Chú thích tác phẩm là tấm nhãn nhỏ cạnh mỗi tác phẩm, thường gồm tên tác phẩm, năm làm, chất liệu, kích thước và đôi khi số ấn bản, nơi sở hữu, kèm một đoạn giải thích ngắn. Mỗi dòng trả lời một câu hỏi thực tế: cái này làm bằng gì, to cỡ nào, làm lúc nào, có bao nhiêu bản. Đọc đúng những dòng đó giúp bạn nhìn lại tác phẩm với con mắt khác.
Phần khó nằm ở các từ chuyên môn như “sơn dầu trên toan”, “kỹ thuật hỗn hợp”, “kích thước biến đổi theo không gian” hay “ấn bản 2/5”, và ở đoạn văn giới thiệu đôi khi viết rất trừu tượng. Dưới đây là cách đọc từng dòng, bảng giải nghĩa thuật ngữ hay gặp, cách đọc lời giám tuyển ở đầu phòng và cách “dịch” một đoạn chú thích khó hiểu sang lời thường.
Một tấm chú thích có những dòng gì
Thứ tự các dòng có thể khác nhau tuỳ nơi, nhưng nội dung thì khá giống nhau. Bảng sau lấy một tấm chú thích giả định cho một bức tranh để giải thích từng dòng và điều bạn nên để ý.
| Dòng | Ví dụ giả định | Ý nghĩa | Điều nên để ý |
|---|---|---|---|
| Tên nghệ sĩ, năm sinh | Nghệ sĩ A (sinh năm 1985) | Người làm ra tác phẩm và thế hệ của họ | Tuổi nghệ sĩ lúc làm tác phẩm, trẻ hay đã ở giai đoạn chín |
| Tên tác phẩm | Buổi chiều không gió | Cái tên người làm chọn | Tên “Không đề” cũng là một lựa chọn, ý để bạn tự nhìn |
| Năm | 2023 hoặc 2019–2023 | Năm hoàn thành hoặc khoảng thời gian làm | Khoảng nhiều năm gợi một quá trình làm đi làm lại |
| Chất liệu | Sơn dầu trên toan | Vật liệu và nền vẽ | Chất liệu ảnh hưởng tới bề mặt, độ bóng, cách bạn nên đứng nhìn |
| Kích thước | 120 × 160 cm | Cao nhân rộng, có khi thêm sâu | So với thân người mình để cảm được độ lớn thật |
| Nguồn | Sưu tập tư nhân, cho mượn | Ai đang sở hữu tác phẩm | Tác phẩm cho mượn có thể ít có dịp được thấy lại |
| Đoạn giới thiệu | Ba đến sáu câu | Bối cảnh, ý tưởng, cách làm | Đọc sau khi đã nhìn, đối chiếu với cảm nhận của mình |
Một mẹo nhỏ: chú thích viết kích thước theo thứ tự cao trước, rộng sau. Bức “120 × 160 cm” là tranh nằm ngang, to gần bằng một chiếc giường đơn. Khi tưởng tượng được độ lớn ấy, bạn sẽ hiểu vì sao bức tranh cần một bức tường riêng, hay vì sao nên lùi xa thêm vài bước.
Giải nghĩa các chất liệu và thuật ngữ hay gặp
Đây là những cụm từ xuất hiện thường xuyên trên chú thích ở triển lãm trong nước. Biết nghĩa của chúng giúp bạn biết nên nhìn vào đâu trên bề mặt tác phẩm.
| Trên chú thích | Nghĩa là | Khi xem, để ý |
|---|---|---|
| Sơn dầu trên toan | Màu pha dầu, vẽ trên vải căng khung | Lớp màu dày mỏng, độ bóng, vết cọ |
| Acrylic trên toan | Màu gốc nhựa, khô nhanh | Màu thường phẳng, tươi, ít chuyển sắc mềm |
| Sơn mài | Chất liệu sơn ta, mài nhiều lớp trên vóc | Độ sâu của màu, ánh vàng bạc, vỏ trứng khảm |
| Lụa | Màu nước hoặc mực trên vải lụa | Độ trong của màu, nền lụa lộ ra |
| Kỹ thuật hỗn hợp | Dùng nhiều chất liệu cùng lúc | Tìm xem có giấy, vải, đồ vật nào được dán vào |
| In lụa, khắc gỗ, in đá | Tranh in, có nhiều bản từ một khuôn | Số ấn bản ghi dạng 3/10, tức bản thứ 3 trong 10 bản |
| Kích thước biến đổi theo không gian | Tác phẩm sắp đặt, dựng khác nhau ở mỗi nơi | Cách tác phẩm “ăn” vào căn phòng này |
| Video một kênh, thời lượng 12 phút | Một màn hình, phát lặp lại | Hỏi giờ bắt đầu vòng lặp nếu muốn xem từ đầu |
Gặp từ lạ ngoài danh sách, bạn cứ ghi lại rồi tra sau, hoặc hỏi nhân viên trực phòng. Câu hỏi “chất liệu này là gì vậy anh/chị” không bao giờ làm ai coi thường bạn; ngược lại, nhiều người trực phòng rất muốn có ai đó hỏi.
Đọc trước hay nhìn trước
Đây là câu hỏi người mới hay băn khoăn, và câu trả lời phụ thuộc vào loại tác phẩm. Với tranh, ảnh hay tượng có hình rõ ràng, nhìn trước khoảng một phút rồi mới đọc là cách giữ được cảm nhận riêng. Nếu đọc trước, đoạn giới thiệu kiểu “bức tranh diễn tả nỗi cô đơn của người thành thị” sẽ đóng khung ngay cách bạn nhìn, và bạn dễ bỏ qua những cảm giác khác mà tác phẩm gợi ra.
Ngược lại, với sắp đặt, tác phẩm dựa trên tư liệu hay nghệ thuật khái niệm, nơi ý tưởng quan trọng hơn hình thức, đọc trước vài dòng giúp bạn khỏi đứng trước một đống đồ vật mà không biết bắt đầu từ đâu. Ví dụ, một sắp đặt gồm ba mươi chiếc ghế nhựa xếp thành vòng tròn có thể chỉ thật sự “nói” khi bạn biết người làm đã gom chúng từ các quán ăn sắp đóng cửa trong khu phố cũ.
Một cách dung hoà là đọc riêng dòng tên và chất liệu trước, để biết mình đang nhìn cái gì, rồi nhìn, rồi mới đọc đoạn giải thích. Tên tác phẩm và chất liệu ít khi áp đặt cách hiểu, trong khi đoạn văn dài thì có. Thói quen ba nhịp này mất thêm vài giây mỗi tác phẩm nhưng giữ được cả hai: thông tin và cảm nhận của chính bạn.
Bảng giới thiệu đầu phòng và lời giám tuyển
Giám tuyển là ai? Giám tuyển là người chọn tác phẩm, sắp xếp chúng thành một câu chuyện và viết lời giới thiệu cho triển lãm. Trong tiếng Anh gọi là curator. Một triển lãm nhóm gồm nhiều nghệ sĩ gần như luôn có giám tuyển; triển lãm cá nhân đôi khi do chính nghệ sĩ tự sắp xếp.
Lời giám tuyển nói gì? Thường gồm chủ đề chung, lý do tập hợp các tác phẩm, và cách chia phòng. Đọc nó ở đầu buổi giống như đọc mục lục sách: bạn biết triển lãm có mấy phần, phần nào nói về điều gì, và tác phẩm nào được xem như điểm nhấn.
Đọc thế nào cho nhanh? Tìm câu chủ đề, thường ở đoạn đầu, và các từ khoá được lặp lại. Nếu lời giới thiệu dài cả trang, bạn đọc đoạn đầu và đoạn cuối trước, phần giữa thường là bối cảnh có thể đọc sau khi đã xem xong.
Có cần đồng ý với giám tuyển không? Không cần. Lời giám tuyển là một cách đọc, không phải đáp án. Có khi bạn thấy một tác phẩm hợp với chủ đề khác hẳn, và đó là cuộc trò chuyện thú vị để mang ra bàn với bạn bè sau buổi xem.
Khi chú thích viết khó hiểu: cách “dịch” sang lời thường
Không ít đoạn giới thiệu dùng câu dài và từ trừu tượng: “tác phẩm chất vấn ranh giới giữa ký ức cá nhân và tự sự tập thể thông qua việc tái định vị vật thể đời thường”. Đọc xong bạn có thể thấy mình kém. Thật ra đó chỉ là cách viết quen của giới nghệ thuật, và có thể “dịch” được.
Cách dịch đơn giản là tìm danh từ cụ thể trong câu rồi ghép lại bằng lời của mình. Trong câu trên, danh từ cụ thể là “ký ức cá nhân”, “câu chuyện chung”, “vật thể đời thường”. Dịch ra: người làm dùng đồ vật quen thuộc để hỏi xem ký ức riêng của mỗi người khác gì so với những gì cả cộng đồng kể lại. Sau đó nhìn lại tác phẩm và kiểm tra: đồ vật ở đây là gì, có gợi lại ký ức nào của mình không.
Bảng nhỏ trong đầu nên có vài cặp: “chất vấn” nghĩa là đặt câu hỏi về; “tái định vị” là đặt vào chỗ khác với chỗ quen; “thực hành nghệ thuật” là cách làm việc lâu dài của nghệ sĩ; “tính vật chất” là cảm giác về chất liệu. Gặp vài lần là quen. Nếu một đoạn vẫn không dịch được, bỏ qua cũng không mất gì, tác phẩm vẫn ở đó cho bạn nhìn.
Ghi lại chú thích sao cho về nhà còn dùng được
Nhiều người chụp ảnh tất cả các tấm chú thích rồi không bao giờ mở lại. Cách ghi gọn dưới đây mất ít thời gian hơn mà dễ dùng hơn nhiều khi bạn muốn nhớ lại hay kể cho người khác:
- Chỉ ghi cho những tác phẩm bạn đã dừng lâu, thường hai đến năm tác phẩm cho một buổi xem.
- Mỗi tác phẩm ghi bốn thứ: tên, năm, chất liệu, và một câu cảm nhận của chính bạn.
- Nếu đoạn giới thiệu có một ý làm bạn bất ngờ, chép đúng một câu ấy, đánh dấu ngoặc kép để biết đó không phải lời mình.
- Ghi kèm tên triển lãm và ngày đi xem ở đầu trang, để sau này biết tác phẩm được xem trong bối cảnh nào.
- Nếu muốn chụp, chụp tác phẩm trước rồi chụp chú thích ngay sau, để hai ảnh nằm cạnh nhau trong thư viện ảnh.
Sau vài tháng, những trang ghi chép này trở thành một bản đồ gu của bạn: thấy mình hay dừng trước tranh lụa, hay trước ảnh đen trắng, hay trước sắp đặt dùng đồ cũ. Đó là thông tin quý để chọn triển lãm tiếp theo đi xem.
Mã quét, thuyết minh âm thanh và các dạng chú thích mới
Bên cạnh tấm nhãn giấy, nhiều triển lãm ngày nay có thêm những dạng chú thích khác. Mỗi dạng có cách dùng hiệu quả riêng:
- Mã quét trên nhãn. Dẫn tới trang có thêm ảnh, đoạn phỏng vấn hoặc bản dịch. Hữu ích khi bạn muốn đọc dài, nhưng đọc trên điện thoại giữa phòng dễ làm bạn quên nhìn tác phẩm; có thể lưu lại đọc ở nhà.
- Thuyết minh âm thanh. Nghe qua tai nghe, thường dài một đến ba phút mỗi tác phẩm. Ưu điểm là mắt vẫn được rảnh để nhìn trong lúc nghe.
- Tờ gấp hay sổ tay triển lãm. Có sơ đồ phòng và danh sách tác phẩm đánh số. Thích hợp cho triển lãm không gắn nhãn trên tường để giữ không gian sạch.
- Chú thích song ngữ. Nếu bản tiếng Việt khó hiểu, đọc thử bản tiếng Anh, đôi khi câu chữ ở bản kia lại rõ hơn.
- Không có chú thích nào. Một số triển lãm cố ý bỏ nhãn để người xem nhìn thuần tuý. Khi đó tờ danh sách ở cửa là nguồn thông tin duy nhất, nên cầm theo.
Dù dùng dạng nào, nguyên tắc vẫn vậy: chú thích phục vụ việc nhìn, chứ không thay thế nó. Nếu thấy mình dành nhiều thời gian nhìn điện thoại hơn nhìn tác phẩm, đó là lúc cất máy vào túi.
Câu hỏi thường gặp
Tác phẩm ghi “Không đề” nghĩa là gì?
Nghĩa là người làm cố ý không đặt tên, để người xem tự cảm nhận mà không bị cái tên dẫn dắt. Đây là cách làm phổ biến với tranh trừu tượng. Bạn có thể tự đặt cho nó một cái tên trong đầu, đó cũng là một cách xem thú vị.
Ấn bản 2/5 trên chú thích ảnh hay tranh in có nghĩa gì?
Đây là bản thứ hai trong tổng số năm bản được in hoặc rửa từ cùng một khuôn hay một tệp gốc. Số bản giới hạn cho biết tác phẩm không được in tràn lan. Đôi khi còn có thêm bản dành riêng cho nghệ sĩ, ký hiệu khác đi.
Vì sao có triển lãm không gắn chú thích cạnh tác phẩm?
Người tổ chức muốn bức tường sạch và người xem nhìn tác phẩm trước khi biết bất cứ thông tin gì. Thông tin vẫn có, nhưng nằm trong tờ gấp, sơ đồ hoặc mã quét ở cửa. Bạn nên lấy tờ danh sách trước khi vào phòng.
Có nên đọc hết mọi chú thích trong triển lãm không?
Không cần thiết và thường cũng không nên, vì đọc hết sẽ rất mệt. Bạn đọc kỹ chú thích của những tác phẩm mình dừng lâu, còn lại chỉ cần lướt tên và chất liệu. Lời giới thiệu đầu phòng thì nên đọc vì nó là bản đồ.
Chú thích có thể sai không?
Đôi khi có lỗi nhỏ như nhầm năm, nhầm kích thước hay bản dịch chưa sát. Nếu bạn phát hiện, có thể nhắn nhẹ với nhân viên trực phòng. Phần lớn nơi trưng bày đều cảm ơn vì góp ý ấy giúp họ sửa cho những người đến sau.