DuongThoi.comĐương Thời
Chọn và đọc sách mới

Đọc sách dịch: nhận ra bản dịch tốt và chọn giữa nhiều bản dịch

Cùng một cuốn sách, bản dịch khác nhau cho trải nghiệm khác hẳn. Cách đọc thử, dấu hiệu bản dịch cẩn thận và bảng so sánh giúp bạn chọn bản hợp với mình.

Two Vietnamese university students sit side by side at a long library table comparing two closed books, shot from a high angle, cool daylight from tall windows

Một bản dịch tốt là bản đọc lên tự nhiên như tiếng Việt mà vẫn giữ được giọng và ý của tác giả; cách nhanh nhất để nhận ra là đọc to vài đoạn có câu dài, xem thông tin người dịch, bản gốc, phần chú thích, và nếu có hai bản thì đặt cùng một đoạn cạnh nhau. Bạn không cần biết ngoại ngữ để làm những việc này.

Phần lớn sách mới trên kệ của chúng ta là sách dịch, nên kỹ năng nhận ra bản dịch cẩn thận đáng giá như kỹ năng chọn sách. Nhiều người bỏ một cuốn sách vì nghĩ nó khó, trong khi cái khó nằm ở bản dịch chứ không ở tác giả. Bài dưới đây chỉ ra chỗ cần nhìn, cách so hai bản và cách đọc tiếp khi bản dịch chưa như ý.

Vì sao cùng một cuốn sách mà người khen, người chê

Khi đọc sách dịch, thực ra bạn đang đọc hai người cùng lúc: tác giả, và người dịch đứng giữa. Người dịch phải chọn từng chữ, từng nhịp câu, phải quyết định giữ một cách nói lạ của ngôn ngữ gốc hay đổi sang cách nói quen của tiếng Việt. Mỗi lựa chọn nhỏ đó cộng lại thành giọng văn bạn nghe thấy.

Vì vậy hai người đọc cùng một tên sách có khi đọc hai cuốn khác nhau, nhất là với những tác phẩm được dịch nhiều lần qua nhiều thập kỷ. Một bản dịch cũ có thể dùng nhiều từ Hán Việt, câu dài và trang trọng; một bản mới có thể gọn và gần với lối nói hôm nay. Không bản nào sai, chúng chỉ hợp với những người đọc khác nhau.

Cũng có trường hợp đơn giản hơn: bản dịch làm vội. Câu bị dịch từng chữ nên đọc rất cứng, thuật ngữ không thống nhất giữa các chương, tên riêng lúc phiên âm lúc giữ nguyên. Gặp bản như vậy, cảm giác mệt mỏi rất dễ bị đổ cho tác giả. Biết tách hai thứ ra giúp bạn công bằng với cuốn sách và với chính mình.

Những chỗ cần nhìn trước khi mua một cuốn sách dịch

Trước khi đọc chữ nào của chính văn, những thông tin quanh cuốn sách đã cho bạn biết khá nhiều về sự cẩn thận của người làm sách:

  • Tên người dịch in ở bìa hoặc trang tên sách. Sách không ghi người dịch là tín hiệu nên dè chừng.
  • Tên nguyên tác và năm xuất bản gốc ở trang thông tin. Biết sách viết năm nào giúp bạn hiểu bối cảnh và độ mới của nội dung.
  • Ngôn ngữ dịch: dịch thẳng từ ngôn ngữ gốc hay dịch qua một ngôn ngữ trung gian. Dịch qua trung gian không nhất thiết kém, nhưng dễ mất sắc thái hơn.
  • Lời người dịch hoặc ghi chú bản dịch ở đầu hay cuối sách, nơi người dịch giải thích những lựa chọn khó.
  • Chú thích cuối trang cho những chi tiết văn hoá mà người Việt khó hiểu. Chú thích vừa đủ cho thấy người dịch nghĩ tới bạn.
  • Bảng đối chiếu thuật ngữ ở sách khoa học, triết học, chuyên ngành.

Những thông tin này mất chừng một phút để xem. Một cuốn có đủ bốn trên sáu mục thường được làm kỹ, và đáng để bạn bước sang phần đọc thử chính văn.

Đọc thử để nghe giọng bản dịch

Đọc thử sách dịch hơi khác đọc thử sách viết thẳng bằng tiếng Việt. Bạn đang nghe xem người dịch có làm chủ tiếng Việt hay không, nên hãy làm như sau:

  1. Chọn một đoạn có câu dài, thường ở phần miêu tả hoặc lập luận. Câu ngắn ai dịch cũng ổn, câu dài mới lộ tay nghề.
  2. Đọc to đoạn đó, hoặc lẩm nhẩm thành tiếng. Tiếng Việt tự nhiên đọc lên trôi; văn dịch cứng thì lưỡi vấp ở những chỗ trật tự từ lạ.
  3. Tìm một đoạn hội thoại. Nhân vật nói chuyện có giống người thật nói không, hay ai cũng nói như đọc văn bản hành chính.
  4. Để ý cách xưng hô. Tiếng Việt có hệ xưng hô phong phú; người dịch giỏi chọn xưng hô hợp với tuổi tác và quan hệ nhân vật, và giữ nhất quán.
  5. Dò lại một thuật ngữ hay tên riêng ở hai chương khác nhau xem có được viết thống nhất không.

Nếu cả năm bước đều ổn, bạn gần như yên tâm về bản dịch. Nếu vấp ở bước hai và bước ba, cuốn sách có thể vẫn đáng đọc, nhưng hãy chuẩn bị tinh thần đọc chậm hơn, hoặc tìm xem có bản dịch khác hay không.

So hai bản dịch của cùng một cuốn sách

Với những tác phẩm có nhiều bản dịch, cách công bằng nhất là đặt cùng một đoạn của hai bản cạnh nhau, ví dụ trang đầu chương một, rồi so theo vài tiêu chí. Các mô tả dưới đây là giả định để bạn hình dung:

Tiêu chíBản A (dịch từ lâu)Bản B (dịch gần đây)Hỏi bản thân
Từ ngữNhiều từ Hán Việt, trang trọngTừ thuần Việt, gần lối nói hôm nayMình đọc kiểu nào thấy dễ chịu?
CâuCâu dài, nhiều mệnh đềCâu được chia nhỏ hơnMình có thích nhịp chậm không?
Hội thoạiXưng hô kiểu cũXưng hô gần với đời thườngNhân vật nghe có thật không?
Chú thíchÍt, cuối sáchNhiều, cuối trangMình cần giải thích bối cảnh không?
Độ trọn vẹnCó thể đã lược bớt đoạnGhi rõ dịch đủSách có ghi là bản đầy đủ không?

Bảng này không có cột thắng. Nhiều người đọc thích bản dịch cũ vì không khí văn chương của nó; nhiều người khác thấy bản mới giúp họ lần đầu đọc hết một tác phẩm từng bỏ dở. Điều quan trọng là bạn chọn có ý thức, và biết mình đang đọc giọng của ai.

Khi bản dịch chưa như ý mà vẫn muốn đọc tiếp

Có những cuốn sách chỉ có một bản dịch, và bản đó chưa thật mượt. Nếu nội dung đủ hấp dẫn, bạn vẫn có thể đọc trọn với vài điều chỉnh nhỏ. Thứ nhất, giảm tốc độ: đặt mục tiêu ít trang hơn mỗi buổi, chấp nhận đọc lại một câu hai lần. Thứ hai, đọc lướt qua những đoạn câu cú rối mà không ảnh hưởng tới mạch chính, rồi dừng lâu hơn ở những đoạn then chốt.

Thứ ba, nếu biết ngoại ngữ ở mức đọc hiểu, hãy tìm đoạn gốc của những chỗ khó để đối chiếu. Không cần đọc song song cả cuốn, chỉ vài đoạn là đủ để bạn nắm được tác giả muốn nói gì, rồi đọc tiếp bản tiếng Việt nhẹ nhàng hơn.

Thứ tư, nói chuyện với người khác cũng đọc cuốn đó. Ở các câu lạc bộ đọc, chuyện bản dịch thường là đề tài thú vị: ai cũng có một câu khiến mình khựng lại. Chia sẻ như vậy giúp bạn thấy cái khó không chỉ của riêng mình, và đôi khi có người đã giải nghĩa sẵn đúng chỗ bạn kẹt.

Cuối cùng, nếu thật sự đuối, cho phép mình gấp sách lại và chờ. Không ít tác phẩm được dịch lại sau một thời gian, và bản dịch mới có khi đến đúng lúc bạn sẵn sàng quay lại. Ghi tên cuốn sách vào danh sách chờ, kèm một dòng nhắc vì sao bạn dừng, để lần sau biết cần tìm bản như thế nào.

Thể loại nào bản dịch dễ lộ chỗ khó

Không phải loại sách nào cũng khó dịch như nhau. Biết trước thể loại nào hay lộ điểm yếu giúp bạn đọc thử đúng chỗ và đặt kỳ vọng cho hợp:

  • Thơ: vần, nhịp và lối chơi chữ gần như không giữ nguyên được. Bản dịch thơ tốt thường có lời người dịch nói rõ đã ưu tiên giữ nghĩa hay giữ nhạc. Nếu sách in song ngữ, bạn được cả hai.
  • Truyện hài hước: tiếng cười dựa nhiều vào chơi chữ và thói quen văn hoá. Đọc thử một đoạn được giới thiệu là buồn cười; nếu bạn không cười nổi, có thể chuyện cười đã rơi rụng dọc đường chuyển ngữ.
  • Sách thiếu nhi: câu phải ngắn, nhịp phải hợp đọc to. Thử đọc to một trang như đang đọc cho trẻ nghe, chỗ nào vấp là chỗ bản dịch chưa nghĩ tới người nghe nhỏ tuổi.
  • Sách triết học và khoa học xã hội: thuật ngữ là chỗ dễ trượt nhất. Xem cuối sách có bảng thuật ngữ đối chiếu không, và một thuật ngữ quan trọng có được dịch thống nhất suốt cuốn không.
  • Tiểu thuyết nhiều tiếng lóng, giọng địa phương: người dịch phải chọn giữa làm phẳng lời nhân vật hay tìm cách nói tương đương. Đọc thử một đoạn hội thoại của nhân vật có giọng nói riêng nhất.

Với những thể loại này, một bản dịch chưa hoàn hảo là chuyện thường gặp chứ không phải ngoại lệ. Biết vậy, bạn sẽ đọc rộng lượng hơn và vẫn nhận ra được những bản dịch thật sự công phu.

Câu nói mẫu khi bàn về một bản dịch

Thay vì nói "dịch dở quá". Nói cụ thể hơn sẽ dễ hiểu hơn: "Đoạn hội thoại ở chương hai đọc hơi cứng, nhân vật trẻ mà xưng hô như người lớn tuổi." Câu cụ thể giúp người nghe biết bạn đang nói tới điều gì.

Thay vì nói "bản này hay hơn bản kia". Thử nói: "Bản mới dễ đọc hơn với mình, còn bản cũ giữ được không khí trang trọng của thời đó." Như vậy bạn công bằng với cả hai người dịch.

Khi khen một bản dịch. Nhắc tên người dịch, nói một câu bạn thấy được chuyển ngữ khéo. Người dịch ít khi được khen đích danh, và lời khen cụ thể giúp người khác chọn sách.

Khi không chắc vấn đề nằm ở bản dịch hay tác giả. Nói đúng như vậy: "Đọc chỗ này thấy rối, chưa biết do cách viết gốc hay do bản dịch." Câu nói thật thà mở ra cuộc trò chuyện hơn là một phán xét vội.

Khi giới thiệu sách dịch cho bạn bè. Ghi kèm tên người dịch và năm in của bản bạn đọc: "Mình đọc bản in lại gần đây, người dịch giữ được giọng chậm rãi của tác giả." Chỉ một câu như vậy giúp bạn của bạn tìm đúng bản, khỏi mua nhầm một bản khác cùng tên sách.

Câu hỏi thường gặp

Không biết ngoại ngữ thì có nhận ra bản dịch tốt được không?

Được. Bạn chỉ cần nghe tiếng Việt của bản dịch có tự nhiên không, xưng hô có hợp không, thuật ngữ có nhất quán không. Những điều này đọc bằng tiếng mẹ đẻ là thấy, không cần đối chiếu bản gốc.

Sách dịch qua ngôn ngữ trung gian có nên đọc không?

Vẫn nên đọc nếu không có bản dịch thẳng, vì nhiều tác phẩm hay chỉ đến được với người Việt theo cách đó. Bạn chỉ cần biết một số sắc thái có thể đã mờ đi qua hai lần chuyển ngữ.

Bản dịch mới có phải luôn tốt hơn bản dịch cũ?

Không hẳn. Bản mới thường gần lối nói hôm nay và đôi khi dịch đủ hơn, nhưng bản cũ có thể có văn phong đẹp và được nhiều thế hệ yêu thích. Hãy so một đoạn rồi chọn bản hợp tai mình.

Thấy sách dịch khó hiểu thì nên bỏ hay đọc tiếp?

Trước hết thử xác định khó do nội dung hay do câu chữ. Nếu do câu chữ và có bản dịch khác, hãy đổi bản. Nếu chỉ có một bản, đọc chậm lại và tập trung vào những đoạn then chốt.

Có nên đọc song song bản gốc và bản dịch?

Với người đang học ngoại ngữ thì rất có ích, nhưng đọc song song cả cuốn khá mệt. Cách nhẹ hơn là đọc bản dịch, chỉ mở bản gốc ở những đoạn bạn thấy lạ hoặc muốn hiểu kỹ.

Làm sao biết sách dịch có bị lược bớt nội dung?

Xem trang thông tin có ghi bản đầy đủ hay bản rút gọn không, so số chương trong mục lục với thông tin về bản gốc nếu tìm được. Sách thiếu nhi và sách kinh điển hay có bản rút gọn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138