Ngày 21/4 hằng năm là Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam, và quanh mốc này, cộng thêm Ngày Sách và Bản quyền thế giới 23/4, tháng Tư trở thành mùa sách: thư viện, trường học, nhà sách và nhiều nơi khác tổ chức hội sách, giao lưu, đổi sách. Với một gia đình, đây là dịp tốt nhất trong năm để làm mới thói quen đọc, vì cả xã hội đang nói về sách và có rất nhiều hoạt động để ghé vào.
Bạn không cần đợi một hội sách lớn mới tham gia. Những việc dưới đây làm được ở mọi tỉnh thành, phần lớn không tốn tiền: một tuần đọc chung trong nhà, một buổi đổi sách với hàng xóm, một chuyến đến thư viện làm thẻ cho con, và cách để mùa sách không chỉ kéo dài một ngày.
Hai mốc trong một tuần: 21/4 và 23/4
Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam rơi vào 21/4, trước đây gọi ngắn là Ngày Sách Việt Nam. Tên mới thêm hai chữ “văn hoá đọc” cho thấy trọng tâm không chỉ là cuốn sách như một món hàng mà là thói quen đọc của mỗi người, mỗi nhà, mỗi cộng đồng. Hai ngày sau là 23/4, Ngày Sách và Bản quyền thế giới, một ngày do tổ chức quốc tế về giáo dục, khoa học và văn hoá khởi xướng để tôn vinh sách, người viết và quyền tác giả.
Vì hai mốc gần nhau, nhiều hoạt động kéo dài cả tuần, thậm chí trải ra cả tháng Tư. Đây là điều có lợi cho gia đình bận rộn: nếu không đi được đúng ngày, bạn vẫn còn nhiều cuối tuần để chọn. Cũng vì vậy mà nên xem thông tin từ cuối tháng Ba, khi các nơi bắt đầu công bố lịch.
Một điều nên nhớ khi giải thích cho trẻ: ngày sách không phải ngày “phải đọc”. Đó là dịp để nhắc nhau rằng đọc là một niềm vui có thể chia sẻ. Cách giới thiệu này giúp trẻ đón mùa sách với tâm thế tò mò thay vì nghĩ đến bài tập đọc ở trường.
Với người lớn, hai ngày này cũng là lời nhắc nhẹ về quyền tác giả: mua sách có bản quyền, không chia sẻ bản chụp lậu, và trân trọng công sức của người viết, người dịch, người biên tập. Đây là một chủ đề tốt để bàn với con tuổi thiếu niên, khi các em bắt đầu tự tìm tài liệu trên mạng.
Những hoạt động thường có trong mùa sách
Mỗi nơi tổ chức khác nhau và lịch mỗi năm mỗi khác, nhưng các loại hoạt động sau đây lặp lại khá đều. Biết trước tên gọi giúp bạn tìm thông tin nhanh hơn:
- Hội sách, phố sách theo dịp. Gian hàng của nhiều đơn vị xuất bản, phát hành dựng cạnh nhau, thường kèm khu thiếu nhi và sân khấu nhỏ.
- Giao lưu với người viết, người dịch. Buổi trò chuyện ngắn về một cuốn sách hoặc một đề tài, thường có phần hỏi đáp và ký tặng.
- Ngày hội đọc ở trường học và thư viện. Kể chuyện sách, thi vẽ theo sách, trưng bày sách học sinh tự làm.
- Đổi sách, tặng sách. Mang sách cũ đến đổi lấy sách khác, hoặc góp sách cho thư viện vùng khó khăn.
- Ưu đãi làm thẻ thư viện, mượn sách. Nhiều thư viện tổ chức tuần mở cửa, giới thiệu dịch vụ, hướng dẫn tra cứu.
- Hoạt động đọc trên mạng. Thử thách đọc theo ngày, chia sẻ ảnh góc đọc, giới thiệu sách ngắn.
Nếu bạn ở tỉnh, thư viện tỉnh và nhà văn hoá thường là nơi có hoạt động ổn định nhất trong dịp này. Ở thành phố lớn, lịch dày đến mức nên chọn một hai buổi thay vì cố đi hết. Chọn theo câu hỏi: buổi nào cả nhà cùng làm được một việc, chứ không chỉ đi qua và mua.
Một tuần đọc chung trong nhà, từ 21/4 đến 27/4
Không cần hội sách, cả nhà vẫn có thể tạo mùa sách của riêng mình. Khung bảy ngày dưới đây mỗi ngày chỉ một việc nhỏ, ai bận đến mấy cũng theo được:
| Ngày | Việc chung | Gợi ý cho trẻ |
|---|---|---|
| Ngày 1 (21/4) | Mỗi người chọn một cuốn sẽ đọc trong tuần | Cho trẻ tự chọn, kể cả sách tranh đã đọc nhiều lần |
| Ngày 2 | Hai mươi phút đọc cùng lúc, tắt tivi, cất điện thoại | Trẻ chưa biết chữ ngồi xem tranh cạnh bố mẹ |
| Ngày 3 | Bữa tối mỗi người kể một đoạn mình thích | Trẻ kể bằng lời hoặc chỉ vào tranh |
| Ngày 4 | Dọn lại kệ sách, để riêng những cuốn sẽ đem đổi | Trẻ chọn sách đã “lớn quá” để tặng em nhỏ khác |
| Ngày 5 | Đọc to một chương cho cả nhà nghe | Trẻ lớn đọc cho em nhỏ |
| Ngày 6 | Đi thư viện hoặc hội sách gần nhất | Làm thẻ thư viện cho trẻ nếu chưa có |
| Ngày 7 | Mỗi người viết hoặc vẽ một trang về cuốn sách | Dán lên tường thành “bảng sách của nhà mình” |
Nếu 21/4 rơi vào giữa tuần, bạn cứ bắt đầu đúng ngày, hoạt động đi thư viện thì dời sang cuối tuần. Điều quan trọng là có một tuần mà sách hiện diện mỗi ngày trong nhà, đủ để thói quen bắt rễ.
Tổ chức một buổi đổi sách nhỏ với hàng xóm
Buổi đổi sách là cách vui và tiết kiệm nhất để mùa sách có ý nghĩa với cả khu phố hay chung cư. Một buổi khoảng hai tiếng chiều cuối tuần là đủ:
- Thống nhất với ban quản lý hoặc tổ dân phố một khoảng sân, sảnh hay phòng sinh hoạt chung. Báo trước một tuần qua nhóm nhắn tin của khu.
- Đặt quy tắc đơn giản: mang bao nhiêu cuốn thì được lấy bấy nhiêu cuốn; sách phải còn đọc được, không rách nát.
- Chia sách thành ba bàn: thiếu nhi, văn chương, sách kiến thức và kỹ năng. Người mang đến tự đặt sách lên đúng bàn.
- Phát cho mỗi người một mảnh giấy nhỏ để ghi một câu giới thiệu kẹp vào sách mình mang đến, kiểu “cuốn này đọc hợp vào buổi tối mưa”.
- Dành nửa tiếng cuối cho trẻ kể chuyện về cuốn sách vừa đổi được. Sách còn thừa thì gom lại góp cho thư viện trường hoặc thư viện vùng xa.
Câu giới thiệu kẹp trong sách là chi tiết nhỏ nhưng làm buổi đổi sách khác hẳn một sạp sách cũ: người nhận biết cuốn sách từng được ai đó yêu thích, và thường sẽ đọc nó sớm hơn.
Thư viện: nơi đáng đến nhất trong tháng Tư
Làm thẻ cho cả nhà. Nhiều gia đình chưa từng có thẻ thư viện dù thư viện ở ngay gần. Mùa sách là lúc thủ tục thường được hướng dẫn kỹ, có nơi tổ chức tuần mở cửa. Một tấm thẻ cho trẻ là món quà lâu dài hơn bất cứ cuốn sách nào mua lẻ.
Hỏi thủ thư, đừng chỉ tự tìm. Thủ thư biết sách nào trẻ trong khu hay mượn, sách nào hợp tuổi, và có thể chỉ cho bạn những góc ít người để ý. Một câu hỏi như “bé nhà mình tám tuổi, thích khủng long, có gì hay không?” thường nhận được nhiều gợi ý hơn mọi bảng xếp hạng.
Tìm hiểu dịch vụ ngoài mượn sách. Nhiều thư viện có phòng đọc thiếu nhi, giờ kể chuyện cuối tuần, phòng học nhóm, kho sách điện tử cho bạn đọc có thẻ. Biết những dịch vụ này giúp bạn quay lại thư viện vào các tháng khác chứ không chỉ tháng Tư.
Mượn nhiều, mua chọn lọc. Một nguyên tắc dễ theo: mượn để thử, mua những cuốn đã thích và muốn đọc lại. Cách này vừa nhẹ ngân sách vừa giúp kệ sách trong nhà toàn những cuốn có ý nghĩa với các thành viên.
Mùa sách cho người lớn bận rộn: chọn một việc theo quỹ thời gian
Không phải ai cũng có cả buổi chiều để đi hội sách. Nếu bạn chỉ có ít thời gian trong tháng Tư, bảng dưới đây giúp chọn đúng một việc vừa sức thay vì bỏ qua cả mùa sách:
| Quỹ thời gian | Việc nên làm | Vì sao hợp |
|---|---|---|
| Mười lăm phút mỗi ngày | Đọc một cuốn mỏng trong tuần 21/4, mang theo trong túi | Hoàn thành một cuốn tạo cảm giác bắt đầu lại rất rõ |
| Một buổi trưa | Ghé thư viện gần chỗ làm, làm thẻ, mượn hai cuốn | Thủ tục nhanh, mở ra thói quen cho cả năm |
| Một buổi tối | Dự một buổi giao lưu sách sau giờ làm | Nghe người viết, người dịch nói về nghề, thấy sách gần hơn |
| Một sáng cuối tuần | Đi hội sách với danh sách đã lập sẵn | Không lạc giữa hàng nghìn đầu sách, không mua bốc đồng |
| Không có thời gian rời nhà | Dọn kệ, chọn sách đem tặng, đặt một cuốn mới đầu giường | Kệ gọn và một cuốn chờ sẵn là lời nhắc đọc mỗi tối |
Người lớn đọc trước mặt con có sức nặng hơn mọi lời khuyên. Trẻ thấy bố mẹ cầm sách trong tuần 21/4, dù chỉ mười lăm phút, sẽ hiểu đọc là việc của cả nhà chứ không phải bài tập riêng của trẻ con.
Để mùa sách không chỉ kéo dài một ngày
Nhiều nhà hăng hái trong tuần 21/4 rồi đến tháng Năm thì sách lại nằm yên trên kệ. Muốn giữ lửa, hãy chọn một thói quen nhỏ từ mùa sách để mang sang các tháng sau, thay vì cố giữ tất cả.
Thói quen dễ giữ nhất thường là hai mươi phút đọc chung vào một tối cố định trong tuần, chẳng hạn tối thứ Tư. Thói quen thứ hai là một lần đi thư viện mỗi tháng, ghép vào lịch đi chợ hay đưa con đi học. Thói quen thứ ba, hợp với nhà có trẻ lớn, là bảng sách trên tường: ai đọc xong một cuốn thì dán một mảnh giấy ghi tên sách và một câu cảm nhận.
Đến tháng Tư năm sau, bạn lấy bảng sách ra xem lại. Một năm nhìn lại những gì cả nhà đã đọc là cách đón mùa sách mới ấm áp hơn bất kỳ chương trình khuyến mãi nào. Và nếu năm ấy bảng chỉ có vài mảnh giấy, cũng không sao: mùa sách mới là dịp để bắt đầu lại, nhẹ nhàng như lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam là ngày nào?
Đó là ngày 21/4 hằng năm. Trước đây ngày này được gọi là Ngày Sách Việt Nam, sau đổi tên để nhấn mạnh thói quen đọc. Hoạt động thường kéo dài quanh tuần đó và nối với Ngày Sách và Bản quyền thế giới 23/4.
Ngày 21/4 và 23/4 khác nhau thế nào?
Ngày 21/4 là ngày của Việt Nam, tập trung vào sách và văn hoá đọc trong nước. Ngày 23/4 là ngày quốc tế do tổ chức quốc tế về giáo dục, khoa học và văn hoá khởi xướng, tôn vinh sách và quyền tác giả. Ở Việt Nam, hai mốc thường được tổ chức nối tiếp nhau.
Không ở gần hội sách thì tham gia mùa sách thế nào?
Bạn có thể đến thư viện tỉnh hoặc thư viện trường, tổ chức một tuần đọc chung trong nhà, hoặc một buổi đổi sách với hàng xóm. Những hoạt động này không cần hội sách lớn mà vẫn tạo được không khí mùa sách cho cả gia đình.
Trẻ chưa biết chữ thì tham gia ngày sách thế nào?
Trẻ chưa biết chữ vẫn có thể xem sách tranh, nghe bố mẹ đọc to, kể lại câu chuyện bằng lời, vẽ tranh về nhân vật yêu thích. Giờ kể chuyện ở thư viện và khu thiếu nhi ở hội sách cũng rất hợp với lứa tuổi này.
Có nên mua nhiều sách giảm giá trong mùa sách không?
Chỉ nên mua những cuốn bạn thật sự định đọc. Mùa sách có nhiều ưu đãi nên dễ mua theo cảm hứng rồi để kệ. Một cách đơn giản là lập danh sách trước khi đi và giới hạn số cuốn cho mỗi người.
Làm sao để giữ thói quen đọc sau tháng Tư?
Chọn một thói quen nhỏ để giữ thay vì nhiều thứ một lúc, chẳng hạn hai mươi phút đọc chung vào một tối cố định mỗi tuần, hoặc mỗi tháng đi thư viện một lần. Ghi lại sách đã đọc trên một bảng chung giúp cả nhà thấy tiến bộ của mình.