Phim chậm muốn bạn sống cùng thời gian của nhân vật thay vì xem thời gian được nén lại, còn phim kết mở muốn bạn tự hoàn tất câu chuyện. Để xem không buồn ngủ, hãy chọn khung giờ tỉnh táo, nhìn vào chi tiết trong khung hình thay vì chờ sự kiện; để hiểu cái kết mở, hãy so nhân vật ở cảnh cuối với cảnh đầu.
Hai đặc điểm này là lý do phổ biến nhất khiến người ta nói "phim nghệ thuật khó xem". Nhưng khi hiểu vì sao người làm phim chọn chúng, nhiều người thấy chính sự chậm và sự lửng lơ lại là thứ làm phim ở lại trong đầu họ lâu nhất. Phần dưới đây giải thích từng thứ và cho bạn cách xem cụ thể.
Vì sao có phim cố ý chậm
Trong phim thương mại, thời gian bị nén: một chuyến đi dài ba ngày được kể trong ba phút, những đoạn chờ đợi bị cắt bỏ. Phim chậm làm ngược lại. Nó giữ lại những đoạn mà phim khác cắt: nhân vật chờ xe buýt, nấu một nồi cơm, ngồi im trên hiên nhà. Bạn trải qua thời gian đó gần như cùng nhịp với nhân vật.
Vì sao làm thế? Vì có những cảm giác chỉ đến khi thời gian trôi đủ lâu. Sự cô đơn của một người già sống một mình không thể hiện bằng một cảnh khóc ba mươi giây; nó hiện ra khi bạn phải ngồi xem ông ăn hết một bát cơm trong im lặng, tiếng đũa chạm bát vang lên trong căn phòng trống. Đến giây thứ chín mươi, bạn cảm được thứ mà một câu thoại không bao giờ nói được.
Phim chậm cũng cho bạn quyền nhìn. Khi máy quay đứng yên lâu, mắt bạn được tự do đi khắp khung hình: góc tường có vết ẩm, chiếc quạt cũ, ánh nắng dịch dần trên sàn. Mỗi người xem để ý những thứ khác nhau, nên mỗi người có một bộ phim hơi khác. Đây là điều phim nhịp nhanh, nơi mỗi cảnh đều chỉ rõ bạn cần nhìn gì, không cho được.
Nói như vậy không có nghĩa phim chậm nào cũng hay. Có phim chậm vì cần thiết, có phim chậm vì người làm chưa biết cắt. Phân biệt hai loại là một phần thú vị của việc xem.
Chuẩn bị cơ thể và đầu óc cho một phim chậm
Buồn ngủ khi xem phim chậm phần lớn là chuyện sinh lý chứ không phải chuyện trình độ. Bảng dưới đây gom những điều đơn giản giúp bạn tỉnh táo:
| Yếu tố | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Giờ xem | Suất chiều sớm hoặc tối sớm, khi bạn còn tỉnh | Suất khuya sau ngày làm việc dài |
| Ăn uống | Ăn nhẹ trước một tiếng, mang nước | Ăn quá no ngay trước giờ chiếu |
| Chỗ ngồi | Gần màn hình hơn thường lệ một chút để hình chiếm trọn tầm mắt | Ngồi xa, màn hình nhỏ dễ làm mắt trôi đi |
| Tư thế | Ngồi thẳng, hai chân chạm sàn | Ngả hẳn ra ghế như đang nằm |
| Tâm thế | Tò mò: hôm nay mình sẽ để ý điều gì | Chờ đợi: bao giờ thì có chuyện xảy ra |
| Điện thoại | Tắt hẳn, cất vào túi | Để im lặng trên đùi, thỉnh thoảng liếc |
Chỉ cần đổi hai thứ là giờ xem và tâm thế, phần lớn người thấy khác biệt ngay. Nếu vẫn chợp mắt vài giây, đừng hoảng: phim chậm hiếm khi có gì quan trọng xảy ra trong mười giây bạn lỡ.
Nhìn gì trong một cú máy dài
Ánh sáng thay đổi. Trong một cảnh kéo dài hai phút, ánh sáng ngoài cửa sổ có thể chuyển từ chiều sang chạng vạng. Người làm phim đã chờ đúng lúc ấy để quay; đó là thời gian đang trôi ngay trước mắt bạn.
Khoảng cách giữa người với người. Hai nhân vật ngồi xa nhau rồi dịch lại gần, hay một người lặng lẽ rời khỏi khung hình. Những chuyển động nhỏ này là cốt truyện thật của cảnh.
Âm thanh ngoài khung hình. Tiếng xe máy ngoài ngõ, tiếng hàng xóm gọi con, tiếng mưa bắt đầu. Âm thanh cho bạn biết thế giới bên ngoài vẫn đang chuyển động trong khi nhân vật đứng yên.
Những gì không thay đổi. Đôi khi điều đáng nói là một thứ đứng yên tuyệt đối: một chiếc ghế không ai ngồi, một cánh cửa không ai mở. Sự bất động trở thành nhân vật.
Cảm giác của chính bạn. Để ý lúc nào bạn bắt đầu sốt ruột, lúc nào bạn chìm vào. Người làm phim thường tính cả điều đó: sự sốt ruột của bạn có thể chính là cảm giác của nhân vật.
Cái kết mở không phải là phim chưa làm xong
Phim kết mở dừng lại trước khi mọi câu hỏi được trả lời. Ví dụ: người con trai đứng ở bến xe với chiếc ba lô, xe đến, cửa mở, và màn hình tối lại. Anh có lên xe không? Phim không nói.
Người làm phim chọn kết như vậy vì nhiều lý do. Có khi vì câu trả lời không quan trọng bằng việc nhân vật đã đi tới được lựa chọn đó. Có khi vì họ muốn bạn mang câu hỏi về nhà và tự trả lời bằng kinh nghiệm của mình. Có khi vì đời thật vốn không có cái kết, và họ không muốn giả vờ là có.
Cái kết mở khác với cái kết cẩu thả. Kết mở tốt thì đã chuẩn bị cho bạn đủ dữ kiện để có vài cách hiểu hợp lý; bạn cảm thấy mình được tin tưởng. Kết cẩu thả thì để lại cảm giác phim bị cắt ngang, các mạch truyện bỏ lửng không liên quan gì đến nhau.
Phần lớn người xem quen dần với kết mở sau vài phim. Đến một lúc, chính bạn sẽ thấy những cái kết đóng chặt hơi thừa, như một người kể chuyện cứ giải thích mãi câu đùa mà bạn đã hiểu.
Bốn bước tự đọc một cái kết mở
Khi đèn bật sáng và bạn vẫn còn ngơ ngác, thử đi qua bốn bước này, trong đầu hoặc trên đường về:
- So đầu và cuối. Nhân vật ở cảnh cuối khác cảnh đầu thế nào: đứng ở đâu, mặc gì, nhìn ai, im lặng hay nói? Sự khác biệt đó thường là điều phim muốn nói.
- Nhớ lại hình ảnh lặp. Có vật gì, nơi nào, cử chỉ nào xuất hiện nhiều lần không? Lần cuối nó xuất hiện có khác đi không?
- Liệt kê các khả năng. Viết ra hai ba cách hiểu về cái kết, rồi xem cách nào được nhiều chi tiết trong phim ủng hộ nhất.
- Hỏi cảm giác. Bạn ra về với cảm giác nhẹ nhõm, nặng nề hay day dứt? Phim kết mở thường quyết định cảm giác bạn mang về, dù không quyết định sự việc.
Không cần đi tới một đáp án duy nhất. Nếu bạn có hai cách hiểu, cả hai đều được phim chống đỡ, thì đó có lẽ chính là điều người làm phim mong: một câu chuyện còn sống tiếp trong đầu khán giả.
Lộ trình làm quen với phim chậm từ nhẹ đến nặng
Đừng bắt đầu bằng phim chậm nhất mà người ta hay nhắc tới. Đi từng bước giúp bạn quen nhịp mà không nản:
- Bước 1: phim có cốt truyện rõ ràng nhưng nhịp từ tốn, ví dụ một phim về mùa gặt ở một làng nhỏ, có xung đột gia đình làm trục.
- Bước 2: phim tài liệu quan sát ngắn, dưới tám mươi phút, nơi bạn quen việc máy quay đứng yên nhìn đời sống.
- Bước 3: phim chậm có kết mở nhẹ, cái kết lửng nhưng cảm xúc rõ.
- Bước 4: phim gần như không có cốt truyện, nơi thời gian, ánh sáng và âm thanh là tất cả.
Mỗi bước có thể kéo dài vài phim. Nếu ở bước nào bạn thấy quá sức, quay lại bước trước một hai lần rồi thử lại. Nhiều người dừng ở bước ba và thấy đó là vùng họ thích nhất, điều đó hoàn toàn ổn. Mục tiêu không phải là chinh phục phim khó nhất, mà là tìm ra nhịp phim hợp với mình.
Ba kiểu kết mở hay gặp và cách đón nhận
Không phải cái kết lửng nào cũng giống nhau. Nhận ra kiểu kết giúp bạn biết nên đặt câu hỏi gì, thay vì chỉ thấy hụt hẫng:
| Kiểu kết | Ví dụ giả định | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Dừng trước một quyết định | Người mẹ cầm điện thoại, định gọi cho đứa con đã lâu không liên lạc, rồi phim tối lại | Cả phim đã đưa bà tới gần quyết định này đến mức nào? |
| Hai khả năng song song | Cảnh cuối có thể là thật, cũng có thể là giấc mơ của nhân vật | Chi tiết nào ủng hộ khả năng thứ nhất, chi tiết nào ủng hộ khả năng thứ hai? |
| Đời tiếp diễn | Gia đình ăn bữa cơm cuối trong căn nhà cũ, máy quay lùi ra phố, xe cộ vẫn chạy | Điều gì đã thay đổi bên trong họ, dù bề ngoài mọi thứ vẫn như cũ? |
| Khép bằng một hình ảnh | Một cánh diều mắc trên dây điện, gió thổi mãi không rơi | Hình ảnh này nối với cảnh nào trước đó, và nó mang cảm giác gì? |
Phần lớn kết mở rơi vào một trong mấy kiểu trên hoặc trộn hai kiểu. Khi nhận ra, bạn sẽ thôi hỏi "rốt cuộc chuyện gì xảy ra" và bắt đầu hỏi "phim muốn mình mang theo điều gì". Câu hỏi thứ hai luôn có câu trả lời, câu hỏi thứ nhất thì không phải lúc nào cũng có.
Vì sao những phim này thường ở lại lâu hơn
Có một điều lạ mà nhiều người xem phim nghệ thuật nhận ra: những phim họ thấy dễ chịu nhất lúc xem thường quên nhanh nhất, còn những phim chậm, lửng, làm họ hơi bực lúc ngồi trong rạp lại trở về trong đầu nhiều tuần sau. Một chiều nào đó đứng chờ đèn đỏ, cảnh người đàn ông ngồi im trên hiên nhà bỗng hiện ra, kèm theo một cảm giác mà lúc xem bạn chưa gọi được tên.
Lý do là phim chậm và kết mở để lại việc chưa xong cho người xem. Đầu óc con người không thích những câu hỏi bỏ dở, nên nó cứ quay lại tìm cách khép chúng. Mỗi lần quay lại, bạn gắn bộ phim với một trải nghiệm mới của chính mình, và phim lớn dần lên trong trí nhớ.
Vì thế, nếu sau một phim chậm bạn chưa biết mình thích hay không, đừng vội kết luận. Chờ một tuần. Nếu phim còn quay lại, dù chỉ một hình ảnh, nó đã làm được điều mà nhiều phim nhanh và rõ ràng không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ gật khi xem phim chậm có phải do mình không hợp phim nghệ thuật?
Không hẳn. Buồn ngủ khi xem phim chậm phần lớn do giờ xem, mệt mỏi và ăn no. Chọn suất chiếu sớm, ăn nhẹ và ngồi gần màn hình hơn thường giúp bạn tỉnh táo hơn rõ rệt.
Vì sao đạo diễn để cảnh quay kéo dài quá lâu?
Vì có những cảm giác chỉ đến khi thời gian trôi đủ lâu, như sự cô đơn hay chờ đợi. Cảnh dài cũng cho bạn tự do nhìn khắp khung hình và tự phát hiện chi tiết, thay vì được chỉ cho đâu là điều quan trọng.
Phim kết mở có nghĩa là không có đáp án đúng không?
Thường có vài cách hiểu hợp lý, mỗi cách được một số chi tiết trong phim ủng hộ. Không phải mọi cách hiểu đều đúng như nhau, nhưng cũng hiếm khi chỉ có một đáp án duy nhất mà đạo diễn giấu đi.
Làm sao phân biệt phim chậm có chủ ý với phim dựng kém?
Phim chậm có chủ ý thường cho bạn thứ gì đó để nhìn hoặc cảm trong cảnh dài, như ánh sáng đổi, khoảng cách người thay đổi. Phim dựng kém thì cảnh dài mà không có gì chuyển động, cả bên trong khung hình lẫn trong cảm xúc của bạn.
Có nên đọc giải thích cái kết trên mạng không?
Nên tự nghĩ trước, ít nhất một ngày, rồi hẵng đọc. Đọc ngay dễ làm bạn bỏ qua cảm giác riêng của mình. Khi đọc, hãy xem đó là một cách hiểu để so sánh, không phải đáp án chính thức.
Phim chậm có hợp để xem ở nhà không?
Có thể, nhưng khó hơn ở rạp vì nhiều thứ dễ làm bạn xao nhãng. Nếu xem ở nhà, hãy tắt đèn, cất điện thoại ra phòng khác và xem trên màn hình lớn nhất bạn có, coi đó như một buổi chiếu thật sự.