DuongThoi.comĐương Thời
Đi xem triển lãm, bảo tàng

Xem triển lãm ảnh: cách nhìn một bức ảnh nghệ thuật lâu hơn một lần lướt

Ảnh treo trong triển lãm được chọn, in và sắp đặt để đọc chậm. Bốn lớp đọc một bức ảnh, cách xem một bộ ảnh theo trình tự và câu hỏi nên đặt trước ảnh có người.

An elderly Vietnamese woman with silver hair studies a row of black and white photographs in a narrow corridor gallery, rear profile, soft overhead light, monochrome mood

Xem triển lãm ảnh khác lướt ảnh trên điện thoại ở chỗ mỗi bức đã được chọn lọc, in ở kích thước có chủ ý và đặt cạnh những bức khác theo một trình tự kể chuyện; vì thế nên xem chậm, xem theo bộ và để ý cả cách in lẫn cách treo. Một bức ảnh nghệ thuật có thể đọc qua bốn lớp: thấy gì, chụp thế nào, kể gì và vì sao nằm ở đây.

Ai cũng chụp ảnh mỗi ngày, nên nhiều người nghĩ xem ảnh là việc dễ nhất trong các loại triển lãm. Chính sự quen thuộc ấy làm ta lướt nhanh. Bài này gợi cách nhìn một bức ảnh treo tường, cách đọc một bộ ảnh, phân biệt ảnh tài liệu với ảnh dàn dựng, hiểu các thông tin kỹ thuật trên chú thích và những câu hỏi nên đặt trước một bức chân dung.

Ảnh trên tường khác ảnh trên màn hình điện thoại

Trên điện thoại, mọi bức ảnh có cùng kích thước, cùng độ sáng màn hình và nằm trong một dòng chảy không ngừng. Trên tường triển lãm, mỗi bức có một kích thước riêng mà người chụp đã chọn, một chất giấy, một khung, một khoảng trống quanh nó. Tất cả những thứ đó là một phần của tác phẩm.

Thử nghĩ về kích thước. Một bức chân dung in nhỏ cỡ bàn tay buộc bạn bước sát lại, giống như đang nhìn một tấm ảnh gia đình trong ví, tạo ra cảm giác riêng tư. Cùng bức ấy in cao hơn người thật sẽ khiến bạn đứng lùi lại, đối diện với một gương mặt to lớn, có khi hơi áp đảo. Người chụp chọn kích thước để điều khiển khoảng cách của bạn với hình ảnh.

Chất giấy cũng vậy. Giấy bóng làm màu đậm, sắc nhưng phản chiếu đèn; giấy mờ có bề mặt mịn, màu dịu, đứng góc nào cũng xem được. Ảnh đen trắng in trên giấy có vân sẽ có cảm giác cũ và ấm. Những khác biệt này không thấy được qua ảnh chụp lại trên mạng, và đó là lý do vẫn đáng đến tận nơi xem một triển lãm ảnh.

Bốn lớp đọc một bức ảnh

Đứng trước một bức ảnh, bạn có thể đi lần lượt qua bốn lớp. Bảng dưới đây dùng ví dụ giả định là một bức ảnh chụp một người bán hàng rong đứng dưới mưa, lúc trời chạng vạng.

LớpCâu hỏiVí dụ trả lời
Thấy gìTrong khung có những ai, cái gì, ở đâu, lúc nào?Một người đội nón, gánh hàng, đứng dưới mái hiên, mưa và đèn đường vừa bật
Chụp thế nàoGóc máy cao hay thấp, xa hay gần, chỗ nào nét, chỗ nào nhoè?Chụp ngang tầm mắt từ bên kia đường, người nét, xe chạy qua bị nhoè
Kể gìẢnh gợi ra câu chuyện, cảm xúc hay câu hỏi nào?Sự đứng yên của một người giữa thành phố đang vội
Vì sao nằm ở đâyBức này liên quan gì tới các bức xung quanh và chủ đề triển lãm?Là bức thứ năm trong bộ ảnh về những người làm việc lúc thành phố tan tầm

Người mới thường dừng ở lớp đầu tiên: nhận ra nội dung rồi đi tiếp. Chỉ cần thêm lớp thứ hai, để ý góc máy và vùng nét, bạn sẽ bắt đầu thấy lựa chọn của người chụp. Hai lớp sau đến tự nhiên khi bạn xem nhiều bức trong cùng một bộ.

Xem một bộ ảnh, không chỉ từng bức

Phần lớn triển lãm ảnh không phải là tập hợp những bức đẹp rời rạc, mà là một hay vài bộ ảnh, tức nhiều bức cùng chủ đề được chụp trong thời gian dài và sắp xếp theo trình tự. Đọc một bộ ảnh giống đọc một truyện ngắn: từng bức là một câu, ý nghĩa nằm ở cách các câu nối nhau.

Trước hết, nhìn những gì lặp lại giữa các bức: cùng một khung cửa sổ ở các mùa khác nhau, cùng một gương mặt già đi, cùng một góc máy đặt ở nhiều nơi. Sự lặp lại cho bạn biết người chụp đang theo đuổi điều gì. Để ý cả những gì thay đổi, vì thay đổi thường là chỗ câu chuyện xảy ra.

Cách treo cũng là một phần của trình tự. Ảnh treo thành một hàng ngang đều nhau gợi nhịp kể đều đặn; ảnh treo thành cụm dày, to nhỏ xen kẽ gợi cảm giác dồn dập. Có triển lãm đặt một bức đơn độc trên bức tường lớn, như dấu chấm câu. Sau khi đi hết một bộ, quay lại bức đầu tiên, bạn thường thấy nó khác hẳn lúc mới bước vào. Một bộ ảnh tốt luôn khiến bức mở đầu có thêm nghĩa ở lần nhìn thứ hai.

Ảnh tài liệu và ảnh dàn dựng: hai cách làm, hai cách xem

Hai nhóm lớn trong nhiếp ảnh triển lãm đòi hỏi tâm thế xem khác nhau. Biết bức ảnh thuộc nhóm nào giúp bạn đặt câu hỏi đúng hơn.

Tiêu chíẢnh tài liệuẢnh dàn dựng
Cách làmGhi lại sự việc, con người có thật, ít can thiệpNgười chụp sắp đặt bối cảnh, ánh sáng, người mẫu như một cảnh phim
Câu hỏi đầu tiênChuyện gì đang xảy ra, ở đâu, khi nào?Vì sao người chụp dựng cảnh này như vậy?
Điều nên để ýKhoảnh khắc được chọn, khoảng cách của người chụp với chủ thểChi tiết được cài đặt, màu sắc có chủ ý, sự “không thật” cố tình
Chú thích thường cóĐịa điểm, thời gian, bối cảnh sự việcÝ tưởng, quá trình dựng, có khi là kịch bản
Bẫy thường gặpCoi ảnh là sự thật trọn vẹn, quên rằng khung hình đã chọn lọcNghĩ ảnh “giả” nên kém giá trị

Ranh giới giữa hai nhóm không luôn rõ ràng. Có người chụp tài liệu nhưng nhờ chủ thể đứng lại tạo dáng; có người dựng cảnh dựa trên một câu chuyện có thật. Thay vì cố xếp loại, hãy tự hỏi bức ảnh mời mình tin hay mời mình nghi ngờ.

Hiểu thông tin kỹ thuật trên chú thích ảnh

In phun sắc tố trên giấy mỹ thuật. Kỹ thuật in phổ biến cho ảnh màu và đen trắng hiện nay, mực bền màu, giấy dày. Khi thấy dòng này, để ý độ mịn của vùng tối và độ sâu của màu.

In bạc gelatin. Kỹ thuật in ảnh đen trắng truyền thống trong phòng tối, từ phim. Ảnh có sắc đen sâu, chuyển sắc mượt. Ngày nay hiếm hơn nên thường được trân trọng ở triển lãm.

Ấn bản 1/7. Bức ảnh là bản đầu tiên trong số bảy bản được in. Số ấn bản giới hạn là cách người làm ảnh giữ giá trị cho từng bản in.

Năm chụp và năm in. Đôi khi hai năm này khác nhau rất xa: ảnh chụp từ nhiều năm trước nhưng mới in lại cho triển lãm. Đó là gợi ý để bạn hỏi vì sao người chụp quay lại với hình ảnh cũ.

Kích thước khung và kích thước ảnh. Một số chú thích ghi cả hai. Khoảng viền trắng lớn quanh ảnh nhỏ là lựa chọn có chủ ý, tạo khoảng thở và kéo mắt vào trung tâm. Ngược lại, ảnh in tràn sát mép, không viền, không khung, dán thẳng lên tường thường muốn bạn cảm thấy mình đang đứng trong cảnh chứ không phải đang nhìn một vật treo. Thử để ý xem trong cùng triển lãm, người tổ chức có dùng cả hai cách cho những bức khác nhau không, và vì sao.

Câu hỏi nên đặt trước một bức ảnh có người

Chân dung và ảnh đời sống là những bức dễ chạm cảm xúc nhất, cũng là những bức đặt ra câu hỏi về quan hệ giữa người chụp và người được chụp. Một vài câu nên tự hỏi:

  • Người trong ảnh có biết mình đang bị chụp không? Ánh mắt nhìn thẳng vào ống kính hay nhìn đi chỗ khác nói lên nhiều điều.
  • Người chụp đứng gần hay xa? Khoảng cách gần thường cho thấy sự tin tưởng giữa hai bên; khoảng cách xa có thể là sự quan sát, tôn trọng, hoặc lén lút.
  • Bức ảnh nhìn người trong ảnh với thái độ gì: thương cảm, ngưỡng mộ, tò mò, hay coi họ là một phần phong cảnh?
  • Nếu là mình trong bức ảnh này, mình có muốn được treo ở đây không?
  • Chú thích có ghi tên người được chụp không, hay chỉ ghi “người phụ nữ”, “cậu bé”? Việc có tên hay không cũng là một lựa chọn.

Những câu hỏi này không nhằm phán xét người chụp, mà giúp bạn xem ảnh như một cuộc gặp gỡ giữa hai con người, chứ không chỉ là một hình ảnh đẹp. Nhiều triển lãm ảnh hay nhất là những triển lãm mà bạn rời đi vẫn còn nhớ một gương mặt, và tự hỏi người đó bây giờ ra sao.

Thử với một triển lãm ảnh giả định: đi từ cửa tới bức cuối

Hình dung bạn đến một triển lãm gồm ba mươi bức ảnh màu về những gia đình sống trên các con thuyền ở một vùng sông nước, chụp trong nhiều năm. Một cách đi xem có thể như sau:

  1. Ở cửa, đọc lời giới thiệu để biết người chụp đã theo các gia đình bao lâu và chọn kể chuyện gì. Ghi nhớ một hai từ khoá, chẳng hạn “nước lên” và “lớn lên”.
  2. Đi một vòng nhanh theo trình tự treo, không dừng lâu, chỉ để thấy nhịp của bộ ảnh: đoạn nào ảnh rộng, đoạn nào chuyển sang cận cảnh gương mặt.
  3. Quay lại bức đầu tiên. Áp bốn lớp đọc: thấy gì, chụp thế nào, kể gì, vì sao mở đầu bằng bức này.
  4. Tìm những gương mặt xuất hiện nhiều lần. Có thể một đứa trẻ ở bức thứ ba trở thành thiếu niên ở bức thứ hai mươi; khoảng thời gian ấy là câu chuyện chính.
  5. Dừng lâu ở hai bức bạn thấy chạm nhất, đọc kỹ chú thích của chúng.
  6. Trước khi ra về, đứng ở giữa phòng nhìn toàn bộ bức tường một lần, như nhìn một trang sách đã đọc xong.

Bạn không cần làm đủ sáu bước mỗi lần. Nhưng thử một lần trọn vẹn sẽ cho bạn cảm giác một bộ ảnh có cấu trúc thế nào, và những lần sau mắt sẽ tự tìm ra nhịp kể mà không cần nghĩ.

Câu hỏi thường gặp

Triển lãm ảnh có khác triển lãm tranh về cách xem không?

Có vài điểm khác. Ảnh thường được xem theo bộ nên trình tự quan trọng hơn, và chất giấy, kích thước in ảnh hưởng nhiều tới cảm nhận. Ảnh cũng gắn với hiện thực, nên câu hỏi về thời gian, địa điểm và người được chụp thường quan trọng hơn ở tranh.

Ảnh đen trắng có phải nghệ thuật hơn ảnh màu không?

Không. Đen trắng và màu là hai lựa chọn với mục đích khác nhau. Đen trắng làm nổi bật hình khối, ánh sáng và cảm xúc, bớt chi tiết gây xao nhãng. Ảnh màu ghi lại được không khí, thời điểm, chất liệu. Giá trị nằm ở việc người chụp dùng lựa chọn ấy có chủ ý hay không.

Không biết gì về nhiếp ảnh thì xem triển lãm ảnh có thấy gì không?

Có. Bạn chỉ cần trả lời câu thấy gì và cảm thấy gì là đã có một cuộc xem đầy đủ. Kiến thức kỹ thuật như khẩu độ hay tốc độ giúp hiểu cách làm, nhưng không cần cho việc cảm nhận. Nhiều người thích ảnh mà không bao giờ cầm máy.

Có nên chụp lại ảnh trong triển lãm ảnh không?

Nếu được phép, bạn có thể chụp để nhớ, nhưng ảnh chụp lại thường mất đi chất giấy, độ sâu và kích thước, những thứ làm nên bản in. Tốt hơn là chụp kèm chú thích để tra lại, và dành thời gian xem bản thật ngay tại chỗ.

Một bộ ảnh nên xem theo thứ tự hay tự do?

Nên đi theo thứ tự người tổ chức sắp đặt ở lần đầu, vì trình tự là một phần của câu chuyện. Sau đó bạn có thể đi ngược lại hoặc nhảy tới những bức mình thích. Nhiều người thấy lần đi ngược mở ra những liên hệ mà lần đầu chưa thấy.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138