Ngôn ngữ điện ảnh là cách phim kể chuyện bằng hình ảnh và âm thanh chứ không chỉ bằng lời thoại. Người mới chỉ cần để ý bốn lớp: khung hình đặt cái gì ở đâu, máy quay đứng yên hay chuyển động, âm thanh làm gì ngoài lời nói, và phim cắt từ cảnh này sang cảnh khác lúc nào. Bốn lớp này là đủ để bạn xem phim nghệ thuật tinh hơn hẳn.
Bạn không cần thuộc thuật ngữ, cũng không cần đọc sách lý thuyết dày. Mỗi lớp dưới đây đi kèm một ví dụ giả định và một bài tập nhỏ để làm ngay ở buổi xem phim tiếp theo. Sau vài tuần, những thứ này sẽ tự hiện ra khi bạn xem, giống như người đã quen nghe nhạc tự nhận ra tiếng đàn nào đang chơi.
Cỡ cảnh: máy quay đứng gần hay xa
Lớp đầu tiên dễ nhận ra nhất là khoảng cách giữa máy quay và nhân vật. Mỗi cỡ cảnh tạo ra một cảm giác khác nhau:
| Cỡ cảnh | Thấy gì | Thường tạo cảm giác gì |
|---|---|---|
| Toàn cảnh | Nhân vật nhỏ giữa không gian rộng: cánh đồng, con phố, căn phòng | Cô đơn, nhỏ bé, hoặc cho thấy con người thuộc về nơi chốn |
| Trung cảnh | Từ thắt lưng hoặc đầu gối trở lên | Gần như cách ta nhìn người khác ngoài đời, trung tính |
| Cận cảnh | Khuôn mặt chiếm gần trọn khung | Gần gũi, nội tâm, buộc bạn đọc cảm xúc |
| Đặc tả | Một chi tiết: bàn tay, đôi mắt, một đồ vật | Nhấn mạnh, báo hiệu điều quan trọng |
| Cảnh qua vai | Thấy một người qua vai người kia | Đặt bạn vào vị trí người nghe trong cuộc trò chuyện |
Bài tập: trong phim tiếp theo, mỗi khi phim chuyển từ toàn cảnh sang cận cảnh hay ngược lại, tự hỏi vì sao lúc này. Bạn sẽ thấy phim nghệ thuật thường giữ toàn cảnh lâu hơn phim thương mại, để nhân vật hoà vào không gian, và chỉ dùng cận cảnh vào những khoảnh khắc thật sự cần.
Bố cục: đặt nhân vật ở đâu trong khung
Giữa khung hay lệch về một bên. Nhân vật đứng chính giữa thường tạo cảm giác vững, trang trọng hoặc bị mắc kẹt. Nhân vật dồn về một mép, chừa khoảng trống lớn phía bên kia, thường gợi cảm giác thiếu vắng, như đang chờ một ai đó.
Khung trong khung. Nhân vật được nhìn qua khung cửa, ô cửa sổ, gương. Đây là cách phim nói rằng họ bị giới hạn, bị quan sát, hoặc tách khỏi người khác.
Tiền cảnh và hậu cảnh. Một người ở gần máy quay, người kia đứng xa phía sau. Khoảng cách trong khung hình thường phản ánh khoảng cách giữa hai người trong câu chuyện.
Cao và thấp. Máy quay nhìn từ dưới lên làm nhân vật lớn hơn, có uy; nhìn từ trên xuống làm họ nhỏ lại, yếu thế. Phim nghệ thuật thường dùng điều này rất tiết chế.
Màu và ánh sáng. Phòng của người mẹ luôn ấm vàng, phòng của đứa con luôn xanh lạnh. Khi màu của hai không gian bắt đầu giống nhau, có lẽ hai người đang gần nhau hơn.
Máy quay đứng yên hay chuyển động
Lớp thứ ba là chuyển động của máy quay. Máy đứng yên trên chân máy cho cảm giác quan sát, khách quan, như bạn đang ngồi một chỗ nhìn đời diễn ra. Phim nghệ thuật dùng kiểu này rất nhiều, vì nó để nhân vật tự di chuyển trong khung và bạn tự chọn nhìn vào đâu.
Máy cầm tay, hơi rung, đi theo nhân vật, cho cảm giác gần, gấp gáp, như bạn đang đi cạnh họ. Một phim về người lao động tự do chạy khắp thành phố có thể dùng máy cầm tay suốt phim, để bạn thấm cái mệt và cái vội của họ.
Máy lia chậm, tức là quay ngang từ trái sang phải hay ngược lại, thường dùng để giới thiệu một không gian hoặc tiết lộ dần một điều gì đó. Máy tiến chậm về phía nhân vật làm bạn càng lúc càng đi sâu vào nội tâm họ; máy lùi xa dần thường báo hiệu một sự chia tay, hoặc kết thúc.
Cú máy dài, tức là một cảnh quay liền không cắt trong nhiều phút, là thứ rất đặc trưng của phim nghệ thuật. Khi gặp một cú máy dài, bạn có thể nhận ra nó bằng cảm giác "sao cảnh này chưa cắt". Thay vì sốt ruột, để ý xem trong cảnh đó có những gì thay đổi; người làm phim đã tốn rất nhiều công để mọi thứ diễn ra đúng trong một lần quay.
Âm thanh: nửa còn lại của bộ phim
Người mới xem thường chỉ để ý lời thoại và nhạc nền. Thật ra âm thanh trong phim có nhiều lớp, mỗi lớp làm một việc riêng:
| Lớp âm thanh | Ví dụ giả định | Nó làm gì |
|---|---|---|
| Lời thoại | Hai mẹ con nói chuyện trong bếp | Truyền thông tin, nhưng phim nghệ thuật thường dùng ít |
| Âm thanh môi trường | Tiếng mưa trên mái tôn, tiếng xe ngoài ngõ | Tạo không gian, cho biết thời gian và nơi chốn |
| Âm thanh hành động | Tiếng dao thái rau đều đều | Cho thấy nhịp sống và tâm trạng nhân vật |
| Nhạc trong cảnh | Chiếc đài cũ phát một bài hát | Nhân vật cũng nghe thấy, gắn với ký ức của họ |
| Nhạc nền | Tiếng đàn chỉ khán giả nghe | Dẫn cảm xúc; phim nghệ thuật dùng rất dè dặt |
| Im lặng | Mọi âm thanh tắt hẳn trong vài giây | Nhấn mạnh một khoảnh khắc mạnh hơn bất cứ tiếng động nào |
Bài tập: ở cảnh tiếp theo không có thoại, nhắm mắt lại năm giây và chỉ nghe. Bạn sẽ đếm được ba bốn lớp âm thanh mà lúc mở mắt không hề để ý. Một phim nghệ thuật có âm thanh tốt có thể kể nửa câu chuyện chỉ bằng những gì bạn nghe.
Dựng phim: cắt ở đâu và vì sao
Lớp thứ tư là dựng, tức là việc ghép các cảnh quay lại với nhau. Điều cơ bản nhất cần để ý là nhịp cắt. Cắt nhanh, nhiều cảnh ngắn nối liền, tạo cảm giác căng, gấp, hỗn loạn. Cắt chậm, mỗi cảnh kéo dài, tạo cảm giác tĩnh, suy tư. Phim nghệ thuật thường cắt chậm, nhưng khi nó bất ngờ cắt nhanh, đó là lúc có chuyện.
Thứ hai là cắt nối giữa hai cảnh khác nhau. Ví dụ: cảnh một người phụ nữ nhìn ra cửa sổ, cắt sang cảnh một con tàu rời ga. Không cần lời nào, bạn hiểu cô đang nghĩ về một người đi xa. Đây là cách phim tạo ý nghĩa bằng việc đặt hai hình ảnh cạnh nhau, và đây là điều chỉ điện ảnh làm được.
Thứ ba là những gì phim không cho thấy. Một cảnh cãi nhau bị cắt ngay trước câu nói nặng nhất, rồi chuyển sang sáng hôm sau, hai người ngồi ăn sáng im lặng. Cái bị bỏ đi đó có khi nói nhiều hơn mọi thứ được giữ lại. Khi xem phim nghệ thuật, tập để ý cả những khoảng trống giữa các cảnh.
Thử đọc một cảnh giả định qua cả bốn lớp
Hãy hình dung cảnh này: một người đàn ông trung niên ngồi một mình trong quán ăn sáng vắng. Máy quay đứng yên ở toàn cảnh, ông nhỏ ở góc phải khung hình, nửa bên trái là dãy bàn trống. Ánh sáng xanh xám của buổi sớm. Tiếng quạt trần quay, tiếng muỗng chạm bát, tiếng xe ngoài đường mỗi lúc một đông. Cảnh kéo dài gần hai phút không ai nói gì. Rồi phim cắt thẳng sang cận cảnh bàn tay ông đặt hai chiếc đũa lên chiếc bát thứ hai, không ai ngồi.
Đọc theo bốn lớp: khung hình với khoảng trống lớn bên trái gợi một sự vắng mặt. Máy quay đứng yên, toàn cảnh, để bạn ngồi cùng ông trong thời gian thật. Âm thanh chỉ có tiếng động nhỏ trong quán và tiếng phố lớn dần, nhắc rằng cả thành phố đang bắt đầu ngày mới, chỉ ông thì dừng lại. Và cú cắt sang đặc tả chiếc bát thứ hai nói ra điều cả cảnh dài đã chuẩn bị: ông đang ăn sáng với một người không còn ở đây.
Không một câu thoại nào, nhưng bạn đã biết gần như cả câu chuyện. Đó là sức mạnh của ngôn ngữ điện ảnh, và đó là điều phim nghệ thuật làm tốt nhất. Khi bạn quen đọc theo cách này, những cảnh "không có gì xảy ra" sẽ trở thành những cảnh bạn nhớ lâu nhất.
Bài tập bốn tuần để luyện mắt xem phim
Không cần làm cùng lúc cả bốn lớp. Mỗi tuần một lớp, mỗi tuần một phim, bạn sẽ thấy khác biệt rõ sau một tháng:
- Tuần 1, cỡ cảnh: đếm xem phim dùng cận cảnh nhiều hay ít, và ghi lại một khoảnh khắc phim chuyển từ xa sang gần làm bạn chú ý.
- Tuần 2, bố cục và màu: chọn một nhân vật, để ý họ thường đứng ở đâu trong khung và màu nào bao quanh họ.
- Tuần 3, âm thanh: ghi lại một cảnh mà âm thanh làm bạn nhớ nhiều hơn hình ảnh, và một lúc phim hoàn toàn im lặng.
- Tuần 4, dựng: để ý một lần phim cắt nối hai hình ảnh khác nhau để tạo ý, và một lần phim cố ý không cho bạn thấy điều gì.
Sau bốn tuần, xem lại một phim bạn từng thích. Bạn sẽ thấy nó giàu hơn hẳn: những lựa chọn trước đây bạn chỉ cảm mơ hồ giờ hiện ra rõ ràng, và bạn hiểu vì sao mình đã thích nó. Đó là lúc xem phim trở thành một cuộc đối thoại thật sự với người làm phim.
Một số thuật ngữ hay gặp và nghĩa Việt
Khi đọc bình luận phim hay nghe giao lưu sau buổi chiếu, bạn sẽ gặp vài từ nước ngoài. Đây là những từ phổ biến nhất, kèm nghĩa đơn giản:
- Long take: cú máy dài, một cảnh quay liền không cắt trong thời gian dài.
- Close-up: cận cảnh, máy quay rất gần, thường là khuôn mặt.
- Mise-en-scène: dàn cảnh, tức mọi thứ được sắp đặt trong khung hình: người, đồ vật, ánh sáng, màu sắc.
- Montage: dựng phim, hoặc một chuỗi cảnh ngắn ghép lại để tóm tắt thời gian hay tạo ý.
- Diegetic sound: âm thanh trong thế giới phim, nhân vật cũng nghe thấy.
- Voice-over: giọng kể ngoài hình, nhân vật hoặc người dẫn chuyện nói mà không xuất hiện đang nói.
Bạn không cần dùng những từ này khi nói chuyện; mô tả bằng tiếng Việt thường rõ hơn và dễ chịu hơn cho người nghe. Biết chúng chỉ để khi gặp, bạn không bị lạc.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học lý thuyết điện ảnh mới xem được phim nghệ thuật không?
Không cần. Chỉ cần để ý bốn lớp cơ bản là khung hình, chuyển động máy quay, âm thanh và cách dựng phim là bạn đã xem tinh hơn rất nhiều. Lý thuyết có thể đọc thêm sau, khi bạn thấy tò mò.
Cú máy dài là gì và vì sao phim nghệ thuật hay dùng?
Cú máy dài là một cảnh quay liền không cắt trong thời gian dài. Phim nghệ thuật hay dùng vì nó giữ trọn thời gian thực, cho diễn viên diễn liền mạch và cho người xem tự do nhìn khắp khung hình.
Làm sao để ý được âm thanh trong phim?
Thử nhắm mắt vài giây ở một cảnh không có thoại và đếm xem mình nghe được những lớp âm thanh nào. Để ý cả những lúc phim im lặng hoàn toàn, vì đó thường là khoảnh khắc người làm phim muốn nhấn mạnh.
Dàn cảnh trong phim là gì?
Dàn cảnh là toàn bộ những gì được sắp đặt trong khung hình: vị trí nhân vật, đồ vật, ánh sáng, màu sắc và trang phục. Đọc dàn cảnh giúp bạn hiểu quan hệ giữa các nhân vật mà không cần lời thoại.
Có nên vừa xem vừa phân tích kỹ thuật không?
Lần đầu xem một phim, nên để cảm xúc dẫn đường và chỉ để ý một lớp duy nhất. Phân tích kỹ hơn để dành cho lần xem thứ hai hoặc khi nhớ lại sau đó, để không đánh mất trải nghiệm.
Học ngôn ngữ điện ảnh có làm xem phim mất vui không?
Thường là ngược lại. Hiểu vì sao một cảnh làm bạn xúc động khiến cảm xúc đó sâu hơn, và bạn bắt đầu thấy những lớp ý nghĩa mà trước đây bỏ qua. Nếu thấy mệt, cứ tạm quên kỹ thuật và chỉ xem.