Lần đầu đi xem triển lãm, bạn chỉ cần dành khoảng một tiếng, đi chậm qua một vòng, chọn ra hai ba tác phẩm khiến mình dừng lại và nhìn chúng lâu hơn những cái khác. Không ai kiểm tra bạn hiểu bao nhiêu, cũng không có cách xem nào là đúng duy nhất. Phần lớn người trong phòng trưng bày cũng đang tự hỏi “cái này nói gì” giống bạn.
Những thứ cần biết trước rất ít: giờ mở cửa, có cần đăng ký hay không, được chụp ảnh không, và mang ít đồ thôi. Phần còn lại là thói quen nhìn, đọc và tự đặt câu hỏi, mà thói quen này hình thành sau vài lần đi. Bài dưới đây đưa một buổi xem mẫu, ba câu hỏi dùng được với mọi tác phẩm và cách xử lý khi gặp thứ khó hiểu.
Trước khi đi: bốn việc nhỏ đủ để không bỡ ngỡ
Phần lớn cảm giác lúng túng ở lần đầu đến từ những chuyện rất thực tế chứ không phải từ nghệ thuật. Lo xong bốn việc dưới đây trước khi ra khỏi nhà, bạn sẽ bước vào phòng với đầu óc rảnh để nhìn:
- Xem giờ mở cửa và ngày nghỉ. Nhiều phòng trưng bày nghỉ một ngày đầu tuần và đóng cửa sớm hơn bạn nghĩ. Đến trước giờ đóng cửa ít nhất một tiếng, đừng đến sát giờ rồi phải đi vội.
- Kiểm tra có cần đăng ký trước không. Triển lãm miễn phí đôi khi vẫn yêu cầu điền tên theo khung giờ để giới hạn số người trong phòng. Thông tin này thường nằm ngay trong bài đăng giới thiệu triển lãm.
- Mang gọn. Một túi nhỏ đeo chéo là vừa. Ba lô to dễ va vào tác phẩm và nhiều nơi sẽ nhờ bạn gửi lại ở quầy. Đồ uống mở nắp thì để ngoài.
- Đọc trước vài dòng giới thiệu, không cần hơn. Biết triển lãm nói về chủ đề gì, gồm tranh, ảnh hay sắp đặt là đủ. Đọc quá nhiều bài cảm nhận của người khác trước khi đi dễ khiến bạn chỉ tìm những gì họ đã thấy.
Một chuyện nữa hay bị bỏ qua: đi vào buổi bạn còn sức. Một buổi tối sau ngày làm việc dài, mắt đã mỏi, bạn sẽ đi lướt cho xong. Sáng cuối tuần hoặc đầu giờ chiều ngày thường là lúc phòng vắng và bạn còn tò mò.
Một buổi xem mẫu khoảng 60 phút
Với một triển lãm cỡ vừa, từ một đến ba phòng, khung dưới đây giúp bạn không đi quá nhanh mà cũng không kiệt sức giữa chừng. Con số chỉ để tham khảo, bạn cứ co giãn theo hứng.
| Khoảng thời gian | Việc làm | Mục đích |
|---|---|---|
| 5 phút đầu | Đọc bảng giới thiệu ở cửa, nhìn bao quát cả phòng | Biết triển lãm muốn kể chuyện gì, lối đi bắt đầu từ đâu |
| 20 phút tiếp | Đi một vòng chậm, không đọc kỹ chú thích | Để mắt tự chọn ra tác phẩm làm mình chú ý |
| 20 phút giữa | Quay lại hai ba tác phẩm đã chọn, nhìn lâu, đọc chú thích | Đây là phần “xem” thật sự của buổi đi |
| 10 phút cuối | Ngồi xuống ghế trong phòng hoặc đứng ở góc vắng | Nghĩ xem mình nhớ gì, ghi vài dòng vào điện thoại |
| 5 phút ra về | Xem lại tác phẩm thích nhất một lần nữa | Kết thúc bằng một hình ảnh rõ trong đầu |
Điểm mấu chốt của khung này là vòng đầu đi nhanh và vòng sau mới dừng lâu. Người mới thường làm ngược lại: dừng thật kỹ ở bức đầu tiên, đọc từng chữ, đến phòng thứ hai thì đã mệt và đi lướt hết phần còn lại. Đi một vòng trước giúp bạn biết sức chứa của buổi xem, rồi dồn sự chú ý vào chỗ đáng.
Bước vào phòng đầu tiên: đi theo lối nào, đứng ở đâu
Phần lớn triển lãm có một trình tự mà người tổ chức muốn bạn đi theo, giống như các chương của một cuốn sách. Dấu hiệu thường thấy là mũi tên dưới sàn, số thứ tự trên các bức tường, hoặc đơn giản là một lối đi hẹp dẫn từ phòng này sang phòng kia. Nếu không thấy gì, đi theo chiều kim đồng hồ quanh phòng là cách nhiều người dùng. Còn nếu triển lãm cố ý không có lối đi, chẳng hạn một sắp đặt chiếm cả không gian, bạn được tự do đi lại, và đó cũng là một phần của tác phẩm.
Về chỗ đứng, khoảng cách dễ chịu với một bức tranh cỡ vừa là chừng hai bước chân. Tranh khổ lớn thì lùi ra xa hơn để thấy toàn bộ trước, rồi mới bước lại gần nhìn chi tiết. Tác phẩm đặt giữa phòng như tượng hay sắp đặt thì đi vòng quanh, vì phía sau nhiều khi khác hẳn phía trước.
Khi có người đang đứng xem một tác phẩm, bạn chờ họ xong hoặc xem tác phẩm bên cạnh trước. Không ai cấm đứng cạnh nhau, nhưng chen vào ngay trước mặt người khác là chuyện dễ gây khó chịu nhất trong phòng trưng bày. Nếu phòng đông, cứ đi tiếp và quay lại sau, triển lãm không biến mất đâu.
Ba câu hỏi đặt trước bất kỳ tác phẩm nào
Mình thấy gì? Kể ra bằng lời đơn giản, như đang tả cho một người qua điện thoại: màu gì chiếm nhiều nhất, có hình người không, chất liệu trông ra sao, to hay nhỏ. Câu hỏi này nghe dễ nhưng giúp bạn nhìn thật, thay vì đoán ngay ý nghĩa rồi bỏ đi.
Nó làm mình cảm thấy thế nào? Dễ chịu, bứt rứt, buồn cười, lạnh, ngột ngạt hay chẳng thấy gì. Câu trả lời “chẳng thấy gì” cũng là một câu trả lời, và nó đáng để tự hỏi tiếp: vì sao tác phẩm bên cạnh lại làm mình dừng còn cái này thì không.
Vì sao người làm ra nó lại chọn như vậy? Vì sao khổ lớn thế này, vì sao dùng vật liệu rẻ tiền, vì sao để trống phần lớn mặt tranh. Lúc này mới là lúc đọc chú thích để đối chiếu. Bạn sẽ thấy mình đọc chú thích với một câu hỏi cụ thể trong đầu, nên nhớ lâu hơn hẳn. Thứ tự ba câu cũng có lý do: thấy trước, cảm sau, hiểu cuối. Nếu đảo ngược, đọc ý nghĩa trước rồi mới nhìn, bạn sẽ dễ thấy đúng những gì được bảo phải thấy và bỏ qua phản ứng thật của mình.
Khi gặp tác phẩm khó hiểu
Gần như triển lãm nào cũng có vài tác phẩm khiến bạn nghĩ “cái này là gì vậy”. Đó là chuyện bình thường, kể cả với người đi xem nhiều năm. Nghệ thuật hôm nay hay dùng đồ vật thường ngày, âm thanh, ánh sáng hoặc chính khoảng trống để nói chuyện, nên nó không cho ra một nghĩa duy nhất ngay lập tức.
Có ba cách xử lý thực tế. Cách thứ nhất là đọc bảng giới thiệu chung của triển lãm, vì nhiều tác phẩm chỉ có nghĩa khi đặt trong chủ đề lớn. Cách thứ hai là hỏi nhân viên trực phòng hoặc người hướng dẫn nếu có, họ thường vui khi có người hỏi. Cách thứ ba là cho phép mình không hiểu, ghi lại một câu như “sắp đặt bằng ghế nhựa đỏ, không hiểu, nhưng nhớ màu đỏ” rồi đi tiếp. Nhiều khi vài ngày sau, đọc thêm một đoạn hay nghe ai đó kể, tác phẩm tự mở ra.
Điều không nên là vội kết luận “cái này ai cũng làm được” rồi bỏ cả triển lãm. Câu hỏi đáng giữ hơn là “nếu ai cũng làm được, vì sao người này làm và làm theo cách này”. Câu hỏi ấy thường dẫn bạn đến phần thú vị nhất của buổi xem.
Sau khi ra về: giữ lại gì để lần sau đi dễ hơn
Một buổi xem triển lãm kết thúc nhanh trong đầu nếu bạn không giữ lại chút gì. Ba bước ngắn sau đây chỉ tốn khoảng mười phút nhưng giúp lần thứ hai, thứ ba đi xem tự tin hơn nhiều:
- Ngay trên đường về, ghi ba dòng: tác phẩm nhớ nhất, một điều mình không hiểu, một chi tiết bất ngờ. Không cần câu văn hay, chỉ cần đúng cảm giác lúc đó.
- Trong vài ngày tiếp, kể lại cho một người bạn hoặc người nhà. Kể bằng lời giúp bạn tự sắp xếp lại những gì đã thấy, và thường phát hiện ra mình thích hay không thích điều gì.
- Tìm đọc thêm về chủ đề của triển lãm, không nhất thiết về nghệ sĩ. Một triển lãm về ký ức gia đình có thể dẫn bạn tới một cuốn sách, một bộ phim cùng chủ đề.
- Ghi lại nơi tổ chức và theo dõi chỗ đó. Một không gian đã tổ chức một triển lãm bạn thích thường sẽ có triển lãm tiếp theo cùng tinh thần.
Sau ba bốn lần như vậy, bạn sẽ bắt đầu nhận ra gu của mình: thích tranh màu mạnh hay ảnh đen trắng, thích không gian nhỏ ấm cúng hay phòng lớn vắng. Đó là lúc việc đi triển lãm trở thành thói quen thay vì một dịp đặc biệt.
Tìm triển lãm ở thành phố mình
Ở các thành phố lớn, gần như tuần nào cũng có triển lãm mới, nhưng thông tin rải rác. Một vài nguồn dễ tìm mà không cần quen ai trong giới:
- Trang mạng xã hội của các không gian nghệ thuật, phòng tranh, trung tâm văn hoá nước ngoài và các trường mỹ thuật trong thành phố. Theo dõi chừng năm sáu nơi là đủ thấy lịch hằng tháng.
- Các nhóm cộng đồng về văn hoá, sự kiện cuối tuần của thành phố, nơi người đi xem chia sẻ lại thông tin và cảm nhận.
- Bảng tin tại quán cà phê sách, thư viện và nhà văn hoá, nơi thường có tờ rơi các triển lãm nhỏ ít quảng bá.
- Hỏi trực tiếp nhân viên khi bạn đang ở một triển lãm: “Sắp tới ở đây hoặc gần đây có triển lãm nào không?”. Câu hỏi này hiếm khi bị từ chối.
Nếu bạn sống ở tỉnh ít phòng trưng bày, bảo tàng tỉnh, nhà văn hoá và trường học thường có triển lãm theo dịp lễ, triển lãm ảnh của hội nhiếp ảnh địa phương hay triển lãm của học sinh, sinh viên. Quy mô nhỏ nhưng là chỗ tập nhìn rất tốt, vì vắng người và bạn có thể hỏi chuyện người trưng bày.
Câu hỏi thường gặp
Đi xem triển lãm một mình có kỳ không?
Không hề. Rất nhiều người đi xem triển lãm một mình vì được tự do đi nhanh hay chậm theo ý mình, đứng lâu trước một tác phẩm mà không phải chờ ai. Nếu ngại, bạn có thể đeo tai nghe hoặc mang theo sổ nhỏ để ghi chép.
Không biết gì về mỹ thuật thì đi xem triển lãm có hiểu không?
Bạn không cần kiến thức trước để xem. Triển lãm được làm ra cho công chúng, có bảng giới thiệu và chú thích để dẫn đường. Hiểu biết sẽ đến dần qua mỗi lần xem, và cảm nhận riêng của người mới nhiều khi lại rất tươi.
Mặc gì khi đi xem triển lãm?
Mặc thoải mái như khi đi cà phê là được, trừ buổi khai mạc có thể chỉn chu hơn một chút. Ưu tiên giày êm vì bạn sẽ đứng và đi bộ khá nhiều, và mang áo khoác mỏng vì phòng trưng bày thường để máy lạnh khá lạnh.
Xem một triển lãm mất bao lâu là vừa?
Với triển lãm một đến ba phòng, khoảng 45 đến 75 phút là vừa với người mới. Triển lãm lớn ở bảo tàng có thể chia thành hai buổi. Quan trọng là dừng lại khi thấy mắt đã mỏi, vì xem tiếp lúc đó chỉ còn là đi bộ qua phòng.
Có cần mua catalogue hay tài liệu của triển lãm không?
Không bắt buộc. Nếu triển lãm có tờ gấp miễn phí thì nên lấy một tờ để đọc lại ở nhà. Sách ảnh hay catalogue có bán thì chỉ nên mua khi bạn thật sự thích triển lãm đó và muốn xem lại nhiều lần về sau.
Đến triển lãm gặp lúc đông người thì nên làm gì?
Bạn nên đi tiếp sang phòng vắng hơn rồi quay lại sau, hoặc xem các tác phẩm ít người đứng trước. Nếu thật sự quá đông, hãy hỏi nhân viên khung giờ vắng trong tuần để lần sau đến lúc đó, thay vì cố chen trong buổi chật chội.