Nhạc kịch là loại hình sân khấu kể chuyện bằng sự kết hợp của lời thoại, bài hát và vũ đạo, trong đó bài hát không phải phần trang trí mà là nơi nhân vật bày tỏ điều không nói thành lời và đẩy câu chuyện tiến lên. So với kịch nói, nhạc kịch dùng âm nhạc làm xương sống; so với opera, nhạc kịch thường có lời thoại nói xen kẽ, dùng giọng hát gần với nhạc phổ thông hơn và nhịp sân khấu nhanh hơn.
Nếu bạn thích phim có nhiều bài hát, hay từng ngân nga một giai điệu cả tuần sau khi nghe, nhạc kịch là cửa vào sân khấu rất tự nhiên. Phần dưới giúp bạn phân biệt các thể loại sân khấu âm nhạc, hiểu cấu trúc một vở nhạc kịch, và biết nên chuẩn bị gì trước buổi xem đầu tiên.
Đặt cạnh nhau: kịch nói, nhạc kịch, opera và ca kịch
Ranh giới giữa các loại hình có chỗ nhoè, nhưng bảng dưới cho bạn khung phân biệt đủ dùng khi đọc giới thiệu một vở diễn.
| Đặc điểm | Kịch nói | Nhạc kịch | Opera | Ca kịch |
|---|---|---|---|---|
| Phương tiện chính | Lời thoại và diễn xuất | Lời thoại xen bài hát, vũ đạo | Hát gần như toàn bộ | Hát trên nền giai điệu dân tộc hoặc cải biên, xen lời nói |
| Giọng hát | Không bắt buộc | Gần nhạc phổ thông, thường dùng micro | Giọng hát cổ điển, thường không micro | Theo lối hát của từng loại hình truyền thống |
| Âm nhạc | Nhạc nền nếu có | Dàn nhạc sống hoặc nhạc thu sẵn | Dàn nhạc giao hưởng | Dàn nhạc dân tộc, có khi phối thêm nhạc cụ hiện đại |
| Nhịp sân khấu | Đa dạng | Nhanh, chuyển cảnh nhiều | Chậm hơn, nhiều đoạn hát dài | Theo lề lối riêng |
| Người mới vào | Dễ nếu nội dung gần gũi | Rất dễ | Cần làm quen lối hát | Dễ với người quen nghe nhạc dân tộc |
Vì sao nên biết những khác biệt này? Vì nó đặt đúng kỳ vọng. Đi xem opera mà chờ những bài hát bắt tai như nhạc kịch sẽ thấy dài; đi xem nhạc kịch mà chờ giọng hát vang khán phòng không micro sẽ thấy lạ. Mỗi loại hình có vẻ đẹp riêng, và biết mình đang xem gì giúp bạn nhìn ra vẻ đẹp đó.
Cấu trúc một vở nhạc kịch: mấy kiểu bài hát quen gặp
Khúc mở màn. Nhiều vở bắt đầu bằng một đoạn nhạc dạo không lời hoặc một bài hát đông người, giới thiệu không khí, bối cảnh và các nhân vật chính. Đây là lúc vở nói với bạn nó sẽ vui, buồn hay kỳ ảo.
Bài hát ước muốn. Thường ở đầu vở, nhân vật chính hát về điều mình khao khát. Nắm được bài hát này, bạn biết cả vở sẽ xoay quanh việc nhân vật có đạt được ước muốn ấy không.
Song ca, tam ca. Hai ba nhân vật hát cùng lúc, có khi mỗi người một lời, một ý. Đây là chỗ nhạc kịch làm được điều kịch nói khó làm: để nhiều suy nghĩ vang lên cùng một lúc.
Bài hát vũ đạo tập thể. Đoạn nhiều người cùng hát và múa, thường để thay đổi không khí hoặc khép một hồi. Khán phòng hay vỗ tay lớn sau những đoạn này.
Bài hát cao trào và bài kết. Gần cuối vở, nhân vật đối diện lựa chọn lớn nhất bằng một bài hát dồn nén. Bài kết khép lại câu chuyện, đôi khi lặp lại một giai điệu từ đầu vở với lời mới, tạo cảm giác vòng tròn.
Giai điệu chủ đề lặp lại. Một đoạn nhạc gắn với một nhân vật hoặc một ý tưởng xuất hiện nhiều lần, mỗi lần một sắc thái. Nghe ra được giai điệu quay lại là một trong những niềm vui lớn của người xem nhạc kịch.
Dàn nhạc sống hay nhạc thu sẵn, hát micro hay hát mộc
Ở những vở dàn dựng quy mô lớn, dàn nhạc thường ngồi trong hố nhạc ngay trước và thấp hơn sân khấu, hoặc ở một góc khuất phía sau. Người chỉ huy nhìn được cả diễn viên lẫn nhạc công để giữ nhịp. Nếu ngồi gần, bạn có thể nhìn xuống hố nhạc trong giờ giải lao, một trải nghiệm thú vị cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.
Những vở quy mô nhỏ hơn có thể dùng nhạc thu sẵn. Điều này không làm vở kém đi, nhưng tạo ra cảm giác khác: nhịp cố định, diễn viên phải khớp theo nhạc thay vì nhạc chờ diễn viên. Một dàn nhạc sống, dù chỉ vài nhạc công, mang lại sự linh hoạt và hơi thở tại chỗ mà nhạc thu không có.
Hầu hết diễn viên nhạc kịch dùng micro nhỏ gắn trên tóc hoặc gần má, vì họ vừa hát vừa nhảy, vừa phải để giọng nghe tự nhiên như lời nói. Đây là khác biệt lớn với opera, nơi ca sĩ được luyện để giọng vượt qua cả dàn nhạc mà không cần khuếch đại.
Khi đọc giới thiệu vở, bạn có thể tìm thông tin "dàn nhạc sống" hoặc hỏi quầy vé. Nếu thích âm nhạc, đây là chi tiết đáng cân nhắc khi chọn vở hay chọn suất.
Nhạc kịch tiếng Việt, nhạc kịch chuyển ngữ và bản giữ nguyên ngôn ngữ
Khán giả Việt Nam hôm nay có thể gặp ba dạng nhạc kịch. Biết trước mình xem dạng nào giúp bạn chuẩn bị đúng.
| Dạng | Đặc điểm | Người xem nên làm gì |
|---|---|---|
| Nhạc kịch sáng tác bằng tiếng Việt | Lời, nhạc, câu chuyện viết mới, thường gần đời sống người Việt | Đến với tâm thế mở, không so với tác phẩm nào khác |
| Nhạc kịch chuyển ngữ | Kịch bản nước ngoài được dịch, lời hát được viết lại cho khớp nhạc | Đừng so từng câu với bản gốc; lời dịch phải hy sinh nghĩa để hát được |
| Bản giữ nguyên ngôn ngữ gốc | Thường có phụ đề chiếu phía trên sân khấu | Đọc tóm tắt trước, ngồi xa vừa đủ để thấy phụ đề và sân khấu cùng lúc |
Với nhạc kịch chuyển ngữ, việc viết lời Việt cho khớp giai điệu là công việc rất khó: tiếng Việt có sáu thanh điệu, đặt sai thanh lên nốt nhạc là câu hát nghe méo nghĩa. Khi nghe một câu hát Việt trôi chảy trên giai điệu ngoại, bạn đang nghe thành quả của rất nhiều lần thử và sửa.
Một ví dụ giả định: vở nhạc kịch về một nhóm sinh viên mở quán ăn đêm, được viết mới bằng tiếng Việt. Không có bản gốc để so, bạn chỉ cần lắng nghe xem lời hát có nói được điều nhân vật không nói ra không. Đó là thước đo đơn giản và công bằng nhất.
Chuẩn bị cho buổi nhạc kịch đầu tiên
Nghe trước một hai bài hay không? Tuỳ bạn. Nghe trước giúp bạn nhận ra giai điệu và tận hưởng nhiều hơn khi nó vang lên trên sân khấu. Không nghe thì giữ được sự bất ngờ. Một cách dung hoà là nghe bài mở màn, để dành phần còn lại.
Đọc tóm tắt hồi một. Nhạc kịch thường chia hai hồi, có giải lao ở giữa. Biết sơ diễn biến hồi một giúp bạn theo kịp khi nhiều nhân vật cùng hát, rồi để hồi hai dẫn bạn đi trong bất ngờ.
Chọn ghế giữa khán phòng. Âm thanh của nhạc kịch hoà đều nhất ở khu giữa. Ngồi quá gần loa hoặc quá sát sân khấu có thể khiến lời hát bị lấn bởi nhạc.
Vỗ tay sau các bài hát lớn. Khác với kịch nói, nhạc kịch thường có khoảng dừng ngắn sau mỗi bài hát lớn để khán giả vỗ tay. Bạn cứ theo khán phòng, không vỗ trong lúc bài hát đang chuyển sang lời thoại.
Ở lại đến hết màn chào. Màn chào nhạc kịch thường có nhạc, đôi khi dàn diễn viên hát lại một đoạn nổi bật. Đây là phần thưởng nho nhỏ cho người ở lại, nhiều khán giả coi đó là đoạn vui nhất cả tối.
Những hiểu lầm thường gặp về nhạc kịch
Nhiều người ngại đi xem nhạc kịch vì vài định kiến chưa đúng. Gỡ những hiểu lầm này giúp bạn bớt một lý do để chần chừ.
- "Nhạc kịch chỉ dành cho người mê hát." Thực ra nhiều khán giả đến vì câu chuyện, vì vũ đạo, hay đơn giản vì một tối giải trí có nhạc. Không cần biết hát mới thấy vui.
- "Nhạc kịch toàn chuyện tình vui vẻ." Có vở rất nhẹ nhàng, nhưng cũng có vở nói về mất mát, chia ly, những lựa chọn khó khăn trong đời. Âm nhạc chỉ là cách kể, không quyết định nội dung nhẹ hay nặng.
- "Hát giữa lúc đang nói chuyện thì giả tạo." Nhạc kịch đặt ra quy ước riêng: khi cảm xúc lớn đến mức lời nói không đủ, nhân vật hát. Chấp nhận quy ước đó trong mười phút đầu, bạn sẽ thấy nó tự nhiên như việc phim có nhạc nền.
- "Phải hiểu tiếng nước ngoài mới xem được." Các vở sáng tác hoặc chuyển ngữ tiếng Việt ngày càng nhiều, còn bản giữ ngôn ngữ gốc thường có phụ đề.
- "Nhạc kịch là phim ca nhạc diễn trên sân khấu." Sân khấu không có cận cảnh, không có cắt dựng, không quay lại được. Mọi thứ diễn ra một lần trước mắt bạn, và chính cái một lần ấy tạo ra cảm giác khác hẳn khi xem phim.
Nếu sau buổi đầu bạn vẫn thấy nhạc kịch không hợp, đó cũng là một hiểu biết về bản thân đáng giá. Nhưng đừng kết luận từ một vở duy nhất; hai vở khác phong cách có thể cho bạn hai cảm nhận khác hẳn.
Nói về nhạc kịch sau khi xem: vài cách mở lời
Sau buổi nhạc kịch, điều tự nhiên nhất là ngân nga lại một giai điệu. Bạn có thể bắt đầu từ đó: "Bài hát nào bạn nhớ nhất?" Câu trả lời thường dẫn tới chuyện nhân vật, chuyện giọng hát, chuyện vì sao bài đó đặt ở đúng lúc ấy.
Nếu muốn đi sâu hơn một chút, thử chú ý xem bài hát có làm nhân vật thay đổi không. Một bài hát hay trong nhạc kịch thường khiến nhân vật ở cuối bài khác với lúc bắt đầu: quyết tâm hơn, tan vỡ hơn, hiểu ra điều gì đó. Câu nói mẫu: "Mình thích bài cô ấy hát ở cuối hồi một, vì hát xong là cô ấy quyết định bỏ đi, chuyện từ đó rẽ hẳn."
Ngoài bài hát, bạn còn nhiều chỗ để bàn: vũ đạo tập thể có ăn khớp không, chuyển cảnh có mượt không, phần nhạc phối có hợp không khí. Không cần dùng thuật ngữ, chỉ cần mô tả điều bạn thấy và nghe.
Và nếu bạn không thích, hãy nói cụ thể: "Lời thoại xen giữa các bài hát với mình hơi dài" hay "Mình không nghe rõ lời ở đoạn đông người hát". Những nhận xét như thế giúp bạn hiểu gu của mình và chọn vở lần sau hợp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc kịch và opera khác nhau thế nào?
Opera gần như hát từ đầu đến cuối với giọng hát cổ điển và dàn nhạc giao hưởng, thường không dùng micro. Nhạc kịch xen lời thoại nói với bài hát, giọng hát gần với nhạc phổ thông, diễn viên dùng micro và có nhiều vũ đạo, nhịp sân khấu cũng nhanh hơn.
Không biết hát, không rành nhạc có xem nhạc kịch được không?
Hoàn toàn được. Nhạc kịch là một trong những loại hình sân khấu dễ tiếp cận nhất vì giai điệu dễ nhớ và câu chuyện thường rõ ràng. Bạn chỉ cần thích nghe nhạc và theo dõi câu chuyện là đủ để tận hưởng buổi diễn.
Có nên nghe nhạc của vở trước khi đi xem không?
Tuỳ sở thích. Nghe trước giúp bạn nhận ra giai điệu và tận hưởng khi nó vang lên, nhưng sẽ mất phần bất ngờ. Bạn có thể nghe một hai bài mở đầu và để dành phần còn lại cho buổi xem trực tiếp.
Vì sao lời hát nhạc kịch chuyển ngữ đôi khi không giống bản gốc?
Vì lời hát phải khớp với giai điệu, số nốt và thanh điệu tiếng Việt. Người chuyển ngữ thường phải chọn giữa giữ nghĩa từng chữ và giữ cho câu hát tự nhiên, dễ hát. Họ thường ưu tiên giữ tinh thần của bài hơn từng câu chữ.
Xem nhạc kịch nên vỗ tay lúc nào?
Bạn có thể vỗ tay sau những bài hát lớn, khi nhạc dừng hẳn và diễn viên dừng lại trong tư thế kết. Không vỗ khi bài hát chuyển liền sang lời thoại. Cuối buổi, màn chào thường dài và khán giả hay vỗ tay theo nhịp nhạc.
Ca kịch có phải là nhạc kịch không?
Ca kịch và nhạc kịch đều kể chuyện bằng lời hát, nhưng ca kịch thường dựa trên chất liệu âm nhạc dân tộc hoặc lối hát truyền thống, còn nhạc kịch dựa nhiều vào nhạc phổ thông, nhạc đương đại. Ranh giới có lúc nhoè khi các vở dàn dựng mới kết hợp cả hai.