Nghệ thuật sắp đặt (installation art) là loại tác phẩm dùng cả một không gian làm chất liệu: nghệ sĩ bố trí đồ vật, ánh sáng, âm thanh, đôi khi cả mùi, để người xem bước vào bên trong và trải nghiệm bằng cả cơ thể, thay vì đứng ngoài ngắm một vật. Muốn xem sắp đặt, bạn cần đi chậm, đổi góc nhìn nhiều lần và để ý cảm giác của chính mình khi ở trong căn phòng, vì cảm giác đó thường là một phần ý đồ của tác phẩm.
Nhiều người lần đầu gặp sắp đặt thấy bối rối: đây là triển lãm hay kho chứa đồ, có được bước vào không, có được chạm không. Bài này giải thích sắp đặt là gì, các kiểu hay gặp, bảy bước xem một tác phẩm, cách đọc chất liệu, và những điều nên, không nên khi ở trong không gian ấy.
Sắp đặt là gì, và vì sao nó không chỉ là "bày đồ"
Một bức tranh treo trên tường, bạn đứng trước nó. Một bức tượng đặt trên bệ, bạn đi quanh nó. Còn một tác phẩm sắp đặt thì bao quanh bạn. Bạn đứng ở giữa, và vị trí của bạn, bước chân của bạn, hơi thở của bạn trong căn phòng ấy cũng trở thành một phần của trải nghiệm. Đó là điểm khác căn bản.
Cảm giác "bày đồ" đến từ việc sắp đặt hay dùng những vật quen thuộc: ghế, chậu, quần áo, đèn, gạch. Nhưng khác với một căn phòng bình thường, mỗi vật ở đây được chọn và đặt có chủ ý: số lượng, khoảng cách, độ cao, hướng ánh sáng đều được tính. Một trăm chiếc dép cũ xếp thành hàng thẳng tắp cho cảm giác khác hẳn một trăm chiếc dép vứt thành đống, dù vật vẫn là dép.
Sắp đặt cũng thường tạm thời. Nhiều tác phẩm chỉ tồn tại trong vài tuần triển lãm rồi tháo đi, chỉ còn ảnh chụp. Vì vậy, xem tận mắt một tác phẩm sắp đặt có giá trị riêng mà ảnh trên mạng không thay được: ảnh cho bạn thấy hình, còn chỉ khi đứng bên trong bạn mới cảm được kích thước, nhiệt độ, tiếng vang, mùi.
Bốn kiểu sắp đặt hay gặp
Phân loại dưới đây không phải chuẩn học thuật, chỉ để bạn nhận ra nhanh mình đang ở trong kiểu tác phẩm nào và nên chú ý gì.
| Kiểu | Ví dụ giả định | Điều nên để ý |
|---|---|---|
| Sắp đặt tại chỗ | Rễ cây giả bò dọc cầu thang của một ngôi nhà cũ sắp bị phá | Tác phẩm nói gì về chính nơi nó được đặt |
| Sắp đặt bằng vật dụng thường ngày | Hàng trăm chiếc cặp lồng nhôm treo lơ lửng từ trần | Vật ấy gắn với thói quen, ký ức nào |
| Sắp đặt ánh sáng và âm thanh | Căn phòng tối, chỉ có tiếng mưa và một vệt sáng chạy chậm trên sàn | Cảm giác cơ thể thay đổi ra sao theo thời gian |
| Sắp đặt tương tác | Người xem được mời viết lên mảnh giấy trắng rồi treo lên một sợi dây chung | Tác phẩm thay đổi thế nào nhờ người xem |
Một tác phẩm có thể thuộc hai, ba kiểu cùng lúc. Nếu thấy mình bị cuốn vào âm thanh nhiều hơn đồ vật, cứ theo cảm giác đó mà xem, không cần ép mình xếp loại.
Cách xem một tác phẩm sắp đặt trong bảy bước
Bảy bước dưới đây mất khoảng mười đến mười lăm phút cho một tác phẩm. Với tác phẩm lớn chiếm cả căn phòng, đó là thời gian hợp lý.
- Dừng ở cửa vài giây trước khi bước vào. Nhìn toàn cảnh như nhìn một bức tranh lớn.
- Đọc nhanh tên tác phẩm và chất liệu ở tấm chú thích, chưa đọc phần giải thích dài.
- Bước vào, đi một vòng theo mép phòng, chú ý tác phẩm thay đổi thế nào khi bạn đổi góc.
- Tìm một điểm đứng hoặc ngồi bạn thấy hợp nhất, ở yên đó hai đến ba phút.
- Để ý các giác quan khác: âm thanh, nhiệt độ, mùi, độ cao của trần, độ chật của lối đi.
- Lúc này mới đọc đoạn giới thiệu, rồi nhìn lại một lần nữa với thông tin mới.
- Trước khi ra, quay lại nhìn từ cửa. Nhiều tác phẩm cố ý để góc nhìn cuối cùng khác với góc đầu tiên.
Nếu phòng đông, bạn có thể đứng chờ một lúc ở một góc. Người xem khác đi lại trong tác phẩm cũng là một phần cảnh tượng đáng quan sát.
Đọc chất liệu: mỗi vật mang theo một câu chuyện
Vật cũ hay vật mới. Vật đã qua sử dụng mang dấu vết của người dùng: vết mòn, vết vá, mùi. Nghệ sĩ chọn vật cũ thường muốn nói về ký ức, con người vắng mặt. Vật mới tinh thì hay gợi tới sản xuất hàng loạt, tiêu dùng.
Vật tự nhiên hay nhân tạo. Đất, lá, nước, đá gợi tới thời gian và sự phân huỷ. Nhựa, kim loại, đèn điện gợi tới đô thị và công nghiệp. Khi hai loại đặt cạnh nhau, chú ý sự va chạm giữa chúng.
Số lượng. Một vật đứng riêng gợi sự cô đơn hoặc trang trọng. Hàng trăm vật giống nhau gợi đám đông, sự lặp lại, sự mất cá tính. Thử ước lượng xem có bao nhiêu vật và tự hỏi vì sao lại nhiều đến vậy.
Độ bền. Có tác phẩm làm từ băng, hoa tươi, bánh, thứ sẽ tan, héo, hỏng trong thời gian triển lãm. Lần xem đầu tuần khác lần xem cuối tuần. Sự hư hỏng ấy thường là chủ ý, không phải sơ suất.
Chất liệu gắn với địa phương. Một tấm phên tre, một chiếc nón, một chiếc ghế nhựa vỉa hè mang theo ký ức của người Việt mà người nước ngoài có thể không đọc ra. Đây là chỗ bạn có lợi thế khi xem.
Nên và không nên khi ở trong một tác phẩm sắp đặt
Sắp đặt mời bạn vào gần hơn tranh, nên dễ lẫn lộn chỗ được phép và không được phép. Khi không chắc, cứ hỏi người trông phòng.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Đọc tấm chú thích xem có ghi được chạm, được đi vào hay không | Tự ý cầm vật lên xem dù không có chỉ dẫn |
| Đi chậm, nhìn đường đi dưới chân, nhất là trong phòng tối | Chạy, đùa giỡn, để trẻ nhỏ đi một mình giữa tác phẩm |
| Chờ người trước ra khỏi lối hẹp rồi mới vào | Chen vào khi chỉ có chỗ cho một người |
| Chụp ảnh nếu được phép, tắt đèn chớp | Dàn dựng chụp ảnh lâu, đứng chắn tầm nhìn người khác |
| Nói khẽ khi tác phẩm có âm thanh | Gọi điện thoại hay mở loa điện thoại trong phòng |
| Tham gia nếu tác phẩm mời, theo đúng hướng dẫn | Thêm hay lấy bớt đồ vật khi không được mời |
Lưu ý: nhiều vật trong tác phẩm trông bình thường nhưng được đặt rất chính xác, chỉ lệch vài phân là sai ý đồ. Người trông phòng nhắc bạn lùi lại là vì vậy, không phải vì nghi ngờ bạn.
Ví dụ giả định: căn phòng phủ đầy áo cũ
Hãy hình dung bạn bước vào một căn phòng ở tầng hai của một không gian nghệ thuật nhỏ. Sàn phủ kín áo sơ mi trắng đã ngả màu, gấp vuông vức như trong tủ. Giữa phòng có một chiếc bàn ủi cũ, dây điện cắm vào ổ nhưng đèn không sáng. Có tiếng đồng hồ tích tắc từ một góc không thấy được.
Áp bảy bước ở trên, bạn sẽ nhận ra vài điều. Áo sơ mi trắng gợi tới đồng phục, công sở, những buổi sáng chuẩn bị đi làm. Gấp vuông vức gợi tới bàn tay chăm chút của ai đó. Bàn ủi không sáng gợi tới sự vắng mặt. Tiếng đồng hồ gợi tới thời gian trôi. Bạn có thể nghĩ đến mẹ, đến một người thân đã đi xa, hay đến chính mình mỗi sáng.
Đọc đoạn giới thiệu, có thể nghệ sĩ nói về công việc thầm lặng trong nhà. Có thể không. Điều quan trọng là bạn đã tự đi qua một chuỗi liên tưởng, và chuỗi đó thuộc về bạn. Khi kể lại với bạn bè, hãy kể chuỗi liên tưởng ấy, nó thú vị hơn nhiều so với một lời khen chung chung.
Chụp ảnh tác phẩm sắp đặt sao cho không làm mất tác phẩm
Sắp đặt rất ăn ảnh, nên nhiều người dành phần lớn thời gian trong phòng để chụp. Không có gì sai khi muốn giữ lại kỷ niệm, nhưng nếu chỉ nhìn tác phẩm qua màn hình điện thoại, bạn sẽ mất đúng thứ mà ảnh không ghi được: kích thước, âm thanh, mùi, cảm giác cơ thể.
Một quy tắc dễ theo là "xem trước, chụp sau". Dành mười phút đầu để trải nghiệm mà không cầm máy, rồi mới chụp vài tấm ở góc bạn thấy có ý nghĩa nhất. Thay vì chụp chính diện như mọi người, thử chụp một chi tiết nhỏ: vết mòn trên một chiếc ghế, bóng đổ của một sợi dây, bàn chân người xem trên sàn. Những tấm ảnh như vậy nhắc bạn nhớ lại cảm giác lúc đứng trong phòng hơn.
Nếu muốn có ảnh mình đứng trong tác phẩm, hãy chọn lúc vắng người và chụp nhanh. Với tác phẩm có người trông phòng, hỏi trước là cách lịch sự nhất. Và khi chia sẻ lên mạng, ghi tên tác phẩm và tên nghệ sĩ theo tấm chú thích, đó là cách tôn trọng người làm ra nó.
Câu hỏi nên tự đặt trước khi rời căn phòng
Năm câu hỏi này giúp bạn gom lại trải nghiệm, để tác phẩm không trôi mất ngay khi bước ra cửa:
- Nếu bỏ đi một vật trong căn phòng này, vật nào sẽ khiến tác phẩm mất nghĩa nhiều nhất?
- Mình thấy dễ chịu hay khó chịu khi ở đây, và cảm giác đó đến từ đâu: ánh sáng, khoảng cách, âm thanh hay mùi?
- Tác phẩm này có còn đúng nghĩa không nếu đặt ở ngoài trời, hay ở một trung tâm thương mại?
- Nó làm mình nhớ tới nơi nào, người nào, thời điểm nào trong đời mình?
- Nếu phải đặt cho nó một cái tên khác, mình sẽ đặt là gì?
Không cần trả lời hết. Chỉ một câu khiến bạn nghĩ lâu là đủ cho một tác phẩm. Ghi câu trả lời vào điện thoại, lần sau xem sắp đặt khác bạn sẽ có điểm so sánh. Sau vài lần, bạn sẽ thấy mình bắt đầu đọc không gian nhanh hơn, nhận ra ánh sáng và khoảng trống trước cả đồ vật.
Câu hỏi thường gặp
Sắp đặt khác điêu khắc thế nào?
Điêu khắc thường là một vật hoàn chỉnh, bạn đứng ngoài và đi quanh nó. Sắp đặt coi cả không gian là tác phẩm, bạn thường bước vào bên trong. Ranh giới đôi khi mờ, nhưng đây là cách phân biệt dễ nhất.
Có được chạm vào tác phẩm sắp đặt không?
Tuỳ tác phẩm. Phần lớn là không, trừ khi tấm chú thích hoặc người trông phòng nói rõ là được. Một số tác phẩm tương tác mời bạn chạm, đi qua, hay góp vật. Khi không chắc, hãy hỏi trước.
Vì sao sắp đặt hay dùng đồ cũ, đồ bỏ đi?
Vì đồ cũ mang theo dấu vết của người dùng và của thời gian, giúp tác phẩm nói về ký ức, sự lãng phí hay đời sống thường ngày. Chọn đồ cũ là một lựa chọn có chủ ý, không phải vì tiết kiệm.
Xem sắp đặt qua ảnh có đủ không?
Ảnh giúp bạn biết tác phẩm trông thế nào nhưng mất đi kích thước, âm thanh, mùi và cảm giác cơ thể. Với sắp đặt, những yếu tố đó thường là phần chính, nên xem tận mắt khác hẳn xem ảnh.
Tác phẩm sắp đặt sau triển lãm đi đâu?
Nhiều tác phẩm được tháo dỡ và chỉ còn tư liệu ảnh, video, bản vẽ. Một số được lưu kho để dựng lại ở nơi khác theo hướng dẫn của nghệ sĩ. Vì vậy mỗi lần dựng có thể hơi khác nhau.
Mang trẻ nhỏ đi xem sắp đặt có được không?
Được, và trẻ thường thích vì được bước vào bên trong. Hãy nắm tay trẻ, nói trước với trẻ là chỉ nhìn, không cầm, và tránh các tác phẩm có vật sắc, phòng quá tối hoặc âm thanh quá lớn.