Một bức tranh đáng xem thường cần khoảng ba đến năm phút nhìn liên tục, trong khi phần lớn người đi triển lãm chỉ dừng vài chục giây rồi chuyển sang bức khác. Khoảng thời gian dài hơn ấy không phải để “hiểu đúng”, mà để mắt có dịp nhận ra những thứ chỉ hiện lên sau phút đầu: lớp màu bên dưới, một chi tiết nhỏ ở góc, nhịp nét cọ.
Bạn không cần nhìn lâu mọi bức. Cách thực tế là đi một vòng nhanh, chọn hai ba bức làm mình dừng, rồi dành cho mỗi bức vài phút theo bốn chặng như dưới đây. Kèm theo là những thứ mắt hay bỏ sót, cách chọn bức để nhìn lâu và bài tập nhìn chậm có thể làm ngay ở nhà.
Vì sao chúng ta nhìn tranh nhanh như vậy
Mắt chúng ta đã quen lướt. Mỗi ngày bạn lướt qua hàng trăm hình ảnh trên điện thoại, mỗi hình chưa tới một giây, và não học được rằng chỉ cần nhận ra “cái gì” là đủ để đi tiếp. Khi bước vào phòng tranh, thói quen ấy đi theo: nhìn thấy bức tranh vẽ một người phụ nữ ngồi bên cửa sổ, đọc tên, rồi bước sang bức kế.
Vấn đề là tranh không được làm ra để nhận diện nhanh. Người vẽ có thể mất hàng tháng cho một bức, đặt từng lớp màu, sửa từng mảng sáng tối. Những lựa chọn đó chỉ lộ ra khi bạn cho mắt thời gian. Phút đầu tiên bạn thấy hình; phút thứ hai bạn bắt đầu thấy màu và nét; phút thứ ba trở đi bạn thấy quan hệ giữa các phần, thấy chỗ người vẽ do dự hay quả quyết.
Ánh sáng và không khí của phòng cũng góp phần. Phòng đông, tiếng nói chuyện, người đi qua đi lại sau lưng khiến ta khó đứng yên. Đó là lý do người xem lâu năm hay chọn giờ vắng, và vì sao một chiếc ghế dài đặt giữa phòng lại quý đến thế.
Còn một lý do khác: không ai dạy chúng ta làm gì trong lúc đứng trước tranh. Đứng im ba phút mà đầu óc trống rỗng thì rất khó chịu. Vì thế nhìn chậm cần một khung, tức là biết từng phút mình đang tìm kiếm điều gì. Có khung rồi, ba phút trôi qua nhanh hơn bạn tưởng.
Bốn chặng nhìn trong khoảng bốn phút
Khung dưới đây dùng được cho tranh, ảnh và cả tác phẩm điêu khắc. Bạn không cần bấm giờ, chỉ cần đi lần lượt từng chặng và không vội nhảy sang đọc chú thích.
| Chặng | Thời gian gợi ý | Câu hỏi tự đặt | Ví dụ với một bức giả định |
|---|---|---|---|
| Toàn cảnh | Khoảng 30 giây | Ấn tượng đầu tiên là gì? Sáng hay tối, đông hay vắng? | Một bức tranh khổ lớn gần như toàn màu xanh đậm, cảm giác lạnh |
| Đi vòng | Khoảng 1 phút | Mắt mình đi từ đâu tới đâu? Chỗ nào kéo mắt nhiều nhất? | Mắt dừng ở một vệt cam nhỏ phía dưới bên phải |
| Chi tiết | Khoảng 1 phút rưỡi | Bước lại gần: nét cọ dày hay mỏng, có lớp nào bị che không? | Gần thấy màu xanh được quét nhiều lớp, bên dưới lộ ra màu đỏ |
| Lùi lại | Khoảng 1 phút | Sau khi thấy chi tiết, toàn bức có khác lúc đầu không? | Bức tranh hết lạnh, giống một khoảng trời lúc vừa tắt nắng |
Chỉ sau chặng cuối mới đọc chú thích. Lúc đó tên bức tranh hay vài dòng giới thiệu sẽ được bạn đối chiếu với những gì mình đã thấy, chứ không thay thế cho việc nhìn. Nhiều người ngạc nhiên vì cái tên lại khớp với cảm giác của họ, hoặc lệch hẳn, và cả hai trường hợp đều thú vị.
Nhìn từ ba khoảng cách khác nhau
Xa, khoảng năm sáu bước. Ở khoảng cách này bạn thấy bố cục: các khối lớn được xếp thế nào, đường chéo hay đường ngang chiếm ưu thế, khoảng trống nằm ở đâu. Tranh khổ lớn đặc biệt cần nhìn từ xa, vì đứng sát thì bạn chỉ thấy một mảng màu mà không biết nó thuộc về đâu.
Vừa, khoảng hai bước. Đây là khoảng cách mà phần lớn người vẽ hình dung người xem sẽ đứng. Bạn thấy rõ hình, nét mặt nhân vật, quan hệ giữa các vật. Đây cũng là chỗ để tự hỏi bức tranh đang kể chuyện gì, hay chỉ đang tạo một không khí.
Gần, khoảng một sải tay. Lúc này tranh trở thành vật thể: bề mặt sần hay phẳng, màu được pha trộn hay đặt cạnh nhau, có vết dao, vết ngón tay hay không. Giữ tay sau lưng và đừng ghé quá sát, một số nơi có vạch dưới sàn nhắc khoảng cách tối thiểu. Sau chặng gần, lùi về khoảng xa lần nữa; bạn sẽ thấy những gì vừa phát hiện ở gần góp vào cái nhìn toàn cảnh, và bức tranh như được nhìn lần đầu theo một cách khác.
Những thứ mắt hay bỏ sót
Khi đã quen nhìn chậm, bạn sẽ bắt đầu để ý những chỗ mà lần đầu đi lướt hoàn toàn không thấy. Đây là danh sách để tự kiểm tra trước một bức tranh:
- Mép tranh. Phần lớn ánh mắt dồn về giữa. Nhìn ra bốn góc và mép, đôi khi người vẽ để lại phần chưa phủ màu, một chữ ký lẫn vào nền hoặc một vật bị cắt dở.
- Nguồn sáng. Ánh sáng trong tranh đến từ phía nào, có nhất quán không. Ánh sáng lệch đôi khi là cố ý, tạo cảm giác không thật.
- Khoảng trống. Phần không vẽ gì cũng là một quyết định. Một bức tranh để trống hai phần ba mặt có thể đang nói về sự vắng mặt.
- Khung và cách treo. Tranh có khung nặng hay không khung, treo cao hay thấp, đứng một mình trên bức tường lớn hay xếp sát nhau. Người dựng triển lãm cũng đang “nói” qua cách treo.
- Ánh đèn phòng. Tranh sơn dầu bóng đổi màu khi bạn đứng lệch sang trái hay phải. Thử bước ngang vài bước để thấy bề mặt thay đổi.
Đừng cố kiểm hết danh sách trước một bức tranh, chọn hai ba mục là đủ. Mục đích là để mắt có việc làm, chứ không phải điền vào phiếu.
Chọn bức nào để dành thời gian
Một triển lãm có ba mươi bức, nhìn bức nào cũng bốn phút là hai tiếng đứng, quá sức với hầu hết mọi người. Vì vậy việc chọn bức nào để nhìn lâu quan trọng không kém việc nhìn. Tiêu chí đơn giản nhất là tin vào bản năng ở vòng đi đầu: bức nào làm bạn chậm bước, quay đầu lại, hay thấy hơi khó chịu, thì đó là ứng viên. Đừng lo bản năng của mình “sai”; với người mới, cái làm mình chậm bước chính là cửa vào dễ nhất.
Một tiêu chí khác hay dùng là chọn một bức mình thích và một bức mình không thích. Nhìn lâu bức mình không thích thường dạy được nhiều hơn, vì bạn buộc phải gọi tên được vì sao nó làm mình khó chịu: màu chói, bố cục lệch, hay hình ảnh gợi điều không vui. Đôi khi sau bốn phút, cảm giác khó chịu ấy chuyển thành tò mò.
Nếu triển lãm có một tác phẩm được đặt ở vị trí đặc biệt, như bức tường đối diện lối vào hoặc một phòng riêng, thì đó thường là bức người tổ chức coi là trung tâm. Dành cho nó vài phút cũng là một cách hiểu ý đồ của cả triển lãm. Còn lại, bạn không có nghĩa vụ nhìn kỹ những bức đông người vây quanh chỉ vì nó đông.
Khi nhìn mãi vẫn không thấy gì
Có lúc bạn đứng đủ bốn phút mà bức tranh vẫn im lặng. Điều đó không có nghĩa bạn kém cảm thụ, cũng không có nghĩa bức tranh dở. Đơn giản là giữa bạn và tác phẩm chưa có điểm chạm, và chuyện ấy xảy ra với cả những người xem lâu năm. Lúc này có vài cách để thử trước khi bỏ đi.
Trước hết, kiểm tra xem mình có đang mệt không. Sau khoảng một tiếng trong phòng trưng bày, sự chú ý tụt rất nhanh, và bức tranh im lặng nhiều khi chỉ vì người xem đã cạn sức. Ngồi xuống vài phút, uống ngụm nước ở khu vực cho phép, rồi quay lại nhìn đúng bức ấy, bạn có thể ngạc nhiên vì nó khác đi.
Thử tả bức tranh thành tiếng, thì thầm cũng được, như đang kể cho người không nhìn thấy. Việc chuyển hình thành lời buộc bạn để ý những thứ mắt đã lướt qua. Thử tưởng tượng bức tranh thiếu đi một phần, chẳng hạn bỏ vệt màu đỏ kia đi, xem nó còn đứng được không; nhờ vậy bạn biết phần nào đang giữ cả bức. Thử hỏi bức tranh này được làm ra trong bao lâu và bằng động tác gì của tay, nhanh hay chậm, mạnh hay nhẹ.
Nếu sau đó vẫn không có gì, hãy đi tiếp một cách thanh thản. Ghi lại tên bức đó, biết đâu lần sau, ở một tâm trạng khác, nó lại là bức bạn nhớ nhất.
Bài tập nhìn chậm làm ngay ở nhà
Nhìn chậm là kỹ năng có thể tập mà không cần tới triển lãm. Một tuần tập năm phút mỗi ngày đủ để lần tới đứng trước tranh thật, bạn thấy bốn phút không còn dài. Cách tập như sau:
- Chọn một hình ảnh: một bức tranh in trong sách, một tấm ảnh chụp cũ của gia đình, hoặc đơn giản là góc phòng của bạn.
- Đặt hẹn giờ ba phút, tắt thông báo điện thoại, ngồi cách hình ảnh khoảng một mét.
- Trong phút đầu, chỉ liệt kê những gì thấy, mỗi thứ một từ: cửa sổ, ghế, bóng, xanh.
- Trong phút thứ hai, tìm những thứ chưa liệt kê: một vết bẩn, một bóng đổ, một màu nằm lẫn.
- Trong phút cuối, tự hỏi nếu phải đặt tên cho hình ảnh này, mình sẽ đặt là gì.
- Ghi tên đó lại. Hôm sau làm với một hình ảnh khác và so xem mình có thấy nhiều thứ hơn không.
Khi đã quen, bạn có thể làm bài tập ngay tại triển lãm với một bức duy nhất. Người tập đều đặn thường kể rằng thói quen này lan sang đời sống: họ nhìn kỹ hơn cả con phố mình đi qua mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Có phải xem tranh càng lâu càng hiểu nhiều không?
Không hẳn. Nhìn lâu giúp bạn thấy nhiều chi tiết hơn, nhưng sau một lúc mắt sẽ mỏi và mọi thứ trở nên đều đều. Khoảng ba đến năm phút cho một bức là vừa; nếu vẫn muốn xem tiếp, hãy rời đi một lúc rồi quay lại.
Nên đọc chú thích trước hay nhìn tranh trước?
Với người muốn tập nhìn, nên nhìn trước ít nhất một phút rồi mới đọc. Đọc trước dễ khiến bạn chỉ đi tìm những gì chú thích đã nói. Tuy vậy với tác phẩm dựa nhiều vào bối cảnh, đọc trước vài dòng cũng không sao.
Đứng lâu trước một bức tranh có làm phiền người khác không?
Không, miễn là bạn để ý xung quanh. Nếu thấy có người đang chờ, bạn lùi sang một bên hoặc nhường chỗ đứng chính giữa một lúc. Ở phòng có ghế, ngồi nhìn từ xa là cách vừa thoải mái vừa không chắn ai.
Tranh trừu tượng thì nhìn chậm thế nào?
Tranh trừu tượng hợp với nhìn chậm hơn cả, vì không có hình để nhận diện nhanh. Bạn tập trung vào màu, nhịp nét, độ dày của lớp sơn và cảm giác chuyển động. Câu hỏi hữu ích là mắt mình đang bị kéo đi theo hướng nào.
Có cách nào nhớ được tranh lâu sau khi xem không?
Cách hiệu quả là ghi vài dòng mô tả bằng lời của mình ngay sau khi xem, hoặc phác vài nét bố cục vào sổ dù vẽ xấu. Ảnh chụp trên điện thoại giúp nhắc lại, nhưng thường ít đọng lại hơn những gì bạn tự tay ghi.