Xem phim tài liệu cho hay là xem nó như một cách nhìn về sự thật, không phải bản thân sự thật. Mỗi phim tài liệu đều là kết quả của hàng trăm lựa chọn: quay ai, đứng ở đâu, cắt đi cái gì, giữ lại câu nói nào; biết đặt câu hỏi về các lựa chọn đó là bạn đã xem phim tài liệu như người trong nghề.
Nhiều người nghĩ phim tài liệu khô, giống một bài giảng có hình minh hoạ. Thật ra phim tài liệu hôm nay rất đa dạng: có phim gần như không có lời, có phim kể bằng giọng thì thầm của nhân vật, có phim dựng như phim trinh thám. Phần dưới đây giúp bạn nhận ra kiểu phim, chọn phim hợp với mình và biết nên nghĩ gì khi đèn bật sáng.
Năm kiểu phim tài liệu bạn hay gặp
Không có cách chia nào là tuyệt đối, nhưng nhận ra kiểu phim giúp bạn biết nên chờ đợi gì. Phần lớn phim hôm nay trộn hai ba kiểu với nhau:
| Kiểu phim | Nhận ra bằng cách nào | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Phim có người dẫn chuyện | Một giọng đọc giải thích xuyên suốt, có số liệu, có bản đồ vẽ minh hoạ | Người muốn hiểu một vấn đề nhanh và có hệ thống |
| Phim quan sát | Không lời bình, máy quay theo chân nhân vật hàng tháng, hàng năm | Người thích tự rút ra kết luận, kiên nhẫn với nhịp chậm |
| Phim phỏng vấn | Nhiều người ngồi trước máy quay kể lại, xen tư liệu cũ | Người thích nghe chuyện, muốn thấy nhiều góc nhìn |
| Phim cá nhân | Người làm phim xuất hiện, kể chuyện gia đình hay chính mình | Người thích sự gần gũi, chân thành, không ngại cảm xúc |
| Phim thể nghiệm | Hình ảnh lưu trữ ghép lại, âm thanh lạ, ít câu chuyện rõ ràng | Người đã quen xem phim nghệ thuật, thích cảm giác hơn thông tin |
Nếu đây là phim tài liệu đầu tiên bạn xem ở rạp, phim phỏng vấn hoặc phim cá nhân thường dễ vào nhất vì có người kể chuyện trực tiếp với bạn. Phim quan sát hay nhất khi bạn đã sẵn sàng ngồi yên và để cuộc sống của người khác diễn ra trước mắt mà không ai giải thích.
Phim tài liệu có "thật" không: hiểu đúng để khỏi thất vọng
Một phim tài liệu không bịa chuyện, nhưng nó cũng không phải camera an ninh. Người làm phim chọn quay gia đình này chứ không phải gia đình bên cạnh, chọn cảnh người mẹ khóc chứ không phải cảnh cả nhà cười, và chọn đặt cảnh đó ở đầu hay cuối phim. Mỗi lựa chọn đều thay đổi cách bạn cảm nhận.
Có những phim còn dàn dựng lại một số cảnh vì lúc sự việc xảy ra không có ai quay. Điều này không xấu nếu phim cho bạn biết rõ, ví dụ bằng cách quay khác màu, hoặc ghi chú ở đầu phim. Vấn đề chỉ nảy sinh khi phim cố tình để bạn tưởng cảnh dựng là cảnh thật.
Hiểu điều này không làm bạn mất niềm tin vào phim tài liệu. Ngược lại, nó giúp bạn xem chủ động hơn. Bạn vẫn xúc động, vẫn tin vào con người trong phim, nhưng đồng thời bạn cũng đang để ý: người làm phim đứng ở phía nào, và họ có để cho phía khác lên tiếng không. Đó là cách xem vừa có tim vừa có đầu.
Một dấu hiệu tốt của phim tài liệu đáng tin là nó để lại những chỗ phức tạp, không phải ai cũng là người tốt hoặc kẻ xấu. Một phim quá gọn gàng, mọi thứ đều khớp và đều dẫn tới một kết luận duy nhất, là phim bạn nên xem kỹ hơn.
Câu hỏi nên đặt trong và sau khi xem
Người làm phim đã ở bên nhân vật bao lâu? Một phim quay trong ba năm khác hẳn một phim quay trong ba ngày. Thời gian thường lộ ra qua việc nhân vật thay đổi ngoại hình, mùa thay đổi, hoặc trẻ con lớn lên.
Nhân vật có biết mình đang bị quay không? Hầu như luôn có. Nhưng cách họ cư xử trước máy quay, tự nhiên hay gồng lên, cho bạn biết mức độ tin tưởng giữa họ và người làm phim.
Ai không xuất hiện trong phim? Một phim về một cuộc tranh chấp mà chỉ có tiếng nói của một bên là đang kể một nửa câu chuyện. Không có nghĩa là phim sai, nhưng bạn nên biết mình đang nghe nửa nào.
Âm nhạc đang làm gì? Nhạc nền buồn đặt dưới một cảnh bình thường có thể khiến nó trở nên bi thương. Thử tưởng tượng cảnh đó không có nhạc để thấy cảm giác thật của nó.
Mình biết thêm điều gì, hay chỉ cảm thấy thêm điều gì? Phim tài liệu tốt thường cho cả hai. Nếu ra khỏi rạp bạn chỉ còn cảm xúc mà không nhớ được một điều cụ thể nào, hãy nghĩ lại xem phim đã dùng cảm xúc thay cho thông tin ở đâu.
Chọn một phim tài liệu cho buổi tối đầu tiên
Giả sử bạn đang lướt lịch chiếu của một tuần phim tài liệu ở một trung tâm văn hoá, có mười hai phim mà bạn không biết phim nào. Đây là cách chọn trong mười phút:
- Loại ngay những phim về chủ đề bạn đã biết quá rõ hoặc hoàn toàn không quan tâm. Phim tài liệu hay nhất khi chủ đề làm bạn hơi tò mò.
- Ưu tiên phim có nhân vật cụ thể hơn phim về một vấn đề chung. "Một người thợ sửa đồng hồ cuối cùng trong khu phố" dễ vào hơn "nghề thủ công đang mai một".
- Xem thời lượng. Phim tài liệu đầu tiên nên dưới chín mươi phút.
- Xem đoạn giới thiệu nếu có, và để ý giọng của phim: có người dẫn chuyện không, có nhạc nhiều không. Chọn giọng bạn thấy dễ chịu.
- Kiểm tra có buổi trò chuyện với người làm phim sau khi chiếu không. Với phim tài liệu, phần này đặc biệt đáng giá vì bạn được hỏi trực tiếp về những gì nằm ngoài khung hình.
Đi cùng một người bạn sẽ giúp ích nhiều với phim tài liệu, vì phần thú vị nhất thường là cuộc tranh luận nhỏ trên đường về: bạn tin chỗ nào, nghi ngờ chỗ nào. Hai người xem cùng một phim mà nhớ hai chi tiết khác nhau là chuyện rất thường, và chính chỗ khác đó cho thấy phim đã chạm vào mỗi người theo một cách.
Ở buổi trò chuyện với đoàn làm phim: hỏi gì cho đáng
Nhiều người ngại giơ tay vì sợ hỏi câu ngớ ngẩn. Thật ra người làm phim tài liệu rất thích được hỏi về quá trình làm. Một vài câu hỏi mẫu mà bạn có thể điều chỉnh:
- "Có cảnh nào anh chị quay được nhưng quyết định không đưa vào phim không, và vì sao?"
- "Nhân vật đã xem phim chưa, và họ phản ứng thế nào?"
- "Lúc nào anh chị biết là mình đã có đủ để kết thúc phim?"
- "Có điều gì trong quá trình quay làm anh chị thay đổi suy nghĩ ban đầu về câu chuyện không?"
- "Anh chị giữ quan hệ với nhân vật thế nào sau khi quay xong?"
Những câu cần tránh: hỏi chi phí làm phim, hỏi phim "có ý nghĩa gì", hoặc dùng thời gian hỏi để phát biểu dài ý kiến của mình. Câu hỏi tốt là câu hỏi ngắn, cụ thể, và chỉ người làm phim mới trả lời được. Nếu không muốn hỏi, chỉ nghe thôi bạn cũng đã nhận được nhiều thứ mà phim không nói ra.
Tìm phim tài liệu ở đâu ngoài rạp lớn
Rạp lớn rất ít khi chiếu phim tài liệu, trừ vài phim gây chú ý. Nơi bạn gặp loại phim này thường xuyên hơn là các tuần phim tài liệu, các buổi chiếu tại trung tâm văn hoá nước ngoài, thư viện, trường đại học, và các không gian sáng tạo có phòng chiếu nhỏ. Nhiều buổi chiếu cộng đồng còn miễn phí hoặc chỉ nhận đóng góp tuỳ tâm.
Các nền tảng xem trực tuyến cũng có mảng phim tài liệu, nhưng cần lưu ý: phần lớn là phim có người dẫn chuyện, dựng nhanh, giống chương trình truyền hình. Phim tài liệu độc lập, quan sát, cá nhân thì khó gặp hơn. Bạn cần tìm theo tên đạo diễn hoặc theo danh sách của các liên hoan phim tài liệu.
Một cách khác là theo dõi những người làm phim tài liệu trẻ trong nước qua trang cá nhân hoặc nhóm của họ. Họ thường tự tổ chức chiếu ở quán cà phê, phòng sinh hoạt khu phố, và rất vui khi có người lạ đến xem. Đây cũng là cách bạn ủng hộ trực tiếp một mảng điện ảnh rất cần khán giả.
Nên và không nên ở một buổi chiếu phim tài liệu cộng đồng
Buổi chiếu phim tài liệu thường nhỏ, ấm cúng, đôi khi chính nhân vật trong phim cũng ngồi trong phòng. Không khí đó đòi hỏi vài phép lịch sự hơi khác rạp lớn:
| Nên | Không nên | Vì sao |
|---|---|---|
| Đến đúng giờ, ngồi kín hàng trên trước | Đến muộn rồi đi lại tìm chỗ khi phim đã chạy | Phòng nhỏ, một người đứng lên là cả màn hình bị che |
| Giữ phản ứng tự nhiên: cười, xúc động | Bình luận to với người bên cạnh trong lúc chiếu | Phim tài liệu có nhiều khoảng lặng, tiếng nói chen vào rất rõ |
| Hỏi về quá trình làm phim | Hỏi chuyện riêng tư của nhân vật nếu họ có mặt | Nhân vật đã chia sẻ đủ qua phim, họ không nợ khán giả thêm |
| Góp tiền tuỳ tâm nếu buổi chiếu miễn phí | Ra về ngay khi phim hết nếu đã hứa ở lại giao lưu | Buổi chiếu cộng đồng sống nhờ sự ủng hộ nhỏ của khán giả |
| Chia sẻ cảm nhận sau buổi chiếu | Đăng ảnh nhân vật lên mạng khi chưa hỏi ý | Một số nhân vật đồng ý xuất hiện trong phim nhưng không muốn lộ mặt rộng hơn |
Điểm chung của các dòng trên là tôn trọng người trong phim. Với phim tài liệu, những con người trên màn ảnh có thật và vẫn đang sống tiếp cuộc đời của họ sau khi phim kết thúc. Nhớ điều đó, bạn sẽ tự biết cư xử thế nào cho đúng, kể cả trong những tình huống mà không bảng hướng dẫn nào nhắc tới.
Câu hỏi thường gặp
Phim tài liệu khác phóng sự truyền hình ở điểm nào?
Phóng sự truyền hình thường ngắn, đưa tin về một sự việc và kết luận rõ ràng. Phim tài liệu dài hơn, đi sâu vào con người, cho phép mơ hồ và thường mang cái nhìn riêng của người làm phim hơn là giọng trung tính của bản tin.
Có nên đưa trẻ em đi xem phim tài liệu không?
Có, với những phim về thiên nhiên, nghề nghiệp, tuổi thơ hoặc một hành trình. Bạn nên xem trước phân loại độ tuổi và chủ đề, vì có phim tài liệu chứa hình ảnh mạnh không hợp với trẻ nhỏ.
Xem phim tài liệu mà thấy chậm và chán thì làm sao?
Hãy thử phim phỏng vấn hoặc phim có người dẫn chuyện trước, rồi mới chuyển sang phim quan sát. Xem vào khung giờ bạn tỉnh táo và chọn chủ đề thật sự làm bạn tò mò cũng giúp rất nhiều.
Làm sao biết một phim tài liệu có đáng tin không?
Để ý xem phim có cho nhiều phía lên tiếng không, có nói rõ khi dùng cảnh dựng lại không, và có để lại những chỗ phức tạp không. Phim quá gọn, chỉ dẫn tới một kết luận, là phim nên xem kỹ hơn.
Phim tài liệu có cần xem ở rạp không hay xem ở nhà cũng được?
Xem ở nhà vẫn được, nhưng phim quan sát và phim có âm thanh chăm chút sẽ mạnh hơn nhiều trong phòng tối. Xem ở buổi chiếu cộng đồng còn cho bạn thêm phần trò chuyện với người làm phim và khán giả khác.
Sau khi xem phim tài liệu nên làm gì để nhớ lâu?
Ghi lại một hình ảnh, một câu nói và một câu hỏi bạn còn băn khoăn. Nếu chủ đề làm bạn quan tâm, hãy tìm đọc thêm từ nhiều nguồn khác nhau để tự đối chiếu với điều phim đã kể.