Nghệ thuật đương đại là nghệ thuật được làm ra trong thời ta đang sống, thường tính từ khoảng cuối thập niên 1960 đến nay, và nó không bị giới hạn ở tranh hay tượng: một căn phòng, một đoạn video, một hành động, một âm thanh đều có thể là tác phẩm. Điểm chung của chúng không nằm ở chất liệu mà ở cách làm: người nghệ sĩ thường đặt ra một câu hỏi về đời sống hôm nay, rồi chọn chất liệu nào nói được câu hỏi đó rõ nhất.
Vì thế, muốn hiểu nghệ thuật đương đại, bạn không cần thuộc lịch sử mỹ thuật. Bạn cần một thói quen nhỏ: đứng trước tác phẩm, hỏi "cái này đang nói về chuyện gì của hôm nay", và cho mình vài phút để cảm trước khi phán xét. Phần dưới đây giải thích định nghĩa, các đặc điểm thường gặp, những hình thức bạn sẽ gặp, và một lộ trình làm quen cho người chưa từng bước vào một không gian nghệ thuật nào.
Định nghĩa ngắn gọn: nghệ thuật của thời mình đang sống
Chữ "đương đại" nghĩa đen là "cùng thời". Khi người ta nói nghệ thuật đương đại, họ đang nói về những tác phẩm do các nghệ sĩ còn đang làm việc, hoặc mới làm việc trong vài chục năm gần đây, phản ứng với những gì đang xảy ra quanh họ: đô thị hoá, công nghệ, di cư, môi trường, gia đình, bản sắc, ký ức. Mốc thời gian thường được giới nghiên cứu chọn là khoảng cuối thập niên 1960, nhưng mốc này mềm, không phải một đường kẻ cứng.
Cách dễ nhớ nhất là coi nghệ thuật đương đại như một cuộc trò chuyện đang diễn ra. Tranh phong cảnh thời xưa là một câu trả lời đã hoàn tất: đây là núi, đây là sông, đây là vẻ đẹp. Tác phẩm đương đại thường giống một câu hỏi mở: vì sao ta vứt đi nhiều thứ đến vậy, ký ức của một khu phố sắp bị giải toả nằm ở đâu, màn hình điện thoại đã đổi cách ta nhìn nhau ra sao.
Định nghĩa này cũng giải thích vì sao bạn hay gặp những đề tài rất gần: căn hộ chật, bữa cơm một mình, đường kẹt xe, tin nhắn chưa trả lời, cây xanh bị chặt. Nghệ sĩ đương đại sống cùng thời với bạn, đi cùng những con đường, nên tác phẩm của họ thường bắt đầu từ chính những điều bạn đã thấy mỗi ngày mà chưa dừng lại để nghĩ.
Hiểu theo cách đó, bạn sẽ bớt lo "mình có hiểu đúng không". Một câu hỏi mở cho phép nhiều câu trả lời. Việc của người xem là mang trải nghiệm của chính mình vào cuộc trò chuyện ấy, chứ không phải đoán trúng một đáp án duy nhất do ai đó giấu sẵn.
Năm đặc điểm thường gặp ở một tác phẩm đương đại
Ý tưởng đi trước tay nghề. Nhiều tác phẩm không khoe kỹ thuật vẽ giỏi. Thứ được coi trọng là ý tưởng có sắc không, và cách chọn chất liệu có phục vụ ý tưởng ấy không. Một đống ghế nhựa xếp chồng lại kể về đời sống vỉa hè rõ hơn một bức tranh vẽ kỹ.
Chất liệu gì cũng được. Vải, đất, rác tái chế, nước, ánh sáng, âm thanh, cơ thể người, dữ liệu, cây sống. Chất liệu thường mang sẵn nghĩa: dùng bao tải cũ khác hẳn dùng lụa mới.
Người xem được mời bước vào. Bạn có thể được đi xuyên qua, ngồi xuống, chạm vào, nghe, ngửi, thậm chí góp thêm một vật. Tác phẩm chỉ trọn vẹn khi có người trải nghiệm.
Bối cảnh là một phần của tác phẩm. Cùng một vật đặt trong nhà máy cũ và trong phòng trắng sẽ nói hai chuyện khác nhau. Nơi trưng bày, thời điểm trưng bày đều mang nghĩa.
Câu hỏi nhiều hơn câu trả lời. Tác phẩm hiếm khi kết luận. Nó gợi một vấn đề rồi để bạn tự nghĩ tiếp, nên cảm giác "lửng lơ" khi rời đi là bình thường, không phải dấu hiệu bạn bỏ sót gì.
Các hình thức phổ biến và cách xem gợi ý
Đây là những hình thức bạn hay gặp nhất khi bước vào một không gian trưng bày đương đại. Mỗi bài khác trên Đương Thời đi sâu vào từng loại; bảng này giúp bạn nhận ra mình đang đứng trước cái gì.
| Hình thức | Trông như thế nào | Cách xem gợi ý |
|---|---|---|
| Sắp đặt | Nhiều vật được bố trí trong một không gian, có khi chiếm cả căn phòng | Đi vòng quanh, đứng ở nhiều góc, để ý cảm giác cơ thể |
| Trình diễn | Nghệ sĩ dùng cơ thể và thời gian làm chất liệu, diễn trực tiếp | Ở lại đủ lâu, chú ý nhịp và sự lặp lại |
| Video | Hình động chiếu trong phòng tối hoặc trên nhiều màn hình | Xem từ đầu vòng lặp, ngồi xuống nếu có ghế |
| Ánh sáng và nghệ thuật số | Ánh sáng, chiếu hình, tương tác bằng cảm biến | Thử di chuyển, xem tác phẩm phản ứng với mình ra sao |
| Nghệ thuật công cộng | Tượng, tranh tường, vật thể đặt ngoài phố hoặc công viên | Quan sát người qua lại tương tác với nó |
| Hội hoạ, điêu khắc mới | Tranh, tượng nhưng chủ đề và cách làm của hôm nay | Hỏi vì sao vẫn chọn vẽ tay trong thời ảnh số |
Một triển lãm có thể trộn nhiều hình thức. Đừng lo phải xếp loại cho đúng; gọi tên được chỉ để bạn biết nên đứng xem theo cách nào cho hợp.
Vì sao nghệ thuật đương đại hay bị cho là khó hiểu
Lý do đầu tiên là ta quen đánh giá nghệ thuật bằng câu hỏi "có giống không, có đẹp không, có khó làm không". Tác phẩm đương đại thường cố ý không trả lời ba câu đó, nên thước đo quen thuộc bị hụt. Cảm giác khó hiểu thật ra là cảm giác chưa tìm được thước đo mới.
Lý do thứ hai là nhiều tác phẩm cần bối cảnh. Một chiếc giường trống gợi được người vắng mặt, về bệnh viện, về một căn nhà bị bỏ lại. Không đọc đoạn giới thiệu ngắn, bạn chỉ thấy một chiếc giường. Đọc rồi, chiếc giường bỗng nặng trĩu. Điều này không có gì đáng ngại: ngay cả một bài hát cũng hay hơn khi bạn biết nó được viết trong hoàn cảnh nào.
Lý do thứ ba nằm ở cách nói của giới chuyên môn. Đoạn giới thiệu đôi khi viết bằng chữ khó, nhiều thuật ngữ. Mẹo nhỏ: đọc câu đầu và câu cuối, bỏ qua phần giữa nếu thấy rối, rồi quay lại nhìn tác phẩm. Khi đã có ấn tượng riêng, đọc lại đoạn giới thiệu sẽ dễ hơn nhiều.
Một lý do nữa ít được nói ra: ta thường đi xem quá vội. Lướt qua hai mươi tác phẩm trong mười lăm phút thì tác phẩm nào cũng chỉ còn là một bức ảnh lướt qua, giống đọc tiêu đề mà không đọc bài. Chậm lại với ít tác phẩm hơn thường giúp bạn hiểu nhiều hơn.
Và cuối cùng, có những tác phẩm khó thật, kể cả với người trong nghề. Không hiểu một tác phẩm không làm bạn kém đi, cũng như không thích một món ăn không làm bạn sành ăn hơn hay kém đi.
Một buổi chiều làm quen: lộ trình 90 phút cho lần đầu
Giả sử bạn có một buổi chiều cuối tuần rảnh và một không gian nghệ thuật nhỏ trong thành phố đang có triển lãm đương đại miễn vé. Lộ trình dưới đây giúp bạn không bị ngợp:
- Mười phút đầu: đi một vòng thật nhanh, không đọc gì, chỉ để biết không gian rộng bao nhiêu và có những gì.
- Chọn đúng ba tác phẩm khiến bạn dừng chân lâu nhất, dù vì thích, vì lạ hay vì khó chịu.
- Với mỗi tác phẩm đã chọn, đứng năm phút: nhìn chất liệu, kích thước, vị trí, ánh sáng, rồi tự hỏi nó gợi cho mình chuyện gì.
- Sau năm phút đó mới đọc đoạn chú thích hoặc giới thiệu. So xem điều mình cảm có trùng, có lệch với điều nghệ sĩ muốn nói.
- Dành mười lăm phút đi lại toàn bộ, lần này đọc phần giới thiệu chung của triển lãm.
- Ra quán nước gần đó, ghi ba dòng: tác phẩm nhớ nhất, vì sao nhớ, một câu hỏi còn lại trong đầu.
Ba dòng ghi chép ấy quan trọng hơn bạn nghĩ. Lần đi sau, đọc lại chúng, bạn sẽ thấy mắt nhìn của mình đã đổi.
Hiểu lầm thường gặp và cách nghĩ lại
Những câu dưới đây là phản ứng rất tự nhiên của người mới. Cột bên phải không nhằm cãi lại, chỉ gợi một góc nhìn khác để bạn thử.
| Hiểu lầm | Cách nghĩ lại |
|---|---|
| Đương đại là cứ lạ là được | Cái lạ chỉ là cách thu hút sự chú ý; tác phẩm đứng được là nhờ ý tưởng phía sau |
| Phải học mỹ thuật mới xem được | Trải nghiệm sống của bạn là vốn đủ dùng; kiến thức chỉ giúp xem sâu hơn |
| Không đẹp thì không phải nghệ thuật | Nhiều tác phẩm cố ý gây khó chịu để bạn nghĩ về một vấn đề khó chịu |
| Có một nghĩa đúng duy nhất | Nghệ sĩ có ý định riêng, nhưng cách bạn đọc tác phẩm cũng có giá trị |
| Chỉ dành cho giới sành điệu | Phần lớn không gian trưng bày mở cửa cho bất kỳ ai muốn vào xem |
Nếu sau khi thử nghĩ lại mà bạn vẫn không thích một tác phẩm, đó là quyền của bạn. Điều đáng quý là bạn đã thử nhìn nó nghiêm túc.
Câu nói mẫu khi trò chuyện về một tác phẩm đương đại
Đi xem cùng bạn bè, nhiều người ngại lên tiếng vì sợ nói sai. Thật ra, câu hay nhất thường là câu mô tả cảm giác thật của mình. Bạn có thể bắt đầu bằng một trong những câu sau:
- "Mình chưa hiểu lắm, nhưng đứng trong căn phòng này thấy hơi ngột, không biết có phải cố ý không."
- "Chất liệu này làm mình nhớ tới căn bếp nhà bà, chắc vì mùi gỗ cũ."
- "Nếu bỏ đoạn chú thích đi, cậu nghĩ tác phẩm này nói về chuyện gì?"
- "Mình thích cách nó dùng khoảng trống, chỗ không có gì lại thấy rõ nhất."
- "Đọc giới thiệu xong mình mới thấy, còn lúc đầu thì chỉ thấy một đống đồ."
- "Cậu có thấy khó chịu không? Mình hơi khó chịu, mà chắc đó là ý đồ."
Để ý rằng không câu nào phán "hay" hay "dở". Chúng mở cửa cho người đi cùng nói tiếp, và cuộc trò chuyện sau triển lãm thường là phần đáng nhớ nhất của cả buổi.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ thuật đương đại bắt đầu từ khi nào?
Giới nghiên cứu thường lấy mốc khoảng cuối thập niên 1960 đến đầu thập niên 1970, khi nghệ sĩ bắt đầu dùng nhiều chất liệu mới và đặt ý tưởng lên trước. Mốc này mang tính quy ước, không phải ngày tháng chính xác.
Tranh vẽ hôm nay có được gọi là nghệ thuật đương đại không?
Có. Một bức tranh sơn dầu vẽ năm nay vẫn là đương đại nếu nó được làm bởi nghệ sĩ đang sống và phản ứng với đời sống hôm nay. Đương đại nói về thời điểm và cách nghĩ, không loại trừ hội hoạ.
Người không có kiến thức mỹ thuật có nên đi xem không?
Nên. Tác phẩm đương đại thường nói về những chuyện ai cũng trải qua như nhà cửa, gia đình, công việc, thành phố. Trải nghiệm sống của bạn là chìa khoá đọc tác phẩm, kiến thức chỉ là phần thêm.
Xem một tác phẩm đương đại bao lâu là đủ?
Không có con số chuẩn, nhưng thử đứng ít nhất ba đến năm phút với những tác phẩm khiến bạn dừng chân. Phần lớn người xem chỉ lướt vài giây, nên năm phút đã đủ để bạn thấy nhiều hơn hẳn.
Không hiểu tác phẩm thì có nên hỏi người trông triển lãm không?
Nên hỏi. Người trông hoặc người hướng dẫn thường vui khi có khách quan tâm. Bạn có thể hỏi nhẹ nhàng "tác phẩm này được làm từ gì" hoặc "nghệ sĩ muốn người xem chú ý điều gì", rồi tự nghĩ tiếp.