Trẻ nhỏ có thể thích triển lãm nếu buổi đi ngắn, khoảng 30 đến 45 phút, con được chơi trò quan sát và được hỏi những câu hỏi mở thay vì nghe giảng. Chọn triển lãm có màu sắc, hình khối, không gian để đi lại, dặn trước vài quy tắc đơn giản, và chuẩn bị sẵn kế hoạch cho lúc con chán, bạn sẽ có một buổi sáng cuối tuần dễ chịu cho cả nhà.
Mục tiêu không phải để con “hiểu nghệ thuật” hay nhớ tên tác phẩm, mà để con thấy phòng trưng bày là một nơi thú vị và mình được chào đón ở đó. Bài này gợi ý cách chọn triển lãm theo độ tuổi, những gì nói với con trước khi đi, trò chơi trong phòng, cách đặt câu hỏi và cách xử lý những tình huống hay gặp.
Chọn triển lãm hợp với tuổi của con
Không phải triển lãm nào cũng hợp với trẻ, và hợp hay không phụ thuộc vào độ tuổi nhiều hơn chủ đề. Bảng dưới đây là gợi ý chung, bạn điều chỉnh theo tính cách của con mình.
| Độ tuổi | Loại triển lãm dễ hợp | Thời lượng vừa sức | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Sắp đặt nhiều màu, tác phẩm có thể đi xuyên qua, triển lãm tương tác | 20–30 phút | Phòng tối lâu, phòng đông, triển lãm toàn chữ |
| 6–8 tuổi | Tranh có hình kể chuyện, tượng, triển lãm thiết kế đồ chơi, bảo tàng có khu trải nghiệm | 30–45 phút | Triển lãm tư liệu dày, video dài |
| 9–12 tuổi | Triển lãm ảnh, triển lãm khoa học kết hợp nghệ thuật, nghệ thuật số | 45–60 phút | Nội dung bạo lực, hình ảnh gây sợ không có giải thích |
| Mọi tuổi | Triển lãm ngoài trời, nghệ thuật công cộng ở phố đi bộ | Tuỳ sức | Đi vào giờ nắng gắt |
Trước khi đi, xem ảnh triển lãm trên trang của nơi tổ chức để chắc không có nội dung bạn chưa muốn con thấy. Một số triển lãm đương đại đề cập chủ đề người lớn; thường nơi tổ chức sẽ ghi chú độ tuổi phù hợp, nhưng không phải lúc nào cũng có, nên bạn tự kiểm tra là chắc nhất.
Chuẩn bị ở nhà để buổi đi suôn sẻ
Phần lớn buổi đi hỏng vì những chuyện ngoài nghệ thuật: con đói, buồn ngủ, khát hay cần đi vệ sinh đúng lúc đang ở phòng xa nhất. Một chút chuẩn bị giúp tránh hầu hết chuyện này:
- Chọn giờ con tỉnh táo nhất, thường là sáng cuối tuần sau bữa sáng. Tránh giờ sát giấc ngủ trưa.
- Cho con ăn nhẹ trước khi vào, vì trong phòng trưng bày không được ăn uống.
- Hỏi trước có chỗ để xe đẩy hay không và khu vệ sinh ở đâu. Với trẻ dưới bốn tuổi, địu hoặc xe đẩy gọn giúp bạn khỏi bế suốt buổi.
- Xem cùng con vài tấm ảnh của triển lãm từ hôm trước để con có hình dung và một tác phẩm “muốn tìm thấy” khi đến nơi.
- Mang một cuốn sổ nhỏ và bút chì cho con vẽ lại thứ con thích. Bút chì an toàn hơn bút mực hay bút sáp ở nơi có tác phẩm.
- Mặc cho con quần áo dễ vận động và giày không phát tiếng kêu khi đi.
Điều quan trọng không kém là chuẩn bị tâm thế của chính bạn. Hãy coi đây là buổi đi chơi chứ không phải buổi học. Nếu con chỉ hứng thú với một tác phẩm rồi đòi về, buổi đi ấy vẫn thành công, vì con đã có một kỷ niệm vui với phòng tranh.
Ba quy tắc nói với con trước khi bước vào
Trẻ dễ nhớ vài quy tắc ngắn đi kèm lý do hơn một danh sách dài những điều cấm. Nên nói với con ngay ở cửa, ngồi ngang tầm mắt con và nói chậm:
- “Mắt nhìn, tay để sau lưng.” Giải thích rằng tác phẩm rất dễ hỏng, và mỗi bàn tay chạm vào đều để lại một chút dầu làm bẩn tranh. Cho con tập chắp tay sau lưng như một trò chơi.
- “Nói bằng giọng thì thầm.” Vì có nhiều người khác cũng đang xem và cần yên tĩnh. Thì thầm còn làm buổi đi có cảm giác bí mật, trẻ thường thích.
- “Đi bằng chân rùa.” Không chạy trong phòng, vì có thể va vào tác phẩm hoặc người khác. Khi muốn chạy nhảy, con báo bố mẹ để ra khu vực bên ngoài.
Nếu triển lãm có tác phẩm được phép chạm hay tương tác, hãy chỉ rõ cho con biết tác phẩm nào được, tác phẩm nào không. Trẻ nhỏ khó phân biệt, nên sau khi chơi ở khu tương tác, nhắc lại quy tắc “tay sau lưng” khi sang phòng khác. Khen con ngay khi con nhớ quy tắc, lời khen cụ thể như “con đi nhẹ nhàng quá” có tác dụng hơn nhắc nhở.
Trò chơi quan sát trong phòng trưng bày
Đi tìm màu. Bạn chọn một màu, chẳng hạn màu vàng, và hai bố con cùng tìm xem bức tranh nào có màu vàng nhiều nhất, bức nào chỉ có một chấm vàng nhỏ. Trò này giúp con nhìn kỹ từng tác phẩm mà không thấy bị ép.
Thám tử chi tiết. Bạn chọn một chi tiết nhỏ trong một bức tranh, như con mèo ở góc hay một chiếc ô, rồi mô tả để con tìm. Sau đó đổi vai, con chọn để bạn tìm. Trẻ sáu bảy tuổi rất thích làm người ra đề.
Bắt chước tư thế. Với tượng hoặc tranh có người, con thử đứng hoặc ngồi giống nhân vật. Hỏi con: đứng như thế này thấy thế nào, mỏi không, người này đang nghĩ gì. Trò này rất hợp với trẻ hiếu động.
Nghe tranh. Đứng trước một bức phong cảnh, hỏi con nếu bước vào trong tranh thì sẽ nghe thấy tiếng gì: gió, chim, xe cộ hay im lặng. Câu hỏi này mở trí tưởng tượng mà không cần kiến thức gì.
Vẽ lại một thứ. Cuối buổi, mỗi người chọn một tác phẩm thích nhất và vẽ lại trong sổ, không cần giống. Bức vẽ của con là món quà lưu niệm đẹp hơn mọi tấm ảnh chụp.
Câu hỏi mở thay cho câu giảng giải
Cách bạn nói chuyện với con trước tác phẩm quyết định con thấy buổi đi là chơi hay là học. Câu hỏi mở, không có đáp án đúng sai, giữ cho con muốn nói tiếp. Một vài cặp so sánh:
| Thay vì nói | Thử hỏi |
|---|---|
| “Đây là tranh sơn mài, làm rất công phu.” | “Con thấy bức này bóng loáng không? Con đoán người ta làm sao cho nó bóng vậy?” |
| “Bức này buồn lắm.” | “Nhìn bức này con thấy vui hay buồn? Vì sao con nghĩ vậy?” |
| “Con nhìn kỹ vào.” | “Con tìm thấy thứ gì lạ nhất trong bức này?” |
| “Cái này là nghệ thuật trừu tượng.” | “Nếu đặt tên cho bức này, con sẽ đặt là gì?” |
| “Đi nhanh lên, còn nhiều phòng lắm.” | “Con muốn xem tiếp phòng kia hay quay lại bức con thích?” |
Đừng chấm điểm câu trả lời của con hay so sánh “bạn kia trả lời hay hơn”. Mọi câu trả lời đều được nhận bằng sự tò mò: “À, con thấy nó giống con cá, thú vị nhỉ, chỗ nào giống?”. Khi con thấy ý mình được lắng nghe, con sẽ tự đặt câu hỏi ở những lần đi sau.
Khi con chán, quấy hoặc sợ
Dù chuẩn bị kỹ, sẽ có lúc con chán. Dấu hiệu thường thấy là con bắt đầu kéo tay, ngồi bệt xuống sàn hay hỏi “bao giờ về”. Đó là lúc kết thúc buổi xem, không nên cố thêm “một phòng nữa thôi”. Rời đi khi con còn chút hứng thú sẽ giúp con muốn quay lại; kéo dài đến khi con khóc sẽ để lại ký ức ngược lại.
Nếu con quấy to trong phòng, bế con ra khu vực sảnh hoặc ngoài trời một lát, không cần quá ngại ngùng. Người đi xem triển lãm phần lớn đều thông cảm với trẻ nhỏ, miễn là bạn xử lý nhanh. Có thể quay lại sau khi con bình tĩnh, hoặc về luôn cũng không sao.
Một số tác phẩm đương đại có thể làm trẻ sợ: phòng tối, âm thanh lớn, hình nhân, video có tiếng động bất ngờ. Nếu con sợ, đừng ép con ở lại để “làm quen”. Đưa con ra ngoài, giải thích ngắn gọn rằng đó là người lớn làm ra để kể một câu chuyện, và mọi thứ ở đây đều an toàn. Lần sau, xem trước ảnh để tránh phòng ấy.
Trên đường về, hỏi con nhớ nhất cái gì. Câu trả lời thường bất ngờ: có khi là chiếc ghế dài trong phòng, có khi là chú bảo vệ. Đừng sửa lại, đó chính là thứ buổi đi để lại trong con.
Sau buổi đi: nối triển lãm với đời sống ở nhà
Buổi xem kết thúc ở cửa phòng trưng bày, nhưng những gì con thấy có thể sống tiếp ở nhà nếu bạn tạo cho nó vài chỗ bám. Mấy việc nhỏ dưới đây không tốn kém và vừa sức cả nhà:
- Dán bức vẽ của con lên tường. Bức vẽ trong sổ hôm đi triển lãm được dán ở góc học tập, kèm ngày đi. Con sẽ thấy “triển lãm của mình” cũng được trân trọng như ở phòng tranh.
- Làm lại một tác phẩm bằng đồ trong nhà. Nếu con thích một sắp đặt dùng chai lọ, hai bố con có thể xếp một “tác phẩm” bằng hộp giấy, nắp chai, cúc áo trên sàn phòng khách rồi đặt tên cho nó.
- Kể lại cho người vắng mặt. Gọi điện cho ông bà và để con tự kể đã thấy gì. Kể lại giúp con nhớ và sắp xếp cảm nhận, bạn chỉ cần gợi thêm bằng câu hỏi “rồi sao nữa”.
- Tìm sách tranh cùng chủ đề. Một triển lãm về biển có thể nối sang một cuốn truyện tranh về biển ở thư viện. Không cần sách về nghệ thuật, chỉ cần cùng một chủ đề làm con tò mò.
- Hẹn lần đi sau. Cùng con chọn một triển lãm khác trong vài tháng tới, để việc đi xem thành một thói quen gia đình chứ không phải dịp hiếm hoi.
Đừng biến những việc này thành bài tập. Nếu con không muốn vẽ hay kể, cứ để vậy. Có khi vài tuần sau, đi ngang một bức tường vẽ ngoài phố, con tự kéo tay bạn lại và nói “giống cái hôm mình đi xem”; đó là lúc bạn biết buổi đi đã để lại dấu.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho trẻ đi xem triển lãm?
Trẻ từ khoảng ba tuổi đã có thể đi xem những triển lãm nhiều màu, có không gian rộng, trong thời gian ngắn. Trẻ nhỏ hơn vẫn đi được nếu bạn địu hoặc dùng xe đẩy, nhưng chủ yếu là để bạn xem và cho con làm quen với không gian.
Trẻ chạm vào tác phẩm thì phải làm gì?
Bạn nhẹ nhàng gỡ tay con ra, nhắc lại quy tắc tay sau lưng và báo cho nhân viên trực phòng nếu nghi có ảnh hưởng tới tác phẩm. Đừng mắng to giữa phòng, vì điều đó làm con sợ và làm phiền người khác. Thường chạm nhẹ không gây hỏng ngay.
Có nên mang máy tính bảng cho con xem khi bố mẹ đi xem triển lãm không?
Không nên, vì như vậy con sẽ không để ý tới không gian và tác phẩm, còn âm thanh dễ làm phiền người khác. Nếu bạn muốn tự xem kỹ, tốt hơn là đi riêng vào lần khác, còn buổi đi cùng con thì để con làm trung tâm.
Làm sao biết một triển lãm có phù hợp với trẻ không?
Bạn xem ảnh và bài giới thiệu trên trang của nơi tổ chức, tìm ghi chú về độ tuổi, và để ý các từ như phòng tối, nội dung nhạy cảm. Nếu chưa chắc, có thể nhắn hỏi trước nơi tổ chức, hoặc tự đi xem trước một lần.
Có nên đăng ký hoạt động workshop cho trẻ tại bảo tàng không?
Nếu nơi tổ chức có hoạt động dành cho trẻ, đó là cách tốt để con có trải nghiệm trực tiếp với chất liệu và tác phẩm. Hãy chọn hoạt động đúng độ tuổi và hỏi xem phụ huynh có được ở cùng không, nhất là với trẻ nhỏ chưa quen người lạ.
Con không thích đi xem triển lãm thì có nên ép không?
Không nên ép. Bạn có thể thử loại khác như triển lãm ngoài trời, triển lãm tương tác, hoặc kết hợp với một hoạt động con thích như ăn kem sau đó. Sở thích văn hoá hình thành từ những trải nghiệm vui, không từ việc bị bắt buộc.