Nghệ thuật trình diễn (performance art) là loại tác phẩm mà nghệ sĩ dùng chính cơ thể, hành động, thời gian và không gian làm chất liệu, thường diễn ra một lần trước người xem, không có kịch bản kể chuyện như kịch và không nhất thiết có động tác đẹp như múa. Một nghệ sĩ ngồi im ba giờ, lặp đi lặp lại một động tác đơn giản, hay mời người xem làm cùng một việc, đều có thể là trình diễn.
Cách xem trình diễn khác xem kịch: bạn không theo dõi cốt truyện mà theo dõi sự thay đổi, dù nhỏ, của cơ thể, của vật, của không khí trong phòng, và của chính bạn khi chứng kiến. Bài này giải thích trình diễn khác kịch và múa ở đâu, các chất liệu chính, những tình huống có thể gặp và cách chuẩn bị để lần đầu xem không bỡ ngỡ.
Trình diễn khác kịch và múa ở đâu
Kịch kể một câu chuyện, diễn viên đóng một nhân vật không phải là mình. Múa dùng chuỗi động tác được dàn dựng, tập luyện kỹ, có nhịp điệu. Trình diễn thì thường không có nhân vật: người đứng trước bạn là chính nghệ sĩ, làm một việc thật, trong thời gian thật. Nếu nghệ sĩ khiêng một tảng đá, tảng đá ấy nặng thật, mồ hôi ấy là thật.
Vì thế trình diễn có cảm giác "không thể lặp lại". Kịch diễn hàng chục suất gần như giống nhau. Một buổi trình diễn, dù được làm lại, vẫn khác đi vì cơ thể nghệ sĩ hôm đó khác, người xem khác, phản ứng khác. Nhiều nghệ sĩ cố ý để một phần diễn biến phụ thuộc vào người xem, nên không ai, kể cả nghệ sĩ, biết chắc buổi diễn sẽ kết thúc thế nào.
Trình diễn cũng không cần sân khấu. Nó có thể diễn ra giữa phòng triển lãm, trên vỉa hè, trong một căn nhà, bên bờ sông. Khoảng cách giữa người diễn và người xem thường rất gần, đôi khi không còn khoảng cách nào.
Một cách nhớ nhanh: kịch mời bạn tin vào một thế giới giả định, còn trình diễn mời bạn chứng kiến một việc đang thật sự xảy ra. Ở kịch, bạn hỏi "chuyện gì sẽ xảy đến với nhân vật"; ở trình diễn, bạn hỏi "người này đang làm gì, vì sao, và mình cảm thấy gì khi nhìn".
Trình diễn, kịch, múa: so sánh nhanh
Bảng này giúp bạn biết nên chờ đợi điều gì khi đọc thấy chữ "trình diễn" trong lời mời một sự kiện.
| Tiêu chí | Trình diễn | Kịch | Múa đương đại |
|---|---|---|---|
| Có cốt truyện | Hiếm | Thường có | Có thể có, thường mờ |
| Người diễn đóng vai | Thường là chính mình | Đóng nhân vật | Thường là cơ thể biểu đạt, ít vai rõ |
| Tập trước kỹ | Có khung, nhiều phần ngẫu hứng | Tập kỹ từng câu | Tập kỹ từng chuỗi động tác |
| Thời lượng | Vài phút đến nhiều giờ | Thường một đến hai giờ | Thường dưới hai giờ |
| Nơi diễn | Bất cứ đâu | Sân khấu | Sân khấu hoặc không gian mở |
| Người xem | Có thể đi lại, tham gia | Ngồi yên ở ghế | Thường ngồi yên |
Ranh giới giữa múa đương đại và trình diễn ngày càng mờ, nhiều nghệ sĩ làm cả hai. Nếu lời mời ghi "trình diễn", bạn nên chuẩn bị tinh thần cho một trải nghiệm ít quy ước hơn một buổi xem kịch.
Bốn chất liệu chính của một buổi trình diễn
Cơ thể. Cơ thể nghệ sĩ là bề mặt để nói: sự mệt mỏi, sự chịu đựng, sự dịu dàng, sự giới hạn. Để ý hơi thở, mồ hôi, run rẩy, những thứ không thể giả vờ.
Thời gian. Một động tác lặp lại năm phút khác hẳn lặp lại năm giờ. Thời gian dài khiến người xem cảm được sức nặng, sự kiên nhẫn hoặc sự vô nghĩa của việc lặp lại.
Không gian. Nơi diễn mang theo nghĩa. Ngồi im giữa một ngã tư đông người khác với ngồi im trong một căn phòng trắng. Để ý nghệ sĩ chọn nơi nào và vì sao.
Người xem. Sự có mặt của bạn có thể làm thay đổi buổi diễn. Có tác phẩm phụ thuộc hẳn vào việc người xem có dám bước tới hay không. Có tác phẩm chỉ cần bạn ở lại, và việc bạn rời đi cũng là một phản hồi.
Đồ vật đi kèm. Nước, đá, dây, phấn, bánh mì, ghế, gương: vật trong trình diễn thường ít nhưng được chọn kỹ. Theo dõi vật thay đổi ra sao trong buổi diễn, ướt đi, vỡ ra, mòn đi, vì sự thay đổi ấy thường là trục của tác phẩm.
Tình huống giả định: một buổi trình diễn kéo dài sau giờ làm
Bạn nhận lời mời của một người bạn: tối thứ năm, một không gian nghệ thuật trong khu nhà máy cũ có buổi trình diễn kéo dài hai giờ, người xem có thể vào ra tự do. Bạn tan làm lúc sáu giờ, tới nơi lúc bảy giờ, buổi diễn đã bắt đầu từ sáu rưỡi.
Bước vào, bạn thấy một nghệ sĩ đang chậm rãi chép tay một đoạn chữ lên mảnh vải dài trải dọc sàn, rồi dùng nước xoá đi, rồi chép lại. Không có nhạc, chỉ có tiếng nước và tiếng bút. Hai mươi người xem ngồi rải rác quanh tường. Lúc đầu bạn thấy sốt ruột, rồi bắt đầu để ý nét chữ mỗi lần một nhạt, vải mỗi lúc một ướt, động tác của nghệ sĩ mỗi lúc một chậm vì mỏi.
Sau khoảng hai mươi phút, bạn bắt đầu nghĩ về những việc mình làm lặp lại mỗi ngày ở chỗ làm, những tin nhắn viết rồi xoá. Đó chính là lúc tác phẩm "chạy" trong bạn. Bạn không cần ở hết hai giờ. Ở đủ lâu để vượt qua cảm giác sốt ruột ban đầu là đã nhận được điều quan trọng nhất của buổi trình diễn.
Những điều có thể xảy ra và cách phản ứng bình tĩnh
Trình diễn đôi khi đưa bạn vào tình huống không quen. Biết trước sẽ giúp bạn giữ được sự thoải mái:
- Nghệ sĩ nhìn thẳng vào bạn rất lâu. Bạn có thể nhìn lại, hoặc nhìn đi chỗ khác. Không có phản ứng nào sai.
- Bạn được mời tham gia. Bạn có quyền nhận lời hoặc lắc đầu nhẹ nhàng. Một tác phẩm tử tế luôn tôn trọng lời từ chối.
- Có cảnh khiến bạn khó chịu. Ví dụ nghệ sĩ chịu lạnh, chịu mỏi kéo dài. Đó thường là ý đồ để bạn nghĩ về sự chịu đựng; nếu quá sức, bạn có thể lặng lẽ rời đi.
- Không có gì xảy ra trong nhiều phút. Sự im lặng cũng là chất liệu. Thử chú ý âm thanh xung quanh, hơi thở của người bên cạnh.
- Bạn không biết khi nào kết thúc. Thường nghệ sĩ sẽ dừng hẳn, cúi chào hoặc rời khỏi không gian. Nếu người xung quanh vỗ tay, bạn vỗ theo.
Nếu tác phẩm có cảnh khoả thân hay nội dung nhạy cảm, lời mời thường ghi trước. Đọc kỹ thông tin để quyết định có đưa trẻ đi cùng hay không.
Chuẩn bị trước khi đi xem
Vài việc nhỏ giúp buổi xem trình diễn đầu tiên dễ chịu hơn nhiều:
- Đọc lời mời để biết thời lượng và việc người xem có được vào ra tự do hay không.
- Ăn nhẹ trước khi đến nếu buổi diễn dài, vì thường không được ăn uống trong không gian diễn.
- Đến sớm mười phút nếu buổi diễn có giờ bắt đầu cố định; nhiều buổi không cho vào giữa chừng.
- Tắt chuông điện thoại, vì trình diễn hay có những đoạn im lặng kéo dài.
- Mặc trang phục thoải mái, có thể phải đứng hoặc ngồi bệt trên sàn.
- Đi cùng một người bạn sẵn lòng ngồi lại nói chuyện sau buổi diễn.
Đừng đọc quá nhiều giải thích trước khi xem. Biết đại khái chủ đề là đủ, để phần trải nghiệm còn bất ngờ. Nếu có buổi trò chuyện với nghệ sĩ sau trình diễn, hãy ở lại: đó là dịp hiếm để nghe chính người làm kể về quá trình chuẩn bị, những lần thử thất bại, và điều họ không ngờ tới khi diễn.
Câu nói mẫu khi bàn về một buổi trình diễn
Trình diễn khó kể lại hơn tranh, vì không có vật để chỉ vào. Những câu dưới đây giúp bạn mở đầu câu chuyện mà không phải đánh giá hay dở:
- "Đoạn đầu mình thấy chậm quá, nhưng tới lúc nghệ sĩ bắt đầu mỏi tay thì mình không rời mắt được."
- "Cậu có để ý là người xem cũng im lặng dần theo không? Mình thấy cả phòng như thở chậm lại."
- "Mình không chắc nghệ sĩ muốn nói gì, nhưng mình cứ nghĩ tới mấy việc lặp đi lặp lại ở chỗ làm."
- "Lúc nghệ sĩ mời người xem bước lên, mình hơi muốn đi nhưng lại ngại. Cậu có thấy vậy không?"
- "Nếu buổi này chỉ dài mười phút thì mình nghĩ nó sẽ mất hết sức nặng."
Những câu này đều xuất phát từ quan sát và cảm giác của chính bạn. Người nghe dễ đáp lại hơn nhiều so với khi bạn mở đầu bằng "hay" hay "không hiểu gì", và cuộc trò chuyện sẽ đi xa hơn buổi diễn.
Sau buổi diễn: chỉ còn ảnh và ký ức thì nhớ thế nào
Trình diễn kết thúc là tác phẩm biến mất. Thứ còn lại là ảnh, video ghi lại, vài vật dụng nghệ sĩ dùng, và ký ức của những người có mặt. Bạn vì thế trở thành một phần của "kho lưu trữ" sống của tác phẩm.
Một cách giữ lại hay là ghi ngay trong tối đó ba điều: hình ảnh bạn nhớ rõ nhất, khoảnh khắc cảm giác của bạn thay đổi, và một câu hỏi tác phẩm để lại. Ba điều này chính xác hơn bất kỳ tấm ảnh nào, vì ảnh chỉ ghi được hình còn bạn ghi được thời gian và cảm giác.
Khi kể lại với người khác, hãy kể theo trình tự thời gian và cảm giác: "lúc đầu mình sốt ruột, đến phút thứ hai mươi thì bắt đầu thấy..." Cách kể này giúp người nghe hình dung được một tác phẩm vốn không thể xem lại.
Nếu sau đó bạn tìm được video ghi lại buổi diễn, xem lại sẽ thấy khác hẳn: thời gian bị cắt, im lặng bị rút ngắn, không còn hơi lạnh của nền xi măng. Đừng thất vọng, đó là giới hạn tự nhiên của video, và cũng là lý do trình diễn đáng được xem tận nơi.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ thuật trình diễn có phải là diễn kịch không?
Không. Kịch thường có cốt truyện và nhân vật được đóng. Trình diễn thường không có nhân vật, nghệ sĩ là chính mình làm một hành động thật trong thời gian thật. Cảm giác xem vì thế gần với chứng kiến hơn là theo dõi một câu chuyện.
Xem trình diễn có bắt buộc phải tham gia không?
Không bắt buộc. Một số tác phẩm mời người xem tham gia, nhưng bạn luôn có quyền từ chối nhẹ nhàng. Đứng xem cũng là một cách góp mặt, vì sự có mặt của người xem vốn là một phần của tác phẩm.
Buổi trình diễn kéo dài nhiều giờ thì có phải xem hết không?
Không cần. Với những buổi dài và cho vào ra tự do, bạn có thể ở lại một khoảng tuỳ ý. Hãy ở đủ lâu để qua được cảm giác sốt ruột ban đầu, thường khoảng mười lăm đến hai mươi phút.
Có được chụp ảnh khi xem trình diễn không?
Tuỳ quy định từng buổi. Nhiều buổi cấm chụp hoặc chỉ cho chụp không đèn chớp. Ngay cả khi được chụp, nên hạn chế vì ánh sáng và tiếng màn trập làm phiền nghệ sĩ và người xem trong những đoạn im lặng.
Vì sao một số buổi trình diễn có cảnh gây khó chịu?
Nhiều nghệ sĩ dùng sự chịu đựng của cơ thể để người xem nghĩ về những vấn đề nặng nề như bạo lực, mệt mỏi, giới hạn con người. Khó chịu là một phản ứng được tính trước. Nếu thấy quá sức, bạn có thể lặng lẽ rời đi.