Phần lớn triển lãm hôm nay cho phép chụp ảnh để dùng cá nhân, miễn là tắt đèn flash, không dùng chân máy và không chắn người khác; một số tác phẩm hoặc phòng riêng thì cấm chụp và thường có ký hiệu báo rõ. Khi không thấy ký hiệu nào, hỏi nhân viên trực phòng một câu là cách chắc chắn nhất.
Ngoài chuyện được hay không, chụp ảnh ở triển lãm còn là chuyện phép lịch sự: đứng chụp bao lâu, có quay lưng chụp chân dung tự sướng sát tác phẩm không, đăng lên mạng thế nào cho tôn trọng người làm ra tác phẩm. Bài này đi qua từng tình huống, kèm bảng nên và không nên, cách chụp đẹp mà gọn và những phép lịch sự khác trong phòng trưng bày.
Nhận biết nơi nào được chụp, nơi nào không
Quy định chụp ảnh khác nhau giữa các nơi, thậm chí giữa các phòng trong cùng một triển lãm. Một vài dấu hiệu giúp bạn biết nhanh:
- Ký hiệu hình máy ảnh có gạch chéo ở cửa phòng hoặc cạnh tác phẩm nghĩa là cấm chụp. Ký hiệu tia chớp gạch chéo nghĩa là được chụp nhưng không dùng đèn flash.
- Dòng ghi chú trên chú thích như “tác phẩm cho mượn, không chụp ảnh” áp dụng riêng cho tác phẩm đó, dù cả phòng được chụp.
- Quy định ở quầy hoặc trên vé, tờ gấp. Đọc nhanh trước khi vào, thường gồm chụp ảnh, ăn uống, túi xách.
- Phòng chiếu video, phòng tối, phòng trải nghiệm âm thanh thường hạn chế chụp vì ánh màn hình điện thoại làm hỏng trải nghiệm của người khác.
- Không có dấu hiệu nào: nhìn xem người khác có chụp không, rồi hỏi nhân viên cho chắc. Câu hỏi “ở đây mình chụp ảnh được không ạ” chỉ mất vài giây.
Lý do cấm chụp thường là bản quyền của tác phẩm cho mượn, thoả thuận với nghệ sĩ, hoặc mong muốn người xem trải nghiệm trực tiếp. Dù lý do là gì, tôn trọng quy định là phép lịch sự cơ bản. Nếu bạn rất muốn giữ lại hình ảnh một tác phẩm cấm chụp, hỏi xem nơi tổ chức có ấn phẩm hay ảnh chính thức không.
Vì sao đèn flash bị cấm ở nhiều nơi
Đèn flash là thứ bị cấm phổ biến nhất trong bảo tàng và phòng trưng bày, và có lý do thực tế. Ánh sáng mạnh, lặp đi lặp lại có thể làm phai màu một số chất liệu nhạy sáng như giấy cũ, lụa, màu nước, ảnh in hay vải dệt. Một lần chớp không gây hại ngay, nhưng hàng nghìn lần chớp mỗi ngày từ hàng nghìn người xem thì cộng dồn lại đáng kể. Vì vậy nhiều nơi giữ ánh sáng trong phòng ở mức thấp có tính toán, và đèn flash phá vỡ tính toán đó.
Lý do thứ hai là người xem khác. Một tia chớp trong phòng tối làm chói mắt người đứng cạnh, kéo họ ra khỏi tác phẩm. Ở phòng chiếu video hay sắp đặt ánh sáng, một tia flash có thể làm hỏng cả trải nghiệm mà nghệ sĩ dựng công phu.
Lý do thứ ba ít người nghĩ tới: ảnh chụp bằng flash thường xấu. Mặt kính bảo vệ tranh phản chiếu đèn thành một đốm trắng, bề mặt sơn dầu bóng loáng mất hết chiều sâu. Điện thoại ngày nay chụp tốt trong ánh sáng yếu, nên tắt flash vừa đúng quy định vừa cho ảnh đẹp hơn. Hãy kiểm tra chế độ flash tự động trên điện thoại trước khi vào phòng, vì nhiều máy tự bật khi trời tối mà bạn không để ý.
Nên và không nên khi chụp ảnh trong phòng trưng bày
Bảng dưới đây gom những tình huống thường gặp. Phần lớn chỉ là ý tứ với người khác và với tác phẩm.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Tắt flash và âm thanh chụp trước khi vào phòng | Để điện thoại phát tiếng chụp liên tục |
| Chụp nhanh rồi lùi ra, nhường chỗ đứng | Đứng chiếm vị trí giữa tác phẩm nhiều phút để chụp đi chụp lại |
| Chụp từ chỗ đứng bình thường của người xem | Bước qua vạch giới hạn, nghiêng người qua dây chắn |
| Chờ lúc vắng nếu muốn chụp toàn cảnh tác phẩm | Nhờ người khác tránh ra để mình chụp |
| Chụp kèm tấm chú thích để nhớ tên người làm | Chụp xong mới đọc, hoặc không đọc gì |
| Dùng gậy chụp ảnh khi nơi tổ chức cho phép, ở chỗ vắng | Vung gậy chụp ảnh gần tác phẩm treo hoặc tượng |
| Quay video ngắn nếu được phép, không quay người khác rõ mặt | Phát trực tiếp lên mạng xã hội khi chưa hỏi nơi tổ chức |
Một quy tắc dễ nhớ gom gần hết bảng trên: mỗi lần giơ máy lên, nhìn ra xung quanh một giây. Nếu có người đang xem tác phẩm ấy, chờ họ xong. Nếu có người sau lưng đang chờ, chụp nhanh rồi tránh ra. Trong phòng trưng bày, thời gian đứng trước tác phẩm là thứ mọi người cùng chia nhau.
Chụp đẹp mà không chắn ai: năm bước gọn
Bạn không cần máy ảnh tốt để có ảnh triển lãm đẹp. Điều cần là chụp có chủ ý, ít tấm mà chất lượng. Năm bước dưới đây áp dụng cho điện thoại:
- Xem tác phẩm trước, chụp sau. Dành ít nhất một phút nhìn bằng mắt. Ảnh chụp sau khi đã nhìn kỹ thường đẹp hơn, vì bạn biết mình muốn giữ lại điều gì.
- Đứng thẳng chính diện với tranh treo tường, giữ máy song song với mặt tranh để khung không bị méo hình thang.
- Lệch người sang một bên nhẹ nếu tranh có kính, để tránh phản chiếu đèn trần và bóng của chính bạn.
- Chụp một tấm toàn bức, một tấm chi tiết bạn thích và một tấm chú thích. Ba tấm là đủ cho một tác phẩm.
- Với sắp đặt hay tác phẩm chiếm không gian, chụp một tấm có người đứng xa để thấy tỉ lệ, chọn lúc người đó quay lưng hoặc ở xa đủ để không rõ mặt.
Đừng chỉnh màu ảnh quá đà khi đăng, vì ảnh chụp tác phẩm là bản ghi lại công việc của người khác. Một chút chỉnh sáng là được, còn bộ lọc màu mạnh làm người xem ảnh hiểu sai về tác phẩm. Nếu ảnh không giống thật, ghi chú rằng ảnh chụp bằng điện thoại, màu thật có thể khác.
Chụp người khác và chụp chính mình
Triển lãm là nơi công cộng, nhưng điều đó không có nghĩa bạn được tự do chụp rõ mặt người lạ. Nhiều người không muốn xuất hiện trong ảnh của người khác, nhất là khi ảnh đó được đăng lên mạng. Nếu muốn chụp cảnh người xem đứng trước tác phẩm, cách tôn trọng là chụp từ phía sau, chụp xa, hoặc hỏi ý họ trước. Với trẻ em, càng cần hỏi bố mẹ, hoặc đơn giản là không chụp.
Còn ảnh tự sướng hay ảnh nhờ bạn chụp mình đứng cạnh tác phẩm thì sao? Không có gì sai, đó cũng là cách nhiều người lưu lại kỷ niệm. Điều nên tránh là quay lưng lại sát tác phẩm, tựa vào tường treo tranh, hay tạo dáng lâu ở vị trí người khác đang muốn xem. Hãy chọn lúc vắng, chụp nhanh, và để một khoảng cách an toàn giữa bạn với tác phẩm.
Một số triển lãm được thiết kế để người xem chụp ảnh, như phòng gương, sắp đặt ánh sáng. Ở những nơi ấy thường có hàng chờ và giới hạn thời gian cho mỗi lượt. Tuân thủ thời gian là phép lịch sự với người đang chờ sau bạn. Nếu bạn thấy mình chụp nhiều hơn nhìn, thử cất máy vào túi một lúc và đứng trong tác phẩm thêm một phút.
Đăng ảnh lên mạng: ghi tên người làm và tránh hiểu nhầm
Khi đăng ảnh tác phẩm lên mạng xã hội, việc tối thiểu nên làm là ghi tên người làm ra tác phẩm, tên tác phẩm nếu có, và tên triển lãm. Một dòng như “Tác phẩm của nghệ sĩ A, trong triển lãm B” là đủ. Việc ghi nguồn không chỉ là phép lịch sự: nó giúp người xem ảnh tìm tới triển lãm, và giúp người làm nghệ thuật được biết đến.
Tránh đăng ảnh tác phẩm như thể đó là ảnh của mình, ví dụ cắt mất phần khung để trông như ảnh nghệ thuật do mình chụp, hay dùng ảnh tác phẩm làm ảnh nền quảng cáo cho việc kinh doanh. Dùng hình ảnh tác phẩm cho mục đích thương mại cần sự đồng ý của người giữ bản quyền.
Một điều tế nhị khác là chú thích cảm nhận. Bạn được tự do viết điều mình nghĩ, kể cả khi không thích tác phẩm. Nhưng nên viết về tác phẩm và trải nghiệm của mình, không chế giễu người làm. Câu “phòng này làm mình bối rối, chưa hiểu được” trung thực và lịch sự hơn nhiều so với một câu đùa cợt. Người làm nghệ thuật, giám tuyển và cả nhân viên triển lãm đều có thể đọc được bài đăng của bạn.
Phép lịch sự khác trong phòng trưng bày, ngoài chuyện máy ảnh
Giữ khoảng cách với tác phẩm. Khoảng một sải tay là an toàn. Không chạm, không chỉ trỏ sát mặt tranh, nhất là khi tay đang cầm điện thoại hay bút. Dầu trên tay và va chạm nhỏ có thể để lại dấu vĩnh viễn.
Nói vừa đủ nghe. Bàn luận về tác phẩm là chuyện bình thường, nhưng giữ giọng ở mức người đứng cách bạn hai mét không nghe rõ. Nghe điện thoại thì bước ra hành lang. Nếu đi theo nhóm đông, cử một người nhắc nhẹ cả nhóm khi thấy giọng mọi người bắt đầu to lên, chuyện này hay xảy ra khi ai đó hào hứng với một tác phẩm.
Đồ ăn, đồ uống để ngoài. Kể cả chai nước có nắp, nhiều nơi cũng yêu cầu cất vào túi. Mùi đồ ăn và nguy cơ đổ vỡ là điều nơi trưng bày luôn tránh.
Túi to gửi lại quầy. Ba lô đeo sau lưng là thứ va vào tác phẩm nhiều nhất, vì người đeo không thấy phía sau mình. Nếu không có quầy gửi, đeo ra phía trước.
Không chặn lối đi khi trò chuyện. Gặp người quen trong phòng, kéo nhau ra góc hoặc ra sảnh. Đứng giữa lối đi hẹp nói chuyện làm người khác phải vòng qua tác phẩm, và đó là lúc va chạm dễ xảy ra nhất.
Câu hỏi thường gặp
Không thấy biển cấm thì có được chụp ảnh ở triển lãm không?
Thường là được, nhưng không chắc chắn. Cách an toàn là nhìn xem người khác có chụp không và hỏi nhân viên trực phòng. Một số tác phẩm có quy định riêng ghi trên chú thích, nên đọc nhãn trước khi giơ máy.
Tắt flash rồi thì chụp tranh có kính sao cho không bị loá?
Bạn đứng lệch sang một bên một chút so với chính diện, sao cho đèn trần không phản chiếu thẳng vào ống kính. Mặc áo tối màu cũng giúp giảm bóng của chính mình trên kính. Sau đó chỉnh nhẹ phối cảnh trong phần mềm ảnh nếu khung bị lệch.
Đăng ảnh tác phẩm lên mạng có vi phạm bản quyền không?
Đăng ảnh cá nhân để chia sẻ trải nghiệm, có ghi tên người làm, thường được chấp nhận rộng rãi và nhiều nghệ sĩ còn khuyến khích. Dùng ảnh tác phẩm cho mục đích thương mại hay in bán thì cần xin phép người giữ quyền. Nếu nơi tổ chức ghi rõ cấm chụp thì không đăng.
Có được quay video trong triển lãm không?
Tuỳ nơi. Video ngắn để lưu lại tác phẩm chuyển động hay âm thanh thường được chấp nhận nếu không có biển cấm. Quay dài, quay người khác rõ mặt hay phát trực tiếp thì nên hỏi nơi tổ chức trước, vì có thể ảnh hưởng tới bản quyền và người xem khác.
Tạo dáng chụp ảnh cạnh tác phẩm có bị coi là thiếu tôn trọng không?
Không, nếu bạn giữ khoảng cách, không chạm vào tác phẩm và không chiếm chỗ của người khác quá lâu. Nhiều tác phẩm đương đại còn mời người xem bước vào trong. Điều nên tránh là tựa lưng vào tường treo tranh hay đứng chắn người đang xem.