DuongThoi.comĐương Thời
Phim nghệ thuật, phim độc lập

Phim nghệ thuật là gì: khác phim thương mại ở đâu, xem thế nào cho dễ vào

Phim nghệ thuật không phải phim khó hiểu cho số ít. Cách nhận ra, chỗ khác phim thương mại và cách xem để thấy hay ngay từ những phim đầu tiên.

A young Vietnamese woman seen from behind sits alone in a nearly empty small cinema, soft blue light from the screen on her shoulders, wide shot from the back row

Phim nghệ thuật là loại phim đặt cách kể và cái nhìn riêng của người làm phim lên trước việc làm hài lòng số đông khán giả. Nó không nhất thiết khó hiểu hay buồn ngủ; nó chỉ chơi theo luật khác: nhịp chậm hơn, cái kết ít khi khép trọn, và người xem được mời tự nghĩ nhiều hơn.

Phim thương mại được thiết kế để bạn không phải làm gì ngoài việc ngồi xuống và để câu chuyện cuốn đi. Phim nghệ thuật thì để chừa ra những khoảng trống, và chính những khoảng trống đó là chỗ trải nghiệm xảy ra. Hiểu điều này rồi, bạn sẽ bớt thấy mình "không đủ trình", và bắt đầu thấy loại phim này giống một cuộc trò chuyện hơn là một bài kiểm tra.

Vì sao gọi là "nghệ thuật" khi phim nào cũng là nghệ thuật

Câu hỏi này rất hợp lý. Mọi bộ phim đều cần người viết kịch bản, người quay, người dựng, diễn viên, và tất cả đều làm nghề một cách nghiêm túc. Cái tên "phim nghệ thuật" thật ra là một nhãn của thị trường hơn là một bậc thang giá trị. Nó dùng để phân biệt những phim ra đời chủ yếu vì người làm muốn nói một điều theo cách của mình, với những phim ra đời chủ yếu vì có một lượng khán giả lớn đang chờ đúng kiểu câu chuyện ấy.

Trong tiếng Anh người ta hay gọi là art house, tức là loại phim thường được chiếu ở những rạp nhỏ chuyên chọn phim khác thường. Ở mình, bạn hay gặp loại phim này trong các tuần phim, liên hoan phim, buổi chiếu của câu lạc bộ, hoặc vài suất ít ỏi ở rạp lớn vào giờ không đẹp. Phim độc lập là khái niệm gần nhưng không trùng: độc lập nói về chuyện tiền và cách sản xuất, tức là phim làm ngoài các hãng lớn, còn nghệ thuật nói về cách kể. Một phim có thể độc lập mà rất dễ xem, và một phim do hãng lớn bỏ tiền vẫn có thể mang chất nghệ thuật rõ rệt.

Vì vậy, khi ai đó nói "phim này nghệ thuật quá", thường họ đang nói về trải nghiệm xem: phim không dắt tay họ. Đó là một nhận xét về kiểu phim, chưa phải là khen hay chê. Giữ cách hiểu này, bạn sẽ đỡ bị hai cái bẫy: nghĩ rằng phim nghệ thuật lúc nào cũng cao hơn, hoặc nghĩ rằng nó chỉ dành cho người làm nghề.

Bảng so sánh nhanh: phim thương mại và phim nghệ thuật

Bảng dưới đây không xếp hạng hai loại phim, chỉ cho thấy chúng thường đặt trọng tâm vào đâu. Có rất nhiều phim nằm lưng chừng giữa hai cột.

Khía cạnhPhim thương mại thườngPhim nghệ thuật thường
Nhịp phimNhanh, cảnh nào cũng đẩy câu chuyện đi tớiChậm hơn, có cảnh chỉ để bạn ở lại với một cảm giác
Cái kếtKhép lại, mọi nút thắt được gỡHay để mở, bạn tự kết luận
Nhân vậtRõ ai tốt ai xấu, mục tiêu rõMâu thuẫn, có khi không biết mình muốn gì
ThoạiGiải thích tình huống cho khán giảÍt, có khi để im lặng nói thay
Âm nhạcBáo trước cảm xúc nên cóDùng dè dặt, có phim gần như không có nhạc nền
Người xem cần làm gìNgồi xuống và để phim dẫnĐể ý, đoán, tự nối các mảnh

Điều đáng giữ lại từ bảng: phim nghệ thuật đòi bạn chủ động hơn một chút. Bạn không phải hiểu hết, chỉ cần chịu để ý. Một người chưa xem phim loại này bao giờ nhưng tò mò quan sát thường xem vào hơn một người mê phim nhưng ngồi chờ phim tự giải thích.

Năm dấu hiệu nhận ra một phim nghệ thuật trước khi mua vé

Phần giới thiệu nói về cảm giác hơn là cốt truyện. Nếu đoạn tóm tắt chỉ vài dòng kiểu "một người đàn ông trở về làng cũ sau nhiều năm" mà không hứa hẹn bước ngoặt nào, nhiều khả năng đây là phim chú trọng không khí và nội tâm.

Thời lượng bất thường. Phim nghệ thuật có thể chỉ hơn một tiếng, cũng có thể dài gần ba tiếng. Độ dài lệch chuẩn thường là dấu hiệu người làm phim tự quyết nhịp, không theo khuôn rạp.

Được chiếu ở liên hoan phim hoặc tuần phim. Phần lớn phim loại này đến với khán giả qua các dịp chiếu chọn lọc trước khi, hoặc thay vì, ra rạp đại trà.

Đoạn giới thiệu ngắn ít lời. Một đoạn giới thiệu chỉ có hình ảnh, tiếng gió, một câu thoại lửng lơ là kiểu quen của phim nghệ thuật. Phim thương mại thường nhét đủ các cảnh gay cấn vào hai phút.

Diễn viên ít quen mặt. Không phải luôn đúng, nhưng phim nghệ thuật hay dùng diễn viên mới hoặc người không chuyên, để khuôn mặt không mang sẵn hình ảnh từ phim khác.

Cách xem bộ phim nghệ thuật đầu tiên cho dễ vào

Giả sử tối thứ Sáu bạn có một vé xem một phim chậm về hai chị em ở một thị trấn ven biển. Đây là cách chuẩn bị để buổi tối đó dễ chịu:

  1. Đọc tóm tắt hai dòng, không đọc bài phân tích dài. Bạn cần biết bối cảnh, không cần biết phim muốn nói gì.
  2. Ăn nhẹ trước giờ chiếu và đến sớm mười phút. Phim chậm khi bụng đói hoặc vừa chạy vội vào rạp sẽ khó bắt nhịp.
  3. Tắt hẳn điện thoại, không chỉ để im lặng. Một lần liếc màn hình là bạn mất cái nhịp mà phim đã dựng suốt mười phút.
  4. Cho phim mười lăm phút đầu để "dạy" bạn cách xem nó. Nhiều phim mở rất chậm để bạn quen với tốc độ của nó.
  5. Khi thấy một cảnh kéo dài, thay vì sốt ruột, hãy tự hỏi: máy quay đang bắt mình nhìn vào cái gì, và vì sao lâu thế.
  6. Không cố hiểu hết. Ghi nhớ một hai hình ảnh làm bạn khựng lại, đó thường là chìa để nghĩ về phim sau khi ra về.
  7. Ngồi lại đến hết phần chữ chạy cuối phim nếu được. Khoảng lặng đó giúp cảm xúc lắng xuống trước khi bạn bước ra phố.

Nếu sau tất cả mà bạn vẫn thấy chán, điều đó hoàn toàn bình thường. Không phải phim nghệ thuật nào cũng hợp với mọi người, cũng như không phải món ăn nào cũng hợp miệng. Bạn đã thử, và lần sau bạn biết rõ hơn mình thích kiểu nào.

Những hiểu lầm khiến nhiều người ngại phim nghệ thuật

"Phải học điện ảnh mới hiểu." Không đúng. Người làm phim nghệ thuật làm phim cho khán giả, không phải cho đồng nghiệp. Thứ bạn cần là sự chú ý và kinh nghiệm sống, cả hai bạn đều đã có. Một người từng ngồi chờ ở bệnh viện cả đêm sẽ hiểu một cảnh hành lang dài năm phút hơn bất kỳ cuốn sách lý thuyết nào.

"Phim nghệ thuật là phim buồn." Không hẳn. Có rất nhiều phim nghệ thuật hài hước, tinh nghịch, thậm chí lố bịch có chủ đích. Chỉ là tiếng cười của chúng thường đến từ tình huống khó xử hơn là từ câu đùa đặt sẵn.

"Không hiểu thì là phim dở, hoặc mình dở." Cả hai đều có thể sai. Có phim cố ý để mơ hồ, có phim mơ hồ vì làm chưa tới, và cũng có lúc bạn mệt nên không bắt được. Một phim hay thường để lại cảm giác muốn nghĩ tiếp, kể cả khi bạn chưa hiểu. Một phim chưa tới thường để lại cảm giác trống rỗng.

"Xem phim thương mại là thấp." Đây là hiểu lầm làm hỏng niềm vui của cả hai phía. Bạn hoàn toàn có thể xem một phim hành động ồn ào thứ Bảy và một phim tĩnh lặng Chủ nhật. Người xem phim lâu năm hầu như ai cũng ăn tạp như thế.

Lộ trình bốn tuần cho người muốn làm quen

Thay vì nhảy thẳng vào phim khó nhất mà ai đó khen, bạn có thể đi từ dễ đến khó theo bốn bước. Mỗi tuần một phim là đủ:

  • Tuần 1: một phim có cốt truyện rõ nhưng kể chậm. Ví dụ một phim gia đình về bữa giỗ, nơi mọi chuyện xảy ra quanh mâm cơm. Bạn quen với nhịp chậm mà vẫn có câu chuyện để bám.
  • Tuần 2: một phim ngắn tuyển tập. Các buổi chiếu phim ngắn cho bạn thử nhiều phong cách trong hai tiếng, không thích phim nào thì mười lăm phút sau đã sang phim khác.
  • Tuần 3: một phim tài liệu quan sát. Không có người dẫn chuyện, chỉ có máy quay theo chân một người. Bạn học cách tự đọc hình ảnh.
  • Tuần 4: một phim có kết mở. Lúc này bạn đã quen tự nối các mảnh, và cái kết lửng sẽ thành điều thú vị thay vì bực bội.

Sau mỗi phim, viết ba dòng vào điện thoại: một hình ảnh nhớ nhất, một chỗ thấy khó chịu, một câu hỏi còn lại. Bốn tuần sau đọc lại, bạn sẽ thấy gu của mình đang thành hình, và đó là thứ quý hơn mọi danh sách phim nên xem.

Câu hỏi nên tự đặt khi đang ngồi trong rạp

Thay vì hỏi "phim này muốn nói gì", câu hỏi quá to và dễ làm bạn bí, hãy dùng những câu hỏi nhỏ, cụ thể, gắn với thứ bạn đang thấy và nghe. Mỗi câu ứng với một lúc khác nhau của bộ phim:

Lúc nàoCâu hỏi nhỏNó giúp bạn thấy gì
Mười phút đầuPhim đang chậm hay nhanh, và mình có đang phải chờ điều gì không?Nhận ra nhịp riêng của phim để thôi so với phim quen xem
Một cảnh kéo dàiMáy quay đứng yên hay đi theo ai, và trong khung hình có gì đang thay đổi?Thấy được thứ người làm phim muốn bạn nhìn lâu
Khi nhân vật im lặngNếu nhân vật nói ra thành lời, họ sẽ nói câu gì?Đọc được nội tâm mà phim cố ý không nói
Khi âm thanh lạ điTiếng gì đang lấn lên: tiếng mưa, tiếng xe, hay sự im bặt?Nhận ra âm thanh đang kể chuyện thay thoại
Cảnh cuốiNhân vật khác lúc đầu ở chỗ nào, dù chỉ một chút?Tự rút ra cái kết thay vì chờ phim nói

Bạn không cần trả lời đủ năm câu trong một lần xem. Chọn một hai câu hợp với phim hôm đó là đủ. Điều quan trọng là thói quen hỏi những câu nhỏ: nó biến bạn từ người ngồi chờ phim kể thành người cùng phim đi tìm, và đó chính là niềm vui riêng của loại phim này.

Câu hỏi thường gặp

Phim nghệ thuật và phim độc lập có phải là một không?

Không hoàn toàn. Phim độc lập nói về cách làm và nguồn tiền, tức là phim làm ngoài hãng lớn. Phim nghệ thuật nói về cách kể và cách xem. Hai nhóm này trùng nhau nhiều nhưng không phải lúc nào cũng là một.

Xem phim nghệ thuật mà buồn ngủ thì có sao không?

Không sao, đó là chuyện rất thường gặp, nhất là khi xem sau một ngày làm việc. Bạn có thể chọn suất sớm hơn, ăn nhẹ trước và ngồi gần màn hình hơn một chút để hình ảnh chiếm trọn tầm mắt.

Có cần đọc phân tích trước khi xem phim nghệ thuật không?

Không nên đọc phân tích dài trước khi xem vì nó dễ làm bạn xem phim để kiểm tra đáp án. Đọc vài dòng tóm tắt là đủ, phần phân tích để dành sau khi xem sẽ thú vị hơn nhiều.

Làm sao biết một phim nghệ thuật có hợp với mình không?

Cách nhanh nhất là xem đoạn giới thiệu và tự hỏi hình ảnh nào làm bạn tò mò. Nếu một khung cảnh hay một khuôn mặt giữ được bạn trong hai phút, khả năng cao bạn sẽ ngồi được cả phim.

Không hiểu cái kết của phim thì nên làm gì?

Hãy nghĩ lại hình ảnh cuối cùng và tự hỏi nhân vật đã thay đổi gì so với lúc đầu. Nếu vẫn chưa ra, trò chuyện với người xem cùng hoặc đọc bài bình luận sau đó, nhiều khi hai cách hiểu khác nhau đều đúng.

Phim nghệ thuật có hợp để xem cùng gia đình không?

Có những phim rất hợp, nhất là phim về quan hệ gia đình, tuổi thơ hay quê nhà. Bạn chỉ cần xem trước phân loại độ tuổi và đoạn giới thiệu, rồi chọn phim có nhịp vừa phải cho lần đầu xem chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138