Nghệ thuật ánh sáng dùng chính ánh sáng (đèn, tia sáng, bóng đổ, hình chiếu) làm chất liệu, còn nghệ thuật số dùng máy tính, mã lập trình, cảm biến để tạo ra tác phẩm, thường thay đổi liên tục và phản ứng lại người xem. Để xem trọn, bạn nên dành vài phút đứng yên quan sát tác phẩm tự vận hành, sau đó mới thử di chuyển để xem nó phản ứng với mình ra sao, và chụp ảnh sau cùng.
Hai loại hình này đang có mặt ở nhiều triển lãm, lễ hội và không gian công cộng vì chúng đẹp, dễ tiếp cận và hợp với trẻ nhỏ. Cũng vì đẹp mà người xem dễ chỉ dừng ở việc chụp ảnh. Bài này giúp bạn phân biệt các dạng, nhận ra điều tác phẩm muốn nói, xem một tác phẩm tương tác đúng cách và để ý chuyện an toàn cho mắt.
Hai loại hình, một điểm chung: sống nhờ điện và sự chuyển động
Một bức tranh vẫn ở đó khi bạn tắt đèn phòng. Một tác phẩm ánh sáng thì biến mất. Một tác phẩm số thì chỉ là một tệp dữ liệu nằm im nếu không có máy chạy. Điểm chung này khiến chúng mang cảm giác mong manh, sống trong một khoảng thời gian, giống một buổi biểu diễn hơn là một đồ vật.
Nghệ thuật ánh sáng có thể rất đơn giản: một ống đèn màu đặt ở góc phòng làm đổi màu cả bức tường, một tia sáng mảnh chạy qua lớp khói, một căn phòng chỉ có ánh sáng thay đổi rất chậm khiến bạn mất cảm giác về khoảng cách. Nghệ thuật số có thể là hình ảnh do mã lập trình tạo ra không bao giờ lặp lại, một bức tường phản ứng khi bạn vẫy tay, hay một tác phẩm chỉ tồn tại trên mạng.
Hai loại hình này hay đi chung vì nhiều tác phẩm số cần ánh sáng để hiện ra, và nhiều tác phẩm ánh sáng dùng máy tính để điều khiển. Với người xem, không cần tách bạch tuyệt đối. Điều đáng để ý là chất liệu nào đang làm việc chính: bản thân ánh sáng, hay hệ thống tính toán phía sau.
Phân biệt các dạng thường gặp
Bảng dưới gom các dạng bạn hay đọc thấy trong lời giới thiệu, kèm điều nên để ý khi xem.
| Dạng | Mô tả ngắn | Nên để ý |
|---|---|---|
| Sắp đặt ánh sáng | Đèn, tia sáng, bóng đổ bố trí trong không gian | Ánh sáng làm đổi cảm giác về kích thước, màu, nhiệt độ của phòng ra sao |
| Trình chiếu mapping | Hình chiếu khớp đúng bề mặt kiến trúc hoặc vật thể | Hình ảnh "kể" gì về toà nhà, vật thể được chiếu lên |
| Tác phẩm tương tác | Cảm biến bắt chuyển động, âm thanh, chạm của người xem | Tác phẩm phản ứng nhanh hay chậm, có "ý" riêng hay chỉ chiều theo bạn |
| Nghệ thuật tạo sinh | Mã lập trình tự tạo hình ảnh, âm thanh theo luật đặt sẵn | Mỗi lần xem có khác không, luật của nó là gì |
| Thực tế ảo, thực tế tăng cường | Đeo kính hoặc dùng thiết bị để thấy lớp hình ảnh ảo | Cảm giác cơ thể khi thế giới quen bị biến đổi |
| Tác phẩm trên mạng | Chỉ tồn tại trên trình duyệt, mạng xã hội | Tác phẩm dùng thói quen lướt mạng của bạn ra sao |
Trình chiếu mapping lên mặt tiền công trình hay xuất hiện ở các lễ hội ngoài trời. Đứng ở xa một chút sẽ thấy hình khớp với kiến trúc rõ nhất.
Không gian chụp ảnh và tác phẩm ánh sáng: khác nhau ở đâu
Ngày nay có nhiều không gian ánh sáng làm ra để người đến chơi, chụp ảnh. Đó là một kiểu giải trí dễ chịu, không có gì sai. Nhưng nếu bạn muốn xem nghệ thuật ánh sáng như một tác phẩm, vài khác biệt dưới đây giúp bạn điều chỉnh cách xem:
| Không gian chụp ảnh | Tác phẩm ánh sáng |
|---|---|
| Thiết kế cho ảnh đẹp từ một số góc nhất định | Thiết kế cho trải nghiệm tại chỗ, nhiều thứ ảnh không ghi được |
| Càng rực rỡ càng tốt | Có thể rất tối, rất tối giản, rất chậm |
| Ít khi có lời giới thiệu ý tưởng | Có chú thích, có ý tưởng hoặc câu hỏi phía sau |
| Thời gian ở lại do bạn quyết, thường ngắn | Nhiều tác phẩm cần vài phút để mắt thích nghi mới thấy hết |
Bạn hoàn toàn có thể thích cả hai. Khi biết mình đang ở loại nào, bạn sẽ không thất vọng vì một căn phòng "ít đèn quá", cũng không tự trách mình vì chỉ muốn chụp ảnh ở một nơi vốn làm ra để chụp ảnh.
Cách xem một tác phẩm tương tác
Tác phẩm tương tác chỉ hiện hết khi có người tham gia. Thứ tự dưới đây giúp bạn vừa chơi vừa hiểu:
- Đứng ngoài một lúc, xem người khác tương tác và tác phẩm phản ứng thế nào.
- Đọc chú thích để biết tác phẩm bắt tín hiệu gì: chuyển động, âm thanh, chạm hay nhịp tim.
- Bước vào và thử một hành động thật chậm, rồi thật nhanh, so hai kết quả.
- Thử đứng yên hoàn toàn. Nhiều tác phẩm phản ứng với sự im lặng theo cách bất ngờ.
- Nếu có người khác cùng tham gia, để ý hai người tạo ra điều gì mà một người không làm được.
- Bước ra và tự hỏi: tác phẩm này cho mình quyền điều khiển, hay chỉ cho mình cảm giác đang điều khiển?
Câu hỏi cuối hay dẫn tới những suy nghĩ thú vị về công nghệ trong đời sống hằng ngày, nơi ta tưởng mình đang chọn nhưng thật ra đi theo lối đã được thiết kế sẵn.
Tác phẩm do máy tạo ra: những câu hỏi nên đặt
Bạn sẽ ngày càng gặp tác phẩm có phần hình ảnh do máy tính tạo ra theo luật lập trình, hoặc do các công cụ tạo sinh hỗ trợ. Người xem thường hỏi ngay "vậy ai là tác giả". Câu hỏi đó chính đáng, nhưng chưa đủ để xem tác phẩm.
Thử đặt thêm ba câu hỏi. Thứ nhất, nghệ sĩ đã chọn và kiểm soát những gì: dữ liệu đầu vào, luật vận hành, cách trình bày? Thứ hai, vì sao tác phẩm cần máy làm phần đó, điều gì con người không làm được bằng tay? Thứ ba, nếu tác phẩm chạy mãi không lặp lại, thì "tác phẩm" là hình bạn đang thấy hay là hệ thống tạo ra hình?
Không có đáp án chung cho cả ba. Nhưng đặt câu hỏi như vậy giúp bạn nhìn tác phẩm như một lựa chọn của con người, thay vì chỉ trầm trồ hay nghi ngờ công nghệ. Khi trò chuyện, nói "phần hình do máy tạo theo luật nghệ sĩ đặt ra" sẽ chính xác hơn nói "máy vẽ".
Lưu ý sức khoẻ và an toàn khi xem
Ánh sáng mạnh và phòng tối có thể ảnh hưởng tới một số người. Vài lưu ý dưới đây không làm buổi xem kém vui mà giúp bạn chủ động:
- Người nhạy cảm với ánh sáng nhấp nháy nên đọc chú thích hoặc hỏi người trông phòng trước khi vào; nhiều nơi có ghi cảnh báo.
- Đứng ở cửa vài giây cho mắt quen tối, đi chậm vì sàn phòng tối có thể có bậc hoặc dây cáp.
- Không nhìn thẳng vào nguồn sáng mạnh hay tia laser, kể cả khi nó trông đẹp.
- Với kính thực tế ảo, ngồi xuống nếu thấy chóng mặt, và tháo kính ngay khi buồn nôn.
- Trẻ nhỏ nên được nắm tay trong phòng tối, và nghỉ ra ngoài sau khoảng hai mươi phút ở nơi nhiều ánh sáng chớp.
- Phòng có khói tạo hiệu ứng có thể làm người bị hen suyễn khó thở; hãy hỏi trước nếu bạn có bệnh hô hấp.
Nếu thấy khó chịu, cứ ra ngoài nghỉ. Tác phẩm không đáng để bạn chịu đựng một cơn đau đầu. Mang theo chai nước nhỏ và đôi giày đế êm cũng giúp bạn ở lại lâu hơn ở những triển lãm phải đứng nhiều.
Đọc ánh sáng như đọc màu trong tranh
Nhiệt độ. Ánh sáng vàng ấm gợi nhà, lửa, buổi chiều; ánh sáng trắng xanh gợi bệnh viện, văn phòng, màn hình. Nghệ sĩ chọn nhiệt độ ánh sáng như hoạ sĩ chọn bảng màu.
Độ sáng. Phòng rất tối buộc mắt bạn phải làm việc, giác quan khác nhạy lên. Phòng quá sáng làm mất bóng, mất chiều sâu. Để ý cảm giác cơ thể khi đi từ vùng sáng sang vùng tối.
Nhịp thay đổi. Ánh sáng đổi nhanh gây hồi hộp, đổi chậm gần như không nhận ra lại tạo cảm giác thời gian bị kéo dãn. Thử đứng yên ba phút xem màu tường có còn như lúc bạn bước vào.
Bóng tối. Trong nghệ thuật ánh sáng, chỗ không có sáng cũng quan trọng như chỗ có. Bóng của chính bạn trên tường đôi khi là phần được nghệ sĩ tính trước.
Ánh sáng và vật. Ánh sáng chiếu lên vải, nước, kính, khói cho ra những hình khác nhau. Nhìn cả nguồn sáng lẫn bề mặt nó chạm vào, đừng chỉ nhìn chỗ rực nhất.
Mẹo tìm triển lãm ánh sáng và nghệ thuật số ở thành phố mình
Các tác phẩm loại này thường xuất hiện theo mùa: lễ hội ánh sáng dịp cuối năm, các tuần lễ thiết kế, triển lãm của trường đào tạo thiết kế và mỹ thuật vào mùa tốt nghiệp, các chương trình ở không gian công cộng dịp lễ Tết. Ghi những mùa này vào lịch của bạn sẽ dễ bắt gặp hơn là chờ tình cờ thấy.
Nguồn tin hữu ích là trang của các trung tâm văn hoá, không gian sáng tạo, câu lạc bộ công nghệ sáng tạo và khoa thiết kế của các trường. Theo dõi một vài nơi trong thành phố là đủ, vì các nơi này hay chia sẻ lại sự kiện của nhau. Nhóm cộng đồng yêu nghệ thuật ở địa phương cũng thường đăng lịch theo tuần.
Khi đọc thông tin, để ý vài chữ khoá: "sắp đặt ánh sáng", "tương tác", "trình chiếu", "nghệ thuật mới", "nghệ thuật số". Nếu thông tin chỉ nói "khu check-in", nhiều khả năng đó là không gian giải trí. Cả hai đều vui, chỉ là bạn biết trước để chọn giờ đi và chuẩn bị tâm thế cho đúng.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ thuật số khác ảnh kỹ thuật số thế nào?
Ảnh kỹ thuật số là ảnh chụp lưu dưới dạng số. Nghệ thuật số rộng hơn, gồm tác phẩm tạo bằng mã lập trình, tương tác qua cảm biến, thực tế ảo, tác phẩm chỉ tồn tại trên mạng. Điểm chung là máy tính tham gia tạo ra hoặc vận hành tác phẩm.
Không gian ánh sáng để chụp ảnh có phải là nghệ thuật không?
Có thể là một sản phẩm thiết kế giải trí, có thể là tác phẩm nghệ thuật, tuỳ cách làm và ý đồ. Cách nhận biết dễ nhất là xem có tác giả, chú thích và ý tưởng rõ ràng không. Cả hai đều đáng đi nếu bạn thích.
Tác phẩm tương tác có sợ bị làm hỏng không?
Tác phẩm tương tác được thiết kế để người xem tham gia, nhưng chỉ theo cách nghệ sĩ dự tính. Đọc chú thích, làm theo hướng dẫn, không đập, không leo, không kéo dây cáp. Khi không chắc, hãy hỏi người trông phòng.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi triển lãm ánh sáng không?
Nên, vì trẻ thường rất thích ánh sáng và chuyển động. Cần nắm tay trẻ trong phòng tối, tránh tác phẩm có ánh sáng chớp mạnh hay âm thanh lớn, và cho trẻ nghỉ ra ngoài sau một khoảng thời gian.
Tác phẩm do máy tạo có được coi là nghệ thuật không?
Đây là câu hỏi đang được bàn rộng. Cách nhìn phổ biến là xét vai trò lựa chọn của con người: ai đặt luật, chọn dữ liệu, quyết định trình bày. Khi xem, hãy chú ý những lựa chọn đó thay vì chỉ tranh luận máy hay người.
Xem nghệ thuật ánh sáng ngoài trời vào lúc nào đẹp nhất?
Thường là sau khi trời tối hẳn khoảng nửa giờ, khi ánh sáng tự nhiên không còn lấn át. Đến sớm một chút để chọn chỗ đứng, và tránh giờ cao điểm nếu muốn xem kỹ mà không bị chen lấn.