Kịch thể nghiệm là những vở thử nghiệm cách làm sân khấu mới: bố cục khán phòng khác lạ, diễn viên nói thẳng với khán giả, câu chuyện không theo trình tự, hoặc dùng cả cơ thể, đồ vật và âm thanh thay cho lời thoại. Xem ở sân khấu nhỏ, bạn ngồi rất gần diễn viên, có thể được mời tham gia, và luôn có quyền mỉm cười từ chối.
Với người đã quen nhà hát lớn, sân khấu nhỏ có thể làm bạn bối rối lúc đầu: không có màn nhung, không có hàng ghế đánh số, đôi khi không rõ đâu là sân khấu. Nhưng chính sự gần gũi đó tạo ra những buổi tối khó quên. Phần dưới giúp bạn hiểu các kiểu thể nghiệm hay gặp, biết mình có thể được đề nghị làm gì và giữ cho trải nghiệm thoải mái.
Sân khấu lớn và sân khấu nhỏ khác nhau ở đâu
Đặt hai kiểu không gian cạnh nhau giúp bạn chuẩn bị đúng tâm thế trước khi bước vào.
| Khía cạnh | Nhà hát lớn | Sân khấu nhỏ, không gian thể nghiệm |
|---|---|---|
| Số khán giả | Vài trăm đến hàng nghìn | Vài chục, có khi chưa đến hai mươi người |
| Khoảng cách tới diễn viên | Xa, có hố nhạc và mép sân khấu ngăn cách | Vài bước chân, có khi diễn viên đi giữa khán giả |
| Chỗ ngồi | Ghế đánh số, hướng về một phía | Ghế tự do, ngồi sàn, ngồi quanh ba bốn phía |
| Kỹ thuật sân khấu | Phông cảnh lớn, máy móc chuyển cảnh | Tối giản, vài đồ vật, ánh sáng làm phần lớn việc |
| Giọng diễn | Phải vang tới hàng cuối | Có thể thì thầm, nói rất đời |
| Quan hệ với khán giả | Khán giả quan sát từ xa | Khán giả có thể được nhìn vào, hỏi han, mời tham gia |
Sân khấu nhỏ thường được gọi là sân khấu hộp đen: một căn phòng sơn đen, trống trơn, có thể sắp xếp lại cho mỗi vở. Điều này cho phép người làm thử những bố cục mà nhà hát lớn không cho phép, như đặt khán giả ngồi giữa còn diễn viên di chuyển quanh.
Vì không gian nhỏ, mỗi tiếng động của bạn đều được nghe rõ hơn, và diễn viên nhìn thấy nét mặt bạn. Đó vừa là áp lực, vừa là đặc quyền.
Những kiểu thể nghiệm bạn có thể gặp
Phá bức tường thứ tư. Trên sân khấu truyền thống, có một bức tường vô hình ngăn diễn viên và khán giả, như thể nhân vật không biết mình đang bị nhìn. Phá bức tường thứ tư nghĩa là diễn viên nhìn thẳng vào bạn, nói với bạn, thậm chí hỏi ý kiến bạn.
Kịch tại không gian đặc biệt. Vở được dựng trong một căn hộ, một xưởng cũ, một quán cà phê sau giờ đóng cửa, hay một con hẻm. Không gian thật trở thành một phần của câu chuyện, và bạn có thể phải di chuyển theo diễn viên từ phòng này sang phòng khác.
Kịch hình thể. Câu chuyện kể chủ yếu bằng cơ thể, cử chỉ, nhịp điệu, ít hoặc không có lời. Gần với múa, nhưng thường vẫn có nhân vật và tình huống.
Kịch không theo trình tự. Các cảnh xếp lộn xộn về thời gian, hoặc cùng một cảnh được diễn lại nhiều lần theo nhiều cách. Người xem tự ghép lại câu chuyện.
Kịch tư liệu. Dựa trên lời kể, ghi chép có thật của những con người bình thường, đôi khi chính người trong câu chuyện bước lên sân khấu.
Kịch có khán giả cùng quyết định. Ở một số điểm, khán giả được hỏi chọn hướng đi tiếp, và vở rẽ theo lựa chọn số đông. Mỗi suất diễn vì thế có thể khác nhau.
Khi diễn viên mời bạn tham gia: quyền nói có và quyền nói không
Đây là nỗi lo lớn nhất của nhiều người trước buổi kịch thể nghiệm. Hãy yên tâm: những nhóm làm kịch tương tác có trách nhiệm luôn thiết kế để khán giả có thể từ chối mà không bị bẽ mặt. Một cái lắc đầu nhẹ, một nụ cười kèm câu "mình xin phép xem thôi" là đủ, và diễn viên sẽ chuyển sang người khác một cách tự nhiên.
Nếu bạn muốn tham gia, việc được đề nghị thường rất đơn giản: cầm một món đồ, nói một câu, đứng dậy đi theo, trả lời một câu hỏi. Không ai đòi bạn diễn xuất. Diễn viên sẽ dẫn bạn từng bước và đỡ cho bạn nếu bạn lúng túng.
Có vài điều nên biết để tự bảo vệ cảm giác thoải mái của mình. Nếu bạn rất ngại, tránh ngồi hàng đầu, chỗ sát lối diễn viên đi lại, hoặc chỗ ánh sáng chiếu tới. Nếu bạn có vấn đề sức khoẻ, như khó đứng lâu hay sợ bị chạm vào, nói nhỏ với nhân viên lúc vào cửa, họ sẽ báo cho ê-kíp.
Một tình huống giả định: giữa vở, diễn viên đưa cho bạn một chiếc phong bì đóng kín và nói "giữ giúp đến cuối buổi nhé". Bạn chỉ cần cầm lấy. Có thể đến cuối, chiếc phong bì trở thành chi tiết quan trọng của câu chuyện, và bạn sẽ hiểu vì sao mình được chọn. Hoặc bạn lắc đầu, và nó được trao cho người bên cạnh. Cả hai đều ổn.
Và nếu bạn cảm thấy bị đẩy đến giới hạn không thoải mái thật sự, bạn có quyền rời khỏi không gian. Một vở diễn tử tế không bao giờ đòi khán giả đánh đổi sự an toàn của mình.
Chuẩn bị cho một buổi kịch ở không gian lạ
Kịch thể nghiệm thường diễn ra ở những nơi không được thiết kế làm nhà hát. Vài chuẩn bị nhỏ giúp bạn tập trung vào vở thay vì vào sự bất tiện.
- Đọc kỹ thông tin địa điểm và đường vào. Lối vào xưởng cũ hay căn hộ có khi nằm sâu trong hẻm, đi cầu thang bộ nhiều tầng.
- Hỏi trước khán giả ngồi ghế, ngồi sàn hay đứng, và vở có di chuyển giữa các phòng không.
- Mặc quần áo thoải mái, giày dễ đi, mang áo khoác mỏng vì không gian cải tạo có thể nóng hoặc lạnh bất thường.
- Mang theo túi gọn nhẹ; có nơi không có chỗ gửi đồ, bạn phải mang theo người suốt buổi.
- Đọc phần lưu ý nội dung: vở có tiếng động mạnh, ánh sáng nhấp nháy, khói sân khấu, cảnh tiếp xúc cơ thể không.
- Đến đúng giờ, thậm chí sớm. Nhiều vở thể nghiệm không có cách cho người đến muộn vào giữa chừng vì không có lối đi riêng.
Thông tin này thường có trong phần giới thiệu sự kiện của nhóm kịch. Nếu không có, nhắn hỏi trước là hoàn toàn bình thường, người làm sân khấu nhỏ thường trả lời rất nhiệt tình.
Câu hỏi nên tự đặt khi xem một vở thể nghiệm
Vở thể nghiệm thường cố ý phá một thói quen nào đó của người xem. Thay vì tự hỏi "mình có hiểu không", thử những câu hỏi giúp bạn nhận ra thói quen nào đang bị phá và vì sao.
- Vở này khác một vở kịch thông thường ở điểm nào: chỗ ngồi, cách kể, ngôn ngữ, hay quan hệ với khán giả?
- Khi diễn viên nhìn thẳng vào mình, mình cảm thấy thế nào: được mời gọi, bị soi xét, hay bị kéo vào trách nhiệm?
- Nếu vở được dựng ở nhà hát lớn với ghế đánh số, điều gì sẽ mất đi?
- Không gian thật, như căn bếp hay xưởng cũ, kể thêm điều gì mà phông cảnh vẽ không kể được?
- Có lúc nào mình quên mất đây là kịch không? Điều gì khiến mình quên, và điều gì kéo mình về?
- Mình mang về nhà một câu thoại, một hình ảnh hay một cảm giác?
Không cần trả lời hết. Chỉ một hai câu bật ra trong đầu khi đang xem đã đủ khiến bạn tỉnh táo và tò mò hơn, thay vì ngồi chờ vở kết thúc.
Câu nói mẫu khi bạn bè hỏi vở thế nào: "Lạ lắm, khán giả ngồi ngay trong căn bếp của nhân vật, mình thấy như đang nghe lén chuyện nhà người ta." Một hình ảnh cụ thể như thế nói được nhiều hơn mọi lời giải thích.
Buổi trò chuyện sau vở diễn: đừng vội về
Nhiều suất kịch thể nghiệm có phần trò chuyện sau buổi diễn, khi đạo diễn và diễn viên ngồi lại với khán giả. Với vở khó, đây là nửa còn lại của trải nghiệm. Bạn nghe được vì sao họ chọn cách kể này, đoạn nào họ đã sửa đi sửa lại, và những khán giả khác đã thấy gì mà bạn bỏ lỡ.
Bạn không bắt buộc phải nói, nhưng nếu muốn đặt câu hỏi, hãy hỏi điều bạn thật sự tò mò, không cần câu hỏi "thông minh". Vài câu mẫu: "Vì sao nhóm chọn để khán giả ngồi quanh như vậy?", "Đoạn diễn viên lặp lại một câu nhiều lần, nhóm muốn người xem cảm thấy gì?", "Vở có thay đổi gì giữa các suất không?".
Nếu bạn không thích vở, buổi trò chuyện cũng không phải lúc chỉ trích. Bạn có thể chia sẻ cảm nhận thật một cách tôn trọng: "Ở đoạn giữa mình bị lạc, mình muốn biết nhóm có cố ý để người xem lạc ở đó không." Một nhận xét như vậy thường mở ra cuộc trò chuyện thú vị nhất buổi tối.
Ở sân khấu nhỏ, diễn viên và người xem có khi ở lại uống nước cùng nhau sau buổi diễn. Đó là cách những cộng đồng sân khấu độc lập lớn lên: từng nhóm khán giả nhỏ, trở lại nhiều lần, quen mặt nhau.
Tìm và theo dõi các nhóm kịch nhỏ
Sân khấu thể nghiệm ít khi quảng cáo rầm rộ. Bạn cần biết tìm ở đâu và theo dõi thế nào.
| Nguồn | Tìm thấy gì | Mẹo |
|---|---|---|
| Trang mạng xã hội của các không gian sáng tạo trong thành phố | Lịch diễn, buổi đọc kịch, buổi tập mở | Bật thông báo cho vài trang bạn thích nhất |
| Nhóm cộng đồng yêu sân khấu | Chia sẻ của khán giả, vé nhượng lại, thông báo suất thêm | Đọc nhận xét để biết vở hợp ai, không chỉ xem điểm đánh giá |
| Khoa sân khấu của các trường nghệ thuật | Vở tốt nghiệp, vở thực hành của sinh viên | Thường mở cho công chúng vào mùa thi cuối năm học |
| Bản tin thư điện tử của các nhóm kịch | Thông báo sớm, suất dành cho người theo dõi lâu | Đăng ký ngay sau buổi xem bạn thích |
| Bạn đi cùng ở buổi trước | Gợi ý vở tương tự | Hỏi người ngồi cạnh sau buổi diễn họ hay xem ở đâu |
Một khi đã theo dõi hai ba nhóm, bạn sẽ thấy cả một bản đồ sân khấu nhỏ hiện ra trong thành phố của mình. Và nếu thích một nhóm, đi xem họ nhiều lần qua nhiều vở là cách ủng hộ thiết thực nhất.
Câu hỏi thường gặp
Kịch thể nghiệm có khó hiểu hơn kịch thường không?
Không nhất thiết. Có vở thể nghiệm rất dễ xem, chỉ khác ở cách bố trí khán phòng hay cách diễn viên nói chuyện với người xem. Có vở thì thử thách hơn. Đọc phần giới thiệu và nhận xét của khán giả trước giúp bạn chọn vở hợp với mình.
Nếu không muốn bị mời tham gia thì nên ngồi đâu?
Bạn nên tránh hàng đầu, các chỗ sát lối diễn viên đi lại và những vị trí được chiếu sáng. Ngồi phía sau hoặc ở góc thường an toàn hơn. Nếu vẫn được mời, một cái lắc đầu kèm nụ cười là đủ để diễn viên chuyển sang người khác.
Phá bức tường thứ tư nghĩa là gì?
Đó là khi diễn viên thoát khỏi thế giới của nhân vật để nhìn thẳng, nói chuyện trực tiếp với khán giả, thừa nhận rằng mọi người đang ngồi xem. Kỹ thuật này kéo khán giả vào câu chuyện và khiến họ tự đặt câu hỏi về vai trò của mình.
Đến muộn có được vào xem kịch ở sân khấu nhỏ không?
Nhiều vở ở sân khấu nhỏ không cho vào muộn, vì lối vào thường đi ngang qua khoảng diễn và sẽ phá vỡ không khí. Bạn nên đến sớm mười lăm phút và hỏi chính sách người đến muộn khi đặt chỗ.
Có nên tham gia buổi trò chuyện sau vở diễn không?
Nên thử ít nhất một lần, nhất là với vở bạn thấy khó hiểu. Bạn không cần phát biểu, chỉ ngồi nghe đạo diễn, diễn viên và khán giả khác chia sẻ cũng đã mở ra nhiều cách nhìn mới về vở diễn vừa xem.
Vì sao vé kịch thể nghiệm thường hết nhanh?
Vì số chỗ ngồi ở sân khấu nhỏ rất ít, có khi chỉ vài chục người một suất, trong khi những người theo dõi nhóm kịch thường đặt ngay khi mở bán. Đăng ký nhận thông báo từ nhóm giúp bạn biết lịch sớm hơn.