. Một bài có năm lần “ấn tượng” thì đến lần thứ ba, chữ ấy không còn nghĩa gì nữa.
Thứ ba, và quan trọng nhất, chúng làm chính người viết lười nhìn. Khi đã có sẵn chữ “đẹp” để gọi, ta không cần nhìn kỹ nữa. Ngược lại, khi tự cấm mình dùng chữ ấy, ta buộc phải quay lại tác phẩm, xem cho ra nó có gì.
Điều này không có nghĩa là cấm tuyệt đối. Một chữ “đẹp” đặt sau ba câu mô tả cụ thể lại có sức nặng, vì người đọc đã thấy được cái đẹp trước khi bạn gọi tên nó. Vấn đề chỉ là khi chữ ấy đứng một mình, thay cho mọi thứ khác.
Đổi chữ rỗng thành câu hỏi, rồi thành câu văn
Mỗi chữ rỗng thật ra đang che một câu hỏi bạn chưa trả lời. Bảng dưới đưa câu hỏi ấy và một câu trả lời mẫu tự viết cho tác phẩm giả định.
| Chữ rỗng | Câu hỏi nó đang che | Câu văn thay thế mẫu |
|---|---|---|
| đẹp | Mắt mình dừng ở đâu đầu tiên? Vì sao? | “Mắt dừng ngay ở mảng vàng nhỏ góc dưới, chỗ duy nhất sáng giữa một nền xám.” |
| hay | Lúc nào mình quên mình đang ngồi xem? | “Đến đoạn hai người thôi nói và chỉ ngồi gấp quần áo, mình quên mất đồng hồ.” |
| ấn tượng | Một tuần sau mình còn nhớ gì? | “Một tuần sau vẫn nhớ tiếng nước nhỏ giọt trong căn phòng tối cuối triển lãm.” |
| ý nghĩa | Nó làm mình nghĩ tới chuyện gì trong đời mình? | “Nó làm mình nhớ tới cái tủ gỗ ở nhà bà, ngăn nào cũng kẹt.” |
| sâu sắc | Có điều gì mình hiểu ra mà trước đó chưa nghĩ tới? | “Lần đầu mình nghĩ rằng im lặng cũng là một cách cãi nhau.” |
| độc đáo | Nó khác những thứ mình từng xem ở điểm nào? | “Thay vì treo tranh lên tường, người làm đặt chúng nằm ngửa trên sàn, người xem phải cúi xuống.” |
| cảm xúc | Cảm xúc nào, mạnh đến đâu, trong cơ thể thấy gì? | “Đến cảnh cuối, cổ họng nghẹn lại, phải chờ đèn sáng hẳn mới đứng dậy.” |
Cột giữa là thứ đáng nhớ nhất. Mỗi lần ngón tay định gõ chữ ở cột đầu, đọc thầm câu hỏi ở cột giữa. Sau vài bài, bạn sẽ tự hỏi mà không cần nhìn bảng.
Vốn từ theo từng giác quan
Mô tả tốt bắt đầu từ việc biết mình đang dùng giác quan nào. Dưới đây là những hướng tả, kèm vài chữ gợi ý; đừng chép chữ, hãy dùng chúng để nhớ ra mình còn nhìn được những gì:
- Màu: không chỉ tên màu mà cả độ (nhạt, đậm, đục, trong), nhiệt (ấm, lạnh), và quan hệ giữa các màu (một mảng đỏ giữa nền xanh rêu, hai màu gần nhau đến mức khó phân biệt).
- Chất liệu, bề mặt: sần, nhẵn, bóng, mờ, dày lớp sơn, mỏng như nước, vết cọ còn thấy rõ, giấy nhàu, kim loại gỉ. Ở triển lãm sắp đặt, chất liệu thường là nửa câu chuyện.
- Ánh sáng: từ đâu tới, hẹp hay toả, cứng hay mềm, đổ bóng thế nào, có thay đổi theo thời gian không.
- Không gian: cao, thấp, chật, trống, khoảng cách giữa tác phẩm và người xem, đường đi trong phòng.
- Âm thanh: to nhỏ, gần xa, liên tục hay ngắt quãng, có nhịp không, im lặng ở đâu. Với nhạc, thử tả bằng chuyển động: tiếng đàn đi lên, rơi xuống, quẩn quanh.
- Chuyển động: nhanh, chậm, đột ngột, lặp lại, đồng loạt hay lệch nhau, nặng hay nhẹ.
- Nhịp, thời gian: nhịp phim, nhịp câu văn, nhịp vở diễn; chỗ nào kéo dài, chỗ nào dồn dập.
Thử dùng ít nhất hai giác quan khác thị giác trong mỗi bài. Một bài về triển lãm tranh có một câu về âm thanh căn phòng hay mùi sơn sẽ khác hẳn mọi bài khác.
Động từ thay cho tính từ
Tính từ kể kết quả, động từ cho người đọc thấy quá trình. Câu văn có động từ cụ thể thường sống hơn hẳn.
| Câu dùng tính từ | Câu dùng động từ |
|---|---|
| “Màu sắc rực rỡ.” | “Màu cam tràn khỏi mép khung, chảy xuống tận nền tường.” |
| “Âm nhạc mạnh mẽ.” | “Tiếng trống dồn lên từng đợt, đẩy cả khán phòng ngả về phía trước.” |
| “Diễn xuất xuất sắc.” | “Cô ấy nuốt câu thoại cuối vào trong, quay lưng đi, và cả phòng nín thở.” |
| “Không gian ấm cúng.” | “Ánh đèn vàng gom mọi người vào giữa phòng, ai cũng ngồi sát lại.” |
| “Bố cục chặt chẽ.” | “Mọi đường nét đều kéo mắt về một điểm, chiếc ghế trống ở giữa.” |
| “Câu chuyện xúc động.” | “Đến trang cuối, mình gấp sách lại và ngồi yên một lúc lâu.” |
Bạn có thể luyện bằng cách gạch dưới mọi tính từ trong bản nháp, rồi thử viết lại một nửa trong số đó bằng động từ. Không cần thay hết; một bài toàn động từ mạnh cũng mệt như một bài toàn tính từ.
So sánh cho gần mà không sến
So sánh với đời thường, không với vũ trụ. “Như tiếng xe đẩy lăn qua nắp cống” gần hơn “như bản giao hưởng của vũ trụ”. Hình ảnh nhỏ, quen giúp người đọc hình dung được ngay.
Một so sánh cho một đoạn. Mỗi câu một hình ảnh so sánh thì bài thành chuỗi ẩn dụ nối nhau, người đọc mệt và mất dấu tác phẩm.
So sánh để làm rõ, không để làm đẹp. Nếu bỏ hình ảnh so sánh mà người đọc vẫn hiểu như cũ, có lẽ nó thừa.
Tránh những so sánh ai cũng dùng. “Như một bức tranh”, “như mơ”, “như thước phim quay chậm” đã quá quen đến mức không còn gợi gì.
Dùng so sánh từ trải nghiệm riêng. “Như mùi nhà bà sau cơn mưa” chỉ bạn viết được. So sánh riêng có thể không ai hiểu hết, nhưng ai cũng cảm được đó là thật.
Đọc to để kiểm tra. Một so sánh nghe ổn trong đầu có thể rất gượng khi đọc thành tiếng. Nếu đọc lên thấy ngượng, nhiều khả năng người đọc cũng sẽ ngượng; thay bằng một câu mô tả thẳng.
Đừng so sánh tác phẩm với tác phẩm khác của người khác để hạ thấp. So sánh để làm rõ phong cách thì được, nhưng câu kiểu “thua xa những gì từng xem” không cho người đọc thấy gì ngoài một phán xét.
Bài tập mười lăm phút, làm ngay ở nhà
Không cần đợi đến buổi xem tiếp theo. Bài tập dưới đây dùng một vật bình thường trong nhà để luyện đúng kỹ năng bạn cần ở triển lãm hay nhà hát.
- Chọn một vật: một chiếc cốc cũ, một bình hoa, góc cửa sổ lúc chiều. Đặt hẹn giờ mười lăm phút.
- Phút 1–5: viết mười câu tả vật đó, cấm dùng “đẹp”, “xinh”, “dễ thương”, “ấn tượng”, “đặc biệt”.
- Phút 6–8: viết ba câu bằng ba giác quan khác thị giác: nó nghe ra sao khi gõ nhẹ, sờ vào thấy gì, có mùi gì không.
- Phút 9–11: viết hai câu so sánh với một thứ trong đời bạn, không dùng so sánh quen thuộc.
- Phút 12–15: chọn ba câu hay nhất ghép thành một đoạn văn ngắn, rồi đọc to.
Làm bài tập này ba bốn lần trong một tháng, rồi đến buổi xem tiếp theo, bạn sẽ thấy mắt mình tự tìm chi tiết thay vì tìm tính từ. Những đoạn văn tả vật trong nhà cũng có thể ghi vào sổ tay; đọc lại sau vài tháng, bạn thấy rõ cách viết của mình đã thay đổi.
Thuật ngữ: dùng khi nào, giải thích ra sao
Thuật ngữ giúp gọi tên chính xác, nhưng dùng sai chỗ thì đẩy người đọc ra xa. Nguyên tắc đơn giản là: dùng khi nó thay được cả một câu dài và người đọc của bạn có thể chưa biết, thì kèm một vế giải thích ngắn ngay sau.
Ví dụ: “Tác phẩm là một sắp đặt (installation), tức là các vật được bố trí trong cả căn phòng để người xem đi vào bên trong chứ không chỉ đứng nhìn từ xa.” Hay: “Đoạn này là một khúc ngẫu hứng, người chơi tự sáng tác ngay tại chỗ dựa trên giai điệu chính.” Lần sau trong cùng bài, bạn chỉ cần dùng chữ “sắp đặt”, người đọc đã hiểu.
Những thuật ngữ nước ngoài đã phổ biến như “performance” trong nghệ thuật trình diễn, hay “spoiler” cho tiết lộ nội dung, có thể dùng, nhưng nên ưu tiên chữ Việt khi có chữ Việt tự nhiên. Tránh rải thuật ngữ để bài nghe chuyên nghiệp; người đọc nhận ra ngay khi thuật ngữ không cần thiết.
Và khi không chắc một thuật ngữ nghĩa là gì, đừng dùng. Mô tả bằng lời thường của bạn luôn an toàn hơn một chữ chuyên môn dùng sai.
Câu hỏi thường gặp
Có phải không bao giờ được dùng chữ “đẹp” khi viết về nghệ thuật không?
Không phải. Chữ đẹp đặt sau vài câu mô tả cụ thể lại có sức nặng, vì người đọc đã thấy được cái đẹp trước khi bạn gọi tên. Vấn đề chỉ là khi nó đứng một mình thay cho mọi mô tả khác.
Làm sao tả âm nhạc khi không biết nhạc lý?
Tả bằng chuyển động và tác động: tiếng đàn đi lên hay rơi xuống, nhanh hay chậm, to dần hay lắng xuống, và nó làm cơ thể bạn thấy gì. So sánh với âm thanh đời thường cũng giúp người đọc hình dung mà không cần thuật ngữ.
Có nên học thuộc danh sách từ miêu tả không?
Không cần. Danh sách từ dễ khiến bạn chép chữ mà không nhìn. Tốt hơn là tập thói quen tự hỏi cụ thể là cái gì mỗi khi định dùng chữ chung chung, rồi dùng những chữ tự nhiên với bạn.
Viết miêu tả nhiều quá có làm bài dài và chán không?
Có, nếu tả đều mọi thứ. Chọn hai ba chi tiết đáng nhất và tả kỹ, phần còn lại nhắc qua. Một bài có một đoạn tả sống động thường hay hơn một bài tả đủ mọi góc mà đoạn nào cũng mỏng.
Khi nào nên dùng thuật ngữ tiếng nước ngoài?
Khi thuật ngữ đã phổ biến và chữ Việt tương đương không tự nhiên, hoặc khi người đọc có thể sẽ gặp lại chữ đó ở nơi khác. Luôn kèm một vế giải thích bằng tiếng Việt ở lần đầu, và tránh dùng chỉ để bài nghe chuyên nghiệp.
Có cách nào luyện viết miêu tả mỗi ngày không?
Có. Mỗi ngày chọn một vật hay một khung cảnh nhỏ, viết ba câu tả mà không dùng chữ đẹp, hay, ấn tượng. Chỉ mất năm phút, nhưng sau vài tuần, mắt bạn sẽ tự tìm chi tiết mỗi khi đứng trước một tác phẩm.