Nghệ thuật hiện đại (modern art) chủ yếu chỉ giai đoạn từ cuối thế kỷ 19 đến khoảng thập niên 1960, khi hội hoạ và điêu khắc đi tìm ngôn ngữ hình thức mới; nghệ thuật đương đại (contemporary art) chỉ nghệ thuật từ khoảng cuối thập niên 1960 đến nay, coi ý tưởng và bối cảnh quan trọng ngang hình thức, và dùng mọi chất liệu. Nói gọn: hiện đại hỏi "nghệ thuật có thể trông như thế nào", đương đại hỏi "nghệ thuật nói được gì về thế giới hôm nay, bằng bất cứ thứ gì".
Trong tiếng Việt thường ngày, "hiện đại" còn có nghĩa là "mới, tân tiến", nên nhiều người gọi mọi tác phẩm mới là nghệ thuật hiện đại. Cách gọi này không sai trong trò chuyện, nhưng khi đọc giới thiệu triển lãm hay sách mỹ thuật, hai chữ này là hai khái niệm riêng. Bài này đặt chúng cạnh nhau để bạn nhớ lâu, rồi chỉ ra vùng giao thoa và cách tự phân biệt khi đứng trước tác phẩm.
Hai chữ gần nghĩa nhưng chỉ hai giai đoạn khác nhau
Sự nhầm lẫn bắt nguồn từ dịch thuật. Trong tiếng Anh, "modern" và "contemporary" đều có thể dịch là "hiện đại" trong đời thường. Giới mỹ thuật thì dùng chúng như hai nhãn thời kỳ: modern là một thời kỳ đã khép lại, contemporary là thời kỳ ta đang ở trong. Vì thế, một tác phẩm của gần một trăm năm trước có thể là "hiện đại" theo nghĩa chuyên môn dù nó đã cũ.
Hãy hình dung một bảo tàng giả định có hai tầng. Tầng một trưng tranh khung gỗ, tượng đặt trên bệ, nhiều thử nghiệm về màu, khối, đường nét: đó là không khí của nghệ thuật hiện đại. Tầng hai có một căn phòng phủ đất, một màn chiếu video, một góc người xem được viết lên tường: đó là không khí của nghệ thuật đương đại.
Ranh giới giữa hai tầng không sắc như một bức tường. Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận mốc chuyển nằm ở đâu, và mỗi nền mỹ thuật quốc gia có nhịp riêng. Với người xem, điều cần nhớ không phải năm tháng chính xác mà là sự khác nhau trong câu hỏi mà nghệ sĩ đặt ra.
Bảng so sánh nhanh trên tám tiêu chí
Bảng dưới đây là cách khái quát để dễ nhớ. Luôn có ngoại lệ, nhưng phần lớn tác phẩm bạn gặp sẽ rơi vào một trong hai cột.
| Tiêu chí | Nghệ thuật hiện đại | Nghệ thuật đương đại |
|---|---|---|
| Thời gian chính | Cuối thế kỷ 19 đến khoảng thập niên 1960 | Khoảng cuối thập niên 1960 đến nay |
| Câu hỏi trung tâm | Nghệ thuật có thể trông thế nào | Nghệ thuật nói gì về thế giới hôm nay |
| Chất liệu chủ yếu | Sơn, giấy, đá, đồng, gỗ | Mọi thứ: vật dụng, cơ thể, video, ánh sáng, dữ liệu |
| Nơi trưng bày | Khung tranh, bệ tượng, phòng trưng bày | Phòng tối, nhà máy cũ, ngoài phố, trên mạng |
| Vai trò người xem | Đứng ngắm từ xa | Bước vào, tương tác, đôi khi góp phần tạo tác phẩm |
| Quan hệ với cái đẹp | Tìm cái đẹp mới, phá cái đẹp cũ | Đẹp không bắt buộc; ý tưởng và trải nghiệm đi trước |
| Thông điệp | Thường hướng vào chính nghệ thuật | Thường hướng ra xã hội, bản sắc, môi trường, công nghệ |
| Trạng thái | Một thời kỳ đã khép lại | Đang diễn ra, chưa có khoảng cách lịch sử |
Mẹo nhớ: hiện đại nhìn vào trong khung tranh, đương đại nhìn ra ngoài cửa sổ.
Nghệ thuật hiện đại: đi tìm ngôn ngữ mới cho hội hoạ
Bối cảnh ra đời. Nhiếp ảnh ra đời khiến việc vẽ cho giống không còn là nhiệm vụ độc quyền của hoạ sĩ. Nghệ sĩ bắt đầu hỏi: nếu không cần vẽ giống, hội hoạ còn làm được gì.
Thử nghiệm hình thức. Các trào lưu kế tiếp nhau thử bẻ vỡ phối cảnh, giản lược khối, đẩy màu lên mạnh, rồi đi tới tranh không còn hình người hay cảnh vật nào, tức tranh trừu tượng.
Tinh thần tuyên ngôn. Nhiều nhóm nghệ sĩ viết tuyên ngôn, tin rằng mình đang tìm ra con đường đúng cho nghệ thuật. Có một niềm tin vào sự tiến bộ, cái mới thay cho cái cũ.
Dấu vết khi bạn đi xem. Tác phẩm hiện đại thường vẫn nằm trong khung, trên bệ, giữ khoảng cách với người xem. Bạn có thể ngắm nó như ngắm một bức tranh quen thuộc, chỉ là cách vẽ lạ hơn.
Câu hỏi nên mang theo. Đứng trước một bức tranh hiện đại, thử hỏi: hoạ sĩ đã bỏ đi điều gì so với tranh vẽ giống thật, và bỏ như vậy thì mình thấy rõ hơn điều gì. Câu hỏi này giúp bạn nhận ra mỗi nét giản lược đều là một lựa chọn, không phải vẽ vụng.
Nghệ thuật đương đại: đặt câu hỏi bằng mọi chất liệu
Bối cảnh ra đời. Sau những thử nghiệm hình thức, nghệ sĩ thấy khung tranh quá chật. Họ quan tâm tới đời sống xã hội, thân thể, truyền thông, rồi về sau là mạng và môi trường.
Không còn một con đường đúng. Đương đại không có trường phái thống trị. Nhiều cách làm cùng tồn tại: có người vẽ tay tỉ mỉ, có người chỉ đưa ra một bản hướng dẫn để người khác thực hiện.
Tác phẩm gắn với nơi chốn. Nhiều tác phẩm được làm riêng cho một không gian và không thể mang đi nơi khác mà giữ nguyên nghĩa. Bối cảnh trở thành chất liệu.
Dấu vết khi bạn đi xem. Bạn được mời đi vào, ngồi xuống, nghe, chạm. Đoạn giới thiệu thường dài hơn, vì ý tưởng cần được kể. Thời lượng trải nghiệm cũng quan trọng: một đoạn video có thể kéo dài nhiều phút.
Câu hỏi nên mang theo. Đứng trước một tác phẩm đương đại, thử hỏi: vì sao nghệ sĩ chọn chất liệu này mà không chọn sơn hay giấy, và nếu đặt nó ở một nơi khác thì nghĩa có đổi không. Hai câu này thường mở ra ý tưởng nhanh hơn việc cố đoán hình.
Vùng giao thoa: khi tác phẩm mới vẫn dùng cách làm cũ
Một nghệ sĩ trẻ hôm nay vẽ tranh sơn dầu trừu tượng thì tác phẩm ấy thuộc về đâu? Theo thời gian, nó là đương đại. Theo hình thức, nó mang dấu ấn của thời hiện đại. Cách gọi phổ biến là "tác phẩm đương đại dùng ngôn ngữ trừu tượng". Thời điểm làm và cách nghĩ hôm nay quyết định nhãn đương đại, còn hình thức có thể kế thừa bất kỳ thời nào.
Ngược lại, có những tác phẩm từ giữa thế kỷ 20 đã mang tinh thần đương đại rất sớm, như đem đồ vật đời thường vào phòng trưng bày. Vì thế, sách mỹ thuật hay nói về "những tiền thân của nghệ thuật đương đại".
Ở Việt Nam, nhịp chuyển cũng khác với phương Tây. Hội hoạ của nhiều thế hệ hoạ sĩ trong thế kỷ 20 mang tinh thần hiện đại, trong khi các hình thức như sắp đặt, trình diễn, video trở nên phổ biến hơn từ khoảng cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Biết điều này giúp bạn không áp nguyên mốc thời gian của sách nước ngoài khi đi xem ở trong nước.
Ba câu hỏi để tự phân biệt khi đứng trước tác phẩm
Khi không có chú thích, hoặc chú thích không nói rõ, bạn có thể tự dò bằng ba câu hỏi theo thứ tự:
- Tác phẩm này được làm khi nào? Nếu là vài năm gần đây, nó là đương đại về thời gian, dù trông có cổ điển đến đâu.
- Thứ chính mà nó muốn mình chú ý là gì? Nếu là màu, đường nét, bố cục, nó gần tinh thần hiện đại. Nếu là một vấn đề ngoài đời, một ký ức, một cảm giác xã hội, nó gần tinh thần đương đại.
- Nó cần mình làm gì? Chỉ đứng ngắm thì gần hiện đại. Đi vào, chạm, nghe, chờ, tham gia thì gần đương đại.
Ví dụ giả định: một bức tranh lớn vẽ những mảng màu xanh lam, làm năm nay, đi kèm âm thanh sóng biển phát trong phòng và lời giới thiệu nói về vùng ven biển bị sạt lở. Câu một trả lời là đương đại, câu hai cho thấy nó hướng ra một vấn đề môi trường, câu ba cho thấy nó dùng cả âm thanh. Kết luận: một tác phẩm đương đại dùng hội hoạ làm một phần chất liệu.
Đi một bảo tàng có cả hai: chia thời gian thế nào
Giả sử bạn có hai giờ ở một bảo tàng giả định trưng cả tranh thời hiện đại lẫn tác phẩm đương đại. Mỗi khu cần nhịp xem khác nhau, nên chia thời gian trước sẽ đỡ mệt:
| Khu | Thời gian gợi ý | Cách xem | Dấu hiệu nên chuyển khu |
|---|---|---|---|
| Tranh, tượng thời hiện đại | Khoảng 45 phút | Đi chậm, lùi xa rồi lại gần, so hai bức cạnh nhau | Mắt bắt đầu thấy các bức giống nhau |
| Nghỉ giữa giờ | Khoảng 15 phút | Ngồi ghế, uống nước, ghi vài dòng | Đã thấy đầu óc nhẹ lại |
| Tác phẩm đương đại | Khoảng 60 phút | Đọc giới thiệu, ở lại lâu với video và sắp đặt | Đã xem trọn ít nhất một vòng video |
Nên xem khu hiện đại trước vì mắt còn tươi để đọc chi tiết màu và nét. Khu đương đại cần nhiều thời gian đứng, ngồi, nghe, nên để sau khi đã nghỉ. Nếu chỉ có một giờ, chọn một khu và xem kỹ, sẽ đáng hơn chạy qua cả hai.
Dùng đúng chữ khi trò chuyện để khỏi lúng túng
Bạn không cần nói chuẩn như sách giáo khoa, nhưng vài cách diễn đạt dưới đây giúp người nghe hiểu ngay ý mình:
- Nói "tranh theo lối hiện đại" khi muốn chỉ cách vẽ phá phối cảnh, giản lược hình, mạnh về màu.
- Nói "tác phẩm đương đại" khi chỉ một tác phẩm làm gần đây, nhất là khi dùng chất liệu khác thường.
- Nói "hoạ sĩ thời hiện đại" khi chỉ thế hệ nghệ sĩ của giai đoạn cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20.
- Khi không chắc, nói "tác phẩm mới" hoặc "tác phẩm của nghệ sĩ đang hoạt động" là an toàn và không sai.
- Tránh dùng "hiện đại" theo nghĩa khen như "trông hiện đại quá" khi đang bàn chuyện chuyên môn, vì dễ gây hiểu lầm.
Nếu người đi cùng dùng hai chữ lẫn lộn, không cần sửa họ. Chỉ cần bạn hiểu rõ trong đầu, bạn sẽ đọc các bài giới thiệu và chú thích tác phẩm chính xác hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ thuật hiện đại có phải là nghệ thuật mới không?
Không hẳn. Trong ngôn ngữ mỹ thuật, nghệ thuật hiện đại chỉ một giai đoạn đã qua, khoảng cuối thế kỷ 19 đến thập niên 1960. Tác phẩm mới làm hôm nay được gọi là đương đại, kể cả khi nó trông giống tranh hiện đại.
Vì sao mốc chuyển từ hiện đại sang đương đại lại không rõ ràng?
Vì nghệ thuật thay đổi dần dần chứ không theo một ngày cố định. Mỗi nước, mỗi nhà nghiên cứu chọn mốc hơi khác nhau. Phần lớn đồng ý khoảng cuối thập niên 1960 là giai đoạn chuyển, nhưng đó là quy ước.
Tranh trừu tượng thuộc hiện đại hay đương đại?
Tranh trừu tượng ra đời trong thời hiện đại, nhưng đến nay vẫn được nhiều nghệ sĩ vẽ. Tranh trừu tượng làm gần đây là tác phẩm đương đại dùng ngôn ngữ trừu tượng. Hãy xem thời điểm làm tác phẩm.
Có cần phân biệt hai khái niệm này khi đi xem không?
Không bắt buộc. Bạn vẫn thưởng thức được tác phẩm mà không cần gọi tên. Tuy vậy, biết phân biệt giúp bạn đọc giới thiệu triển lãm dễ hơn và hiểu vì sao hai phòng trưng bày cạnh nhau lại có cách xem khác nhau.
Nghệ thuật hậu hiện đại là gì so với hai khái niệm trên?
Hậu hiện đại là một khái niệm lý thuyết chỉ tinh thần hoài nghi các tuyên ngôn lớn của thời hiện đại, thường gắn với vài thập niên cuối thế kỷ 20. Nó chồng lấn với giai đoạn đầu của đương đại, nên người mới có thể tạm hiểu là cầu nối giữa hai bên.
Ở Việt Nam có nghệ thuật hiện đại không?
Có. Nhiều thế hệ hoạ sĩ Việt Nam trong thế kỷ 20 tiếp thu và biến đổi tinh thần hiện đại, kết hợp với chất liệu như sơn mài, lụa. Các hình thức đương đại như sắp đặt, video phổ biến rõ hơn từ khoảng cuối thế kỷ 20.