Trước một tác phẩm khó hiểu, cách hiệu quả nhất không phải cố đoán nghệ sĩ muốn nói gì mà là đặt câu hỏi theo bốn nhóm: nhìn (thấy gì), cảm (thấy thế nào), nghĩ (vì sao như vậy) và nối (nó liên quan gì tới đời mình). Mười hai câu hỏi dưới đây, ba câu cho mỗi nhóm, dùng được cho tranh, sắp đặt, video hay trình diễn, và không đòi hỏi kiến thức nền.
Câu hỏi tốt giúp bạn biến cảm giác bối rối thành sự tò mò. Nó cũng giúp bạn có chuyện để nói với người đi cùng thay vì im lặng. Bài này đưa ra bộ câu hỏi, áp dụng thử vào một tác phẩm giả định, chỉ ra những câu nên tránh, cách dùng khi đi theo nhóm và những câu để hỏi người hướng dẫn hay nghệ sĩ.
Vì sao đặt câu hỏi hiệu quả hơn cố tìm đáp án
Khi cố tìm đáp án, bạn coi tác phẩm như một câu đố có lời giải đúng duy nhất. Không tìm ra, bạn thấy mình thua. Đặt câu hỏi thì khác: mỗi câu hỏi mở ra một hướng nhìn, và không có câu hỏi nào là thất bại. Ngay cả câu "vì sao mình không hiểu" cũng dẫn tới điều thú vị.
Câu hỏi cũng làm chậm bạn lại. Phần lớn người đi triển lãm chỉ dành vài giây cho mỗi tác phẩm. Với một câu hỏi trong đầu, bạn sẽ đứng lâu hơn, nhìn kỹ hơn, và tự nhiên thấy những thứ người khác lướt qua.
Cuối cùng, câu hỏi là thứ mang về được. Một đáp án đọc trên tấm chú thích sẽ quên sau một tuần. Một câu hỏi tác phẩm để lại có thể đi theo bạn nhiều tháng, trở lại khi bạn đi qua một con phố, đọc một tin tức, và đó mới là lúc tác phẩm thật sự làm việc.
Bộ 12 câu hỏi chia bốn nhóm
Đi theo thứ tự từ nhóm nhìn tới nhóm nối. Bạn không cần trả lời hết, chọn hai, ba câu hợp với tác phẩm là đủ.
| Nhóm | Câu hỏi | Ví dụ trả lời giả định |
|---|---|---|
| Nhìn | 1. Mình thấy những gì, kể như kể cho người không có mặt? | Ba chiếc ghế gỗ, một bóng đèn treo thấp, sàn xi măng |
| Nhìn | 2. Tác phẩm làm bằng gì, to hay nhỏ so với cơ thể mình? | Gỗ cũ trầy xước, ghế cỡ thật, bóng đèn ngang tầm mắt |
| Nhìn | 3. Có gì lạ, lệch, thiếu so với bình thường? | Một chiếc ghế bị cưa ngắn một chân |
| Cảm | 4. Mình thấy thế nào khi đứng đây? | Hơi bứt rứt, như bước vào một cuộc họp vừa tan |
| Cảm | 5. Phần nào gây cảm giác đó nhiều nhất? | Chiếc ghế nghiêng, như có người vừa đứng dậy vội |
| Cảm | 6. Cảm giác có đổi khi mình di chuyển hay ở lâu hơn? | Ở lâu thì thấy buồn hơn là bứt rứt |
| Nghĩ | 7. Vì sao nghệ sĩ chọn chất liệu này? | Gỗ cũ gợi đồ dùng gia đình lâu năm |
| Nghĩ | 8. Nếu đổi một yếu tố, tác phẩm mất gì? | Thay ghế nhựa mới thì mất cảm giác ký ức |
| Nghĩ | 9. Tên tác phẩm thêm gì cho cách hiểu? | Tên là "Sau bữa cơm" khiến ba chiếc ghế thành ba người |
| Nối | 10. Nó làm mình nhớ tới ai, nơi nào? | Bữa cơm nhà ông bà ngày trước |
| Nối | 11. Nó gợi chuyện gì đang xảy ra quanh mình? | Những gia đình ít khi ngồi đủ mặt |
| Nối | 12. Mình mang câu hỏi gì về nhà? | Lần cuối cả nhà ngồi ăn với nhau là khi nào? |
Để ý rằng các ví dụ trả lời rất đời thường. Bạn không cần thuật ngữ nào để đi hết bộ câu hỏi.
Áp dụng thử: ba chiếc ghế và một bóng đèn
Bảng trên đã dùng một tác phẩm giả định: trong một căn phòng xi măng nhỏ, ba chiếc ghế gỗ cũ xếp quanh một khoảng trống, một chiếc bị cưa ngắn một chân nên nghiêng hẳn, phía trên treo một bóng đèn sợi đốt thấp ngang tầm mắt. Không có bàn, không có người.
Đi qua nhóm nhìn, bạn chỉ liệt kê. Đến nhóm cảm, bạn nhận ra mình bứt rứt, và cái ghế nghiêng là thủ phạm. Đến nhóm nghĩ, bạn hiểu vì sao gỗ cũ quan trọng, và tên tác phẩm "Sau bữa cơm" bỗng biến khoảng trống giữa ba chiếc ghế thành một chiếc bàn vắng. Đến nhóm nối, bạn nghĩ về gia đình mình.
Toàn bộ quá trình mất khoảng năm phút. Bạn chưa đọc đoạn giới thiệu nào. Có thể nghệ sĩ muốn nói về một người thân đã mất, có thể về sự xa cách của các thế hệ, có thể cả hai. Khi đọc giới thiệu, bạn sẽ có một cuộc đối chiếu thú vị giữa ý của mình và ý của nghệ sĩ, thay vì chỉ nhận một thông tin.
Hỏi về bối cảnh mà không cần biết tên tuổi
Tác phẩm làm năm nào? Năm thực hiện thường ghi trên chú thích. Nghĩ xem năm đó đời sống quanh mình ra sao, có biến động gì lớn. Nhiều tác phẩm là phản ứng với chính thời điểm ấy.
Nghệ sĩ làm việc ở đâu? Nơi sống của nghệ sĩ, thành phố hay nông thôn, trong nước hay xa quê, thường để lại dấu vết trong chất liệu và chủ đề.
Tác phẩm có thuộc một loạt không? Nếu triển lãm có nhiều tác phẩm của cùng một người, nhìn chúng như các chương của một cuốn sách. Một tác phẩm khó hiểu có khi rõ ra khi đặt cạnh những tác phẩm khác.
Tác phẩm được làm cho nơi này không? Một số tác phẩm chỉ có nghĩa đầy đủ ở đúng không gian nó được trưng bày. Thử để ý cửa sổ, trần nhà, lịch sử của toà nhà.
Ai được mời xem? Tác phẩm đặt trong trường học, trong bệnh viện hay giữa chợ hướng tới những người khác nhau. Câu hỏi này đặc biệt hữu ích với tác phẩm ngoài phòng trưng bày.
Câu hỏi nên tránh và câu thay thế
Một số câu hỏi khiến cuộc xem dừng lại ngay. Đổi chúng sang dạng mở sẽ giữ được sự tò mò:
| Câu nên tránh | Vì sao | Câu thay thế |
|---|---|---|
| "Cái này đẹp không?" | Chỉ có hai đáp án, và đẹp không phải mục tiêu của mọi tác phẩm | "Cái này khiến mình thấy gì?" |
| "Cái này có ý nghĩa gì?" | Quá rộng, dễ dẫn tới bế tắc | "Phần nào khiến mình muốn hỏi ý nghĩa nhất?" |
| "Mình hiểu đúng chưa?" | Giả định chỉ có một cách hiểu đúng | "Cách hiểu của mình dựa vào chi tiết nào?" |
| "Sao người ta lại coi trọng cái này?" | Đặt sự chú ý vào người khác thay vì tác phẩm | "Tác phẩm này làm được điều gì mà cái khác không làm được?" |
| "Nghệ sĩ bị làm sao vậy?" | Phán xét con người thay vì nhìn tác phẩm | "Điều gì khiến nghệ sĩ chọn cách thể hiện mạnh như vậy?" |
Câu thay thế luôn trỏ về một chi tiết cụ thể trên tác phẩm. Đó là bí quyết duy nhất của việc đặt câu hỏi tốt: kéo mình về lại với những gì đang ở trước mắt.
Dùng bộ câu hỏi khi đi xem theo nhóm
Đi cùng ba, bốn người bạn hay đồng nghiệp, bạn có thể biến bộ câu hỏi thành một trò chơi nhẹ nhàng:
- Mỗi người chọn một tác phẩm mình thấy khó hiểu nhất trong phòng.
- Cả nhóm đứng trước tác phẩm đó. Người chọn đọc to câu hỏi nhóm nhìn, mọi người lần lượt trả lời bằng một câu.
- Chuyển sang nhóm cảm. Lần này ai nói trước cũng được, không ai được nói "đẹp" hay "xấu".
- Nhóm nghĩ và nhóm nối có thể để dành cho lúc ngồi uống nước sau buổi xem.
- Cuối cùng mới đọc chú thích và giới thiệu, so xem nhóm đã đoán gần đến đâu.
Trò chơi này đặc biệt hợp với nhóm có người chưa từng đi triển lãm, vì ai cũng trả lời được câu hỏi nhóm nhìn. Người im lặng nhất thường lại có câu trả lời bất ngờ nhất ở nhóm nối, vì họ mang theo những trải nghiệm sống mà cả nhóm chưa biết.
Câu hỏi để dành cho người hướng dẫn hoặc nghệ sĩ
Nhiều triển lãm có buổi trò chuyện với nghệ sĩ hoặc tour có người hướng dẫn. Đó là dịp quý, nhưng nhiều người ngại hỏi. Những câu dưới đây vừa dễ hỏi vừa thường nhận được câu trả lời thú vị:
- "Tác phẩm này bắt đầu từ một ý tưởng hay từ một vật cụ thể?"
- "Có phiên bản nào trước đó bị bỏ đi không, và vì sao?"
- "Anh chị muốn người xem đứng ở đâu, hay để ý điều gì đầu tiên?"
- "Điều gì người xem hay hiểu khác so với dự định của anh chị?"
- "Nếu trưng bày ở một nơi khác, tác phẩm sẽ thay đổi thế nào?"
Tránh hỏi những câu chỉ có câu trả lời có hoặc không. Và nếu nghệ sĩ trả lời rằng họ cũng không chắc, đừng thất vọng: điều đó cho thấy tác phẩm còn mở, và cách hiểu của bạn cũng là một phần cuộc trò chuyện.
Khi hỏi hết mà vẫn không hiểu
Sẽ có lúc bạn đi qua cả bốn nhóm câu hỏi, đọc giới thiệu, thậm chí hỏi người hướng dẫn, mà vẫn thấy tác phẩm xa lạ. Điều này không có gì sai. Mỗi người mang theo một vốn trải nghiệm khác nhau, và có những tác phẩm nói bằng ngôn ngữ của một trải nghiệm bạn chưa có, như một nỗi mất mát, một vùng đất, một nghề nghiệp.
Lúc đó, thử chuyển câu hỏi từ "tác phẩm muốn nói gì" sang "ai sẽ hiểu tác phẩm này ngay lập tức". Câu trả lời có thể là người từng sống ở một vùng sông nước, người làm công nhân ca đêm, người vừa mất cha mẹ. Câu hỏi này không giúp bạn hiểu ngay, nhưng giúp bạn tôn trọng khoảng cách giữa mình và tác phẩm.
Và đôi khi, cách tốt nhất là quay lại. Cùng một tác phẩm, xem lần thứ hai sau vài tuần hay vài năm có thể mở ra hoàn toàn khác. Ghi tên tác phẩm và câu hỏi còn dang dở vào sổ, coi như một cuộc hẹn chưa xong với nó.
Câu hỏi thường gặp
Có cần trả lời hết 12 câu hỏi cho mỗi tác phẩm không?
Không cần. Bộ câu hỏi là một hộp công cụ. Với mỗi tác phẩm, chọn hai, ba câu hợp nhất là đủ. Nhóm nhìn và nhóm cảm luôn dùng được; nhóm nghĩ và nối dành cho những tác phẩm khiến bạn muốn ở lại lâu.
Đặt câu hỏi rồi mà vẫn không hiểu thì sao?
Đó là chuyện bình thường. Một số tác phẩm khó cả với người trong nghề. Hãy ghi lại câu hỏi bạn còn băn khoăn nhất, rồi tiếp tục xem tác phẩm khác. Nhiều khi câu trả lời đến sau vài ngày, khi bạn gặp một điều liên quan.
Có nên đọc giới thiệu trước khi đặt câu hỏi không?
Nên nhìn và đặt câu hỏi trước, đọc giới thiệu sau. Đọc trước dễ khiến bạn chỉ tìm điều được viết sẵn. Đọc sau giúp bạn có cuộc đối chiếu giữa cách hiểu của mình và ý định của nghệ sĩ.
Bộ câu hỏi này dùng được cho phim, kịch, sách không?
Dùng được phần lớn. Nhóm nhìn đổi thành "mình thấy, nghe, đọc được gì", các nhóm còn lại giữ nguyên. Với phim và kịch, bạn có thể dùng bộ câu hỏi khi trò chuyện sau buổi xem.
Hỏi người hướng dẫn có bị coi là kém hiểu biết không?
Không. Người hướng dẫn có mặt chính là để trò chuyện với người xem, và họ thường vui khi được hỏi. Câu hỏi cụ thể về chất liệu, quá trình làm hay điều nên để ý đều là câu hỏi tốt.