Video art (nghệ thuật video) là tác phẩm nghệ thuật dùng hình ảnh động làm chất liệu chính, thường chiếu lặp đi lặp lại trong phòng triển lãm, và khác phim ở chỗ nó không nhằm kể một câu chuyện có mở đầu, cao trào, kết thúc mà nhằm tạo một trải nghiệm hay đặt một câu hỏi. Cách xem tốt nhất là tìm điểm bắt đầu của vòng lặp, ngồi xuống nếu có ghế, và cho tác phẩm ít nhất vài phút trước khi quyết định đi tiếp.
Phần lớn người xem bước vào phòng chiếu, đứng mười giây, thấy "không có gì xảy ra" rồi bước ra. Đó là cách bỏ lỡ nhiều nhất. Bài này giải thích video art khác phim thế nào, các dạng trình chiếu thường gặp, chuyện vòng lặp, cách chia thời gian khi triển lãm có nhiều video, và năm bước xem một tác phẩm.
Video art khác phim ở chỗ nào
Khi xem phim, bạn ngồi vào ghế từ đầu, xem tới cuối, và câu chuyện dẫn bạn đi. Video art thì thường không có giờ bắt đầu. Nó chạy liên tục trong giờ mở cửa, bạn bước vào ở bất kỳ phút nào. Nhiều tác phẩm không có nhân vật, không có lời thoại, chỉ là một hình ảnh thay đổi rất chậm: mặt nước, một khuôn mặt, một con phố từ trên cao.
Video art cũng quan tâm tới cách chiếu, không chỉ nội dung chiếu. Màn chiếu cỡ nào, đặt cao hay thấp, chiếu lên tường trắng hay lên một tấm vải, có bao nhiêu màn hình, âm thanh phát từ loa hay tai nghe: tất cả là lựa chọn của nghệ sĩ. Cùng một đoạn hình, chiếu khổ lớn trên trần nhà sẽ cho cảm giác khác hẳn khi chiếu trên một màn hình nhỏ đặt dưới sàn.
Và video art chịu được sự chậm. Phim thương mại tránh để khán giả chán, nên cắt cảnh nhanh. Video art đôi khi cố ý giữ một cảnh rất lâu để bạn cảm được thời gian, như khi bạn ngồi chờ ở bến xe và nhìn một góc phố. Sự chậm ấy không phải lỗi; nó là chất liệu.
Các dạng trình chiếu bạn sẽ gặp
Nhận ra dạng trình chiếu giúp bạn biết nên đứng ở đâu, ngồi bao lâu và có cần tai nghe không.
| Dạng | Trông như thế nào | Nên xem thế nào |
|---|---|---|
| Một kênh | Một màn chiếu hoặc một màn hình, giống rạp nhỏ | Ngồi ghế nếu có, xem trọn một vòng |
| Nhiều kênh | Hai, ba hoặc nhiều màn chiếu cùng lúc, hình ở mỗi màn khác nhau | Đứng giữa phòng, đổi hướng nhìn, để ý màn nào "nói chuyện" với màn nào |
| Màn hình đặt như vật | Màn hình nhỏ đặt dưới sàn, trong hộp, giữa đồ vật | Coi như một phần của sắp đặt, nhìn cả màn hình lẫn đồ xung quanh |
| Chiếu lên bề mặt | Hình chiếu lên vải, nước, khói, tường gồ ghề | Để ý bề mặt làm biến dạng hình thế nào |
| Tai nghe riêng | Một màn hình nhỏ kèm tai nghe treo cạnh | Đeo tai nghe, đứng yên, xem như nghe một lời kể riêng |
Nếu tác phẩm có tai nghe mà đang có người dùng, bạn có thể xem tác phẩm khác rồi quay lại. Chờ phía sau người đang nghe thường làm họ mất tập trung.
Vòng lặp: chuyện khó nhất khi xem video art
Vòng lặp là gì. Tác phẩm được chiếu lặp đi lặp lại không ngừng. Bạn bước vào lúc nào thì xem từ lúc đó, giống nhảy vào giữa một bài hát đang phát.
Tìm điểm bắt đầu. Tấm chú thích thường ghi thời lượng, ví dụ "12 phút, lặp". Nếu bạn vào khi đoạn hình đang giữa chừng, hãy xem tiếp tới khi màn hình tối lại hoặc quay về hình ảnh đầu, rồi xem thêm phần bạn đã lỡ.
Có cần xem từ đầu không. Với tác phẩm có diễn biến, có lời kể, nên xem từ đầu. Với tác phẩm chỉ là một hình ảnh thay đổi chậm, vào lúc nào cũng được, quan trọng là đứng đủ lâu.
Có cần xem hết không. Một số tác phẩm dài cả giờ hoặc hơn. Nghệ sĩ thường không mong ai xem hết; họ muốn bạn cảm được độ dài. Xem năm đến mười phút với tâm thế thoải mái vẫn là một cách xem đúng.
Mẹo nhận biết. Nếu hình ảnh rất giống lúc bạn mới bước vào, có thể bạn đã xem trọn một vòng. Một số tác phẩm có đồng hồ đếm nhỏ ở góc màn hình hoặc tín hiệu bắt đầu bằng màn hình đen vài giây.
Năm bước xem một tác phẩm video
Áp dụng năm bước này cho những tác phẩm bạn thấy tò mò. Không cần làm với mọi video trong triển lãm.
- Đọc thời lượng trên tấm chú thích trước khi vào phòng, để biết mình cần dành bao nhiêu phút.
- Đứng ở cửa phòng tối khoảng mười giây cho mắt quen bóng tối, tránh vấp người đang ngồi.
- Tìm chỗ ngồi hoặc chỗ đứng ở giữa, nơi nhìn được toàn bộ màn chiếu và nghe rõ âm thanh.
- Xem ít nhất ba phút mà không cầm điện thoại. Để ý nhịp hình, màu, âm thanh, chứ đừng chỉ chờ "chuyện gì xảy ra".
- Trước khi ra, tự hỏi một câu: nếu tắt tiếng, tác phẩm còn lại bao nhiêu phần? Câu này giúp bạn nhận ra vai trò của âm thanh.
Khi rời phòng, đi sát tường và cúi thấp nếu phải đi ngang trước màn chiếu, để không che hình của người khác. Nếu phòng có ghế dài, ngồi dồn vào trong để người đến sau có chỗ.
Một thói quen nhỏ đáng giữ: sau mỗi tác phẩm video, đứng ngoài hành lang nửa phút trước khi vào phòng kế tiếp. Mắt và tai cần thời gian chuyển, nếu không các tác phẩm sẽ trộn vào nhau trong trí nhớ.
Ví dụ tính thời gian khi triển lãm có nhiều video
Giả sử bạn có 60 phút, triển lãm có sáu tác phẩm video. Đọc thời lượng ở chú thích, bạn có bảng sau:
| Tác phẩm giả định | Thời lượng | Quyết định |
|---|---|---|
| Bàn tay rửa chén | 12 phút | Xem trọn, có ghế ngồi |
| Ba màn chiếu con đường ven biển | 25 phút | Xem 10 phút, đứng giữa phòng |
| Màn hình nhỏ trong chiếc tủ | 3 phút | Xem trọn |
| Lời kể qua tai nghe | 8 phút | Xem trọn |
| Hình một khuôn mặt thay đổi chậm | 40 phút | Xem 5 phút |
| Hoạt hình vẽ tay | 6 phút | Xem trọn |
Tổng thời lượng gốc là 94 phút, quá giờ bạn có. Cộng các phần quyết định xem: 12 + 10 + 3 + 8 + 5 + 6 = 44 phút, còn 16 phút để đi lại, chờ ghế và đọc giới thiệu chung. Cách tính này giúp bạn không chạy vội ở cuối buổi, và xem trọn những tác phẩm ngắn có câu chuyện thay vì cắt ngang mỗi tác phẩm một chút.
Ví dụ giả định: một bàn tay rửa chén suốt mười hai phút
Hãy thử hình dung tác phẩm đầu tiên trong bảng trên. Màn chiếu lớn chỉ có một khung hình cố định: bồn rửa, vòi nước, một đôi bàn tay đã có nếp nhăn rửa từng chiếc chén. Không có khuôn mặt, không có lời. Tiếng nước chảy được thu rất gần, to hơn bình thường.
Phút thứ nhất, bạn thấy bình thường đến mức chán. Phút thứ ba, bạn bắt đầu để ý cách bàn tay xoay chén, động tác thuần thục của nhiều năm. Phút thứ sáu, số chén không hề vơi, vì có ai đó ngoài khung hình cứ đặt thêm vào. Phút thứ mười, bạn nghĩ tới ai đó trong nhà mình, người mà công việc chẳng bao giờ được nhìn thấy.
Không cần đoạn giới thiệu, bạn đã tự đi tới một ý: công việc nhà vô hình và không bao giờ hết. Đó là sức mạnh của video art khi bạn chịu ở lại. Nếu đứng mười giây rồi đi, bạn chỉ thấy một bàn tay rửa chén.
Ví dụ này cũng cho thấy vì sao tấm chú thích ghi thời lượng quan trọng đến vậy. Biết trước tác phẩm dài mười hai phút, bạn sẽ ngồi xuống với tâm thế chờ đợi, thay vì đứng ở cửa sốt ruột đếm giây.
Bốn lớp nên để ý trong một tác phẩm video
Hình. Khung hình cố định hay chuyển động, quay gần hay xa, màu ấm hay lạnh, rõ nét hay nhoè. Một khung hình đứng im suốt nhiều phút là một lựa chọn mạnh: nó bắt bạn nhìn kỹ những gì thường bị lướt qua.
Âm thanh. Nhiều tác phẩm dựa vào âm thanh nhiều hơn hình. Tiếng được thu gần quá mức, tiếng lệch với hình, hay sự im lặng hoàn toàn đều tạo cảm giác riêng. Thử nhắm mắt mười giây chỉ để nghe.
Nhịp. Đếm thử xem bao lâu thì hình thay đổi một lần. Nhịp chậm gợi sự chờ đợi, suy tư; nhịp nhanh, cắt gấp gợi sự hỗn loạn, áp lực. So nhịp của tác phẩm với nhịp sống bạn vừa đi qua ngoài phố.
Chỗ đặt. Màn hình cao hơn đầu khiến bạn phải ngước nhìn, màn hình dưới sàn khiến bạn phải cúi xuống. Tư thế cơ thể khi xem cũng là một phần ý đồ, nhất là khi nghệ sĩ muốn nói về quyền lực hay sự nhỏ bé.
Khi bốn lớp lệch nhau. Hình yên bình mà tiếng dồn dập, hay hình hỗn loạn mà tiếng êm ả: sự lệch ấy thường là chỗ tác phẩm muốn bạn dừng lại suy nghĩ nhất.
Câu nói mẫu sau khi xem một tác phẩm video
Bàn về video art dễ rơi vào hai câu "chán quá" và "sâu quá". Thử thay bằng những câu cụ thể hơn, mô tả điều bạn thật sự thấy và nghe:
- "Mình thích cái cảnh giữ nguyên lâu như vậy, càng nhìn càng thấy chi tiết mới."
- "Tiếng nước to hơn ngoài đời làm mình thấy hơi ngột, chắc là cố ý."
- "Ba màn chiếu không bao giờ cùng chiếu một cảnh, mình cứ phải quay qua quay lại như bị chia đôi."
- "Mình vào giữa chừng nên chưa chắc, cậu xem từ đầu thấy đoạn mở thế nào?"
- "Nếu tác phẩm này chỉ dài một phút thì chắc mình đã không nghĩ tới bà mình."
Những câu như vậy giúp người đi cùng nói tiếp mà không phải đồng ý hay phản bác. Video art thường được mỗi người xem một đoạn khác nhau, nên ghép các đoạn ấy lại qua trò chuyện là một cách xem trọn tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Video art có phải là phim ngắn không?
Không hẳn. Phim ngắn thường kể một câu chuyện có đầu có cuối, chiếu trong rạp theo giờ. Video art thường chiếu lặp trong phòng triển lãm, quan tâm tới cách chiếu và trải nghiệm hơn là cốt truyện, dù đôi khi hai loại giao nhau.
Bước vào giữa chừng thì có nên xem không?
Nên. Với tác phẩm không có cốt truyện, vào lúc nào cũng được. Với tác phẩm có diễn biến, bạn xem tiếp tới hết vòng rồi xem lại phần đã lỡ. Thời lượng ghi trên chú thích giúp bạn biết cần ở lại bao lâu.
Vì sao video art thường chậm và lặp lại?
Vì nhiều nghệ sĩ muốn người xem cảm được thời gian, sự chờ đợi, sự lặp lại của đời sống. Cắt cảnh nhanh như phim sẽ làm mất cảm giác đó. Sự chậm vì vậy là chủ ý, không phải do thiếu kỹ thuật.
Có được quay lại tác phẩm video để đăng lên mạng không?
Tuỳ quy định từng triển lãm, và nhiều nơi không cho quay video tác phẩm vì đó là toàn bộ tác phẩm. Nếu được chụp, nên chụp một khung hình kèm tên tác phẩm, đừng quay lại cả đoạn dài.
Mang trẻ nhỏ vào phòng chiếu tối có ổn không?
Được, nếu trẻ không sợ bóng tối và nội dung phù hợp. Hãy đọc chú thích trước vì một số video có âm thanh lớn hoặc hình ảnh mạnh. Ngồi gần cửa để có thể ra ngoài nhẹ nhàng khi trẻ không muốn xem nữa.