Để xem phim nói ngôn ngữ lạ mà không mệt, bạn ngồi ở khoảng giữa phòng chiếu cho cả màn hình nằm gọn trong tầm mắt, liếc phụ đề thay vì đọc từng chữ, và để tai nghe giọng điệu của diễn viên. Sau vài phim, mắt bạn tự quen nhịp đọc – nhìn, và phụ đề gần như biến mất khỏi ý thức.
Rất nhiều phim nghệ thuật hay nhất mà bạn sẽ gặp nói một ngôn ngữ bạn không hiểu chút nào. Ngại phụ đề là lý do phổ biến khiến người ta bỏ qua chúng. Tin tốt là đọc phụ đề là kỹ năng luyện được, và nó luyện nhanh hơn bạn nghĩ. Phần dưới đây là cách luyện, kèm những mẹo nhỏ từ chỗ ngồi đến cách chọn phim cho lần đầu.
Vì sao người xem phim nghệ thuật thích phụ đề hơn lồng tiếng
Giọng nói là một nửa diễn xuất. Một câu "không sao đâu" có thể là an ủi, có thể là giận dỗi, có thể là cam chịu, và diễn viên thể hiện điều đó bằng hơi thở, tốc độ, chỗ ngập ngừng. Khi phim được lồng tiếng, bạn nghe diễn xuất của người lồng tiếng chứ không còn của diễn viên gốc. Với phim thương mại điều này ít ảnh hưởng; với phim nghệ thuật dựa nhiều vào sắc thái, mất đi khá nhiều.
Âm thanh của ngôn ngữ cũng là một phần không khí phim. Nhịp của một thứ tiếng nhiều phụ âm cứng tạo cảm giác khác hẳn một thứ tiếng mềm, nhiều nguyên âm. Người làm phim tính cả điều đó khi dựng cảnh, đặt khoảng lặng, chọn nhạc. Nghe tiếng gốc là nghe đúng bản nhạc mà họ đã viết.
Thuyết minh, tức một giọng đọc đè lên tiếng gốc, là cách quen thuộc ở mình trên truyền hình. Nó tiện khi bạn vừa xem vừa làm việc khác, nhưng với phim nghệ thuật cần chú ý, thuyết minh làm mất cả giọng gốc lẫn khoảng lặng. Nếu được chọn, phụ đề luôn là lựa chọn giữ phim nguyên vẹn nhất.
Dĩ nhiên, đây không phải luật. Với trẻ nhỏ chưa đọc nhanh, người lớn tuổi mắt kém, hay khi bạn muốn thư giãn hoàn toàn, lồng tiếng hoàn toàn hợp lý. Mục tiêu là được thưởng thức, không phải chứng tỏ.
Luyện đọc phụ đề trong hai tuần ở nhà
Nếu bạn thấy mình đọc phụ đề chậm và hay bị lỡ hình, đây là cách luyện nhẹ nhàng, mỗi tối chừng ba mươi phút:
- Bắt đầu với một phim bạn đã xem bằng tiếng Việt hoặc đã biết cốt truyện, chuyển sang bản tiếng gốc có phụ đề. Vì đã biết chuyện, bạn chỉ cần tập nhịp mắt.
- Tập "liếc": nhìn phụ đề một cái, nắm ý chính, rồi kéo mắt lên giữa màn hình ngay. Không đọc lại, không đọc từng chữ.
- Sau ba bốn buổi, chuyển sang một phim mới có nhịp chậm, ít thoại. Phim nhiều cảnh tĩnh cho bạn thời gian thở giữa các câu.
- Tắt tiếng một phút và chỉ xem hình, rồi bật lại. Bài tập này nhắc bạn rằng hình ảnh kể được nhiều hơn bạn tưởng, phụ đề chỉ là phần bổ sung.
- Tuần thứ hai, thử một phim nhiều thoại hơn. Nếu mệt, tạm dừng nghỉ hai phút thay vì cố.
- Cuối tuần thứ hai, xem một phim ở rạp hoặc buổi chiếu. Màn hình lớn với phụ đề to dễ đọc hơn màn hình nhỏ ở nhà rất nhiều.
Phần lớn người luyện theo cách này đều thấy khác biệt rõ sau khoảng năm sáu phim. Mắt tự học được chỗ đặt phụ đề, và bạn bắt đầu "nghe" được giọng diễn viên dù không hiểu từ nào.
Chỗ ngồi và điều kiện xem ảnh hưởng thế nào tới phụ đề
Cùng một phim, ngồi chỗ khác nhau có thể làm việc đọc phụ đề dễ hay mệt hẳn. Bảng dưới là kinh nghiệm chung khi xem trong phòng chiếu:
| Vị trí | Đọc phụ đề | Nhìn hình | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Ba hàng đầu | Mệt, phải cúi và ngẩng liên tục | Hình quá lớn, mắt đảo nhiều | Tránh với phim phụ đề |
| Khoảng giữa phòng | Dễ, phụ đề và hình cùng trong tầm mắt | Bao quát cả khung hình | Chỗ lý tưởng nhất |
| Hàng cuối | Phụ đề nhỏ nếu phòng sâu | Thấy toàn cảnh nhưng kém chi tiết | Hợp với người mắt tốt, phòng nhỏ |
| Góc lệch hai bên | Chữ bị xiên, khó đọc | Hình bị méo nhẹ | Chỉ ngồi khi hết chỗ |
| Ở nhà, màn hình nhỏ | Chữ nhỏ, phải ngồi gần | Ít chi tiết | Phóng cỡ chữ phụ đề nếu thiết bị cho phép |
Nếu có kính cận hoặc kính đọc, nhớ mang theo. Nhiều người không cận nặng nên đi xem phim thường không cần kính, nhưng xem phim phụ đề hai tiếng thì mắt sẽ biết ơn bạn. Ở nhà, giảm bớt ánh sáng trong phòng nhưng đừng tắt hết đèn: một ngọn đèn nhỏ phía sau lưng giúp mắt bớt căng khi liên tục nhìn vào chữ sáng trên nền tối.
Khi phụ đề làm bạn khó chịu: xử lý thế nào
Phụ đề dịch vụng, câu nghe lạ. Dịch phim là việc khó, nhất là phim nhiều ẩn ý. Khi gặp câu dịch lủng củng, hãy dựa thêm vào giọng diễn viên và tình huống để đoán ý. Phần lớn trường hợp, nghĩa chung vẫn đến được.
Phụ đề chạy quá nhanh. Ở những cảnh cãi nhau, thoại dồn dập, bạn sẽ không đọc kịp hết. Đừng cố. Chỉ bắt từ khoá và nhìn mặt nhân vật, bạn vẫn hiểu ai đang thắng thế.
Phụ đề chỉ có tiếng Anh. Một số buổi chiếu chỉ có phụ đề tiếng Anh. Nếu tiếng Anh của bạn ở mức đọc được, đây vẫn là trải nghiệm tốt. Nếu không, chọn phim nhiều hình ảnh, ít thoại cho những buổi này.
Chữ trắng trên nền sáng. Có cảnh phụ đề gần như biến mất trên nền trời hay tường trắng. Đó là lỗi kỹ thuật, không phải lỗi bạn. Bỏ qua một hai câu cũng không làm bạn mất phim.
Thấy mình chỉ đọc mà không xem. Dấu hiệu bạn đang căng mắt quá. Thử chớp mắt, thả lỏng vai, và tự nhắc: hình ảnh trước, chữ sau.
Người ngồi cạnh đọc thành tiếng. Chuyện này hay gặp khi đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ. Thay vì khó chịu, bạn có thể đề nghị trước buổi chiếu: nếu ai chưa đọc kịp thì cứ hỏi nhỏ sau một cảnh, đừng đọc theo từng câu. Lần sau, chọn cho họ một phim ít thoại hơn, hoặc bản lồng tiếng nếu có.
Chọn phim nói ngôn ngữ lạ cho lần đầu
Không phải phim nói tiếng lạ nào cũng khó như nhau. Những đặc điểm sau giúp lần đầu của bạn dễ chịu hơn:
- Phim có ít nhân vật chính, để bạn không phải vừa đọc vừa nhớ tên mười người.
- Phim có nhịp chậm và nhiều cảnh không thoại, ví dụ một phim về một người đi bộ đường dài qua vùng núi.
- Phim có tình huống phổ quát: gia đình, tình bạn, chuyển nhà, chia tay. Cảm xúc quen thuộc giúp bạn đỡ phụ thuộc vào lời.
- Phim có hình ảnh mạnh và màu sắc rõ ràng, để mắt có chỗ dừng lại giữa các câu phụ đề.
- Tránh lần đầu chọn phim nhiều chơi chữ, đối thoại triết lý dày đặc hoặc phim kể bằng giọng dẫn chuyện liên tục.
Một mẹo thú vị: thử chọn phim nói một thứ tiếng bạn chưa từng nghe bao giờ. Khi hoàn toàn không đoán được từ nào, bạn sẽ buộc phải tin vào phụ đề và hình ảnh, và nhiều người thấy lần đó là lần họ "vào" phim sâu nhất. Không hiểu một chữ nào đôi khi lại giải phóng bạn khỏi việc cố nghe lỏm.
Khi đã quen: phụ đề mở ra cả thế giới phim
Khi việc đọc phụ đề không còn là gánh nặng, lựa chọn phim của bạn mở rộng gấp nhiều lần. Bạn có thể xem phim của những vùng ít được biết, những ngôn ngữ thiểu số, những phim không bao giờ được lồng tiếng vì quá ít khán giả. Rất nhiều liên hoan phim và tuần phim của trung tâm văn hoá nước ngoài chỉ có phụ đề, nên kỹ năng này là chiếc vé vào cửa.
Bạn cũng bắt đầu nghe được nhạc điệu riêng của từng ngôn ngữ trong điện ảnh: có thứ tiếng mà nhân vật nói chuyện rất nhỏ nhẹ dù đang cãi nhau, có thứ tiếng mà im lặng mang nhiều ý nghĩa hơn lời nói. Những khác biệt đó cho bạn hiểu thêm về con người ở nơi khác, điều mà sách vở hay tin tức khó truyền được.
Và đến lúc nào đó, bạn sẽ ra khỏi rạp, kể với bạn bè về một phim, rồi chợt nhận ra mình không còn nhớ phim đó có phụ đề hay không. Đó là dấu hiệu bạn đã thật sự xem phim bằng mắt và tai, không chỉ đọc.
Ngôn ngữ cơ thể: phần phim bạn hiểu mà không cần dịch
Có một bài tập nhỏ đáng thử ở buổi chiếu kế tiếp: trong một cảnh hai nhân vật nói chuyện, hãy bỏ qua phụ đề vài câu và chỉ nhìn cơ thể họ. Ai ngồi gần, ai lùi lại? Ai nhìn thẳng, ai nhìn xuống bàn? Tay ai đang bận làm việc gì đó để khỏi phải nhìn người kia? Bạn sẽ ngạc nhiên vì chừng ấy đã đủ để biết ai đang giận, ai đang giấu chuyện, ai đang cố làm hoà.
Người làm phim nghệ thuật biết khán giả của họ ở khắp nơi và nói nhiều thứ tiếng khác nhau, nên họ thường đặt phần quan trọng nhất của cảnh vào hình ảnh chứ không vào lời. Một bàn tay ngập ngừng trước khi gõ cửa, một cái ghế bỏ trống trong bữa cơm, một người đứng quay lưng ra cửa sổ khi người kia đang nói. Những thứ đó là ngôn ngữ chung của điện ảnh.
Khi đã quen đọc ngôn ngữ cơ thể, phụ đề chỉ còn là phần xác nhận. Bạn đọc câu chữ để biết chi tiết, nhưng bạn đã hiểu tinh thần của cảnh trước đó một nhịp. Đây là lúc xem phim nói tiếng lạ trở thành một trải nghiệm rất giàu: bạn vừa nghe một bản nhạc lạ tai, vừa đọc một câu chuyện, vừa nhìn những con người ở rất xa mà lại thấy họ quen đến lạ.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn phụ đề, thuyết minh hay lồng tiếng khi xem phim nghệ thuật?
Với phim nghệ thuật, phụ đề giữ được giọng diễn viên và không khí âm thanh gốc nên thường là lựa chọn tốt nhất. Thuyết minh và lồng tiếng tiện hơn cho trẻ nhỏ, người lớn tuổi hoặc khi bạn muốn xem thư giãn.
Đọc phụ đề chậm có luyện nhanh hơn được không?
Được. Bắt đầu với phim đã biết cốt truyện, tập liếc phụ đề thay vì đọc từng chữ, rồi chuyển dần sang phim mới có nhịp chậm. Sau khoảng năm sáu phim, phần lớn người xem thấy dễ hơn rõ rệt.
Ngồi chỗ nào trong rạp để đọc phụ đề dễ nhất?
Khoảng giữa phòng chiếu, hơi lùi về sau một chút, là chỗ dễ nhất vì cả khung hình và dòng phụ đề nằm gọn trong tầm mắt. Ba hàng đầu và hai góc lệch là những chỗ dễ mỏi mắt nhất.
Phim chỉ có phụ đề tiếng Anh thì có nên đi xem không?
Nếu bạn đọc tiếng Anh ở mức hiểu ý chính thì vẫn nên đi, nhất là phim nhiều hình ảnh. Nếu chưa tự tin, hãy chọn phim ít thoại hoặc đi cùng người có thể tóm tắt giúp bạn sau buổi chiếu.
Xem phim phụ đề có giúp học ngoại ngữ không?
Có giúp làm quen với âm điệu và một số cụm từ thông dụng, nhưng đừng biến buổi xem phim nghệ thuật thành giờ học. Nếu muốn học, xem lại phim ở nhà với phụ đề tiếng gốc sẽ hiệu quả hơn.
Có cách nào để đỡ mỏi mắt khi xem phim phụ đề dài?
Hãy ngồi đúng chỗ, mang kính nếu cần, thả lỏng vai và thỉnh thoảng chớp mắt có chủ ý. Ăn nhẹ và ngủ đủ trước buổi chiếu cũng giúp mắt chịu được hai tiếng đọc nhìn liên tục.