Dịp Tết có ba chặng văn hoá rõ rệt: tháng Chạp với chợ phiên, hội chợ đồ thủ công và triển lãm chủ đề xuân; những ngày quanh giao thừa với biểu diễn ngoài trời, phố đi bộ; và sau mùng Bốn đến rằm tháng Giêng với hội xuân, Ngày Thơ Việt Nam và lịch diễn mở lại. Chọn đúng chặng giúp bạn tránh cảnh đến nơi thì đóng cửa, hoặc chen giữa đám đông đúng giờ cao điểm.
Bài này dành cho người muốn Tết có thêm vài buổi đi xem, đi nghe, nhất là những ai ở lại thành phố trong khi người quen về quê. Kèm theo là cách hỏi lịch mở cửa ngày Tết, chọn giờ vắng và những điều nên nhớ khi đi cùng người lớn tuổi hay trẻ nhỏ.
Ba chặng văn hoá của mùa Tết
Ngày dương lịch của Tết thay đổi mỗi năm, nhưng nhịp theo âm lịch thì khá ổn định. Bảng sau giúp bạn hình dung nên chờ gì ở mỗi chặng:
| Chặng | Khoảng thời gian (âm lịch) | Thường có gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị | Từ đầu tháng Chạp đến khoảng 27 Tết | Chợ phiên, hội chợ đồ thủ công, triển lãm tranh, ảnh chủ đề xuân, xưởng làm đồ trang trí | Cuối tuần rất đông, ngày thường đầu tháng Chạp vắng hơn |
| Quanh giao thừa | Từ khoảng 28 Tết đến mùng Ba | Phố đi bộ, sân khấu ngoài trời, chương trình nghệ thuật đón năm mới | Nhiều bảo tàng, nhà hát nghỉ; kiểm tra trước |
| Sau Tết | Từ khoảng mùng Bốn đến rằm tháng Giêng | Hội xuân, trò chơi dân gian, Ngày Thơ Việt Nam, lịch diễn và triển lãm mở lại | Nhịp sống trở lại, dễ đi hơn và ít chen chúc |
Nhiều người chỉ nghĩ đến chặng giữa, nhưng thực ra chặng đầu và chặng cuối mới là lúc thưởng thức thoải mái nhất. Tháng Chạp có không khí háo hức mà chưa quá tải, còn sau mùng Bốn thì thành phố vắng, mọi thứ mở dần mà người chưa đổ về đông.
Tháng Chạp: mùa của chợ phiên và đồ làm tay
Tháng cuối năm âm lịch là lúc các hội chợ đồ thủ công, chợ phiên cuối tuần và những triển lãm nhỏ chủ đề xuân mọc lên dày đặc. Đây là thời điểm hay để tìm đồ trang trí do người thật làm ra: một chiếc đèn giấy, một bộ thiệp in tay, một món gốm nhỏ, thay vì đồ sản xuất hàng loạt.
Nhiều không gian sáng tạo và quán cà phê văn hoá tổ chức xưởng làm đồ Tết vào cuối tuần: viết chữ, làm thiệp, gói bánh, cắm hoa, in tranh khắc gỗ đơn giản. Một buổi xưởng như vậy thường kéo dài hai đến ba tiếng, hợp với cả người lớn lẫn trẻ từ tầm sáu bảy tuổi. Bạn mang về một món đồ tự làm để bày trong nhà ngày Tết, và câu chuyện về buổi chiều làm ra nó.
Triển lãm tranh, ảnh chủ đề xuân cũng thường mở vào tháng này. Chúng ít khi là những triển lãm lớn, nhưng có không khí riêng: tranh về chợ hoa, về gian bếp ngày giáp Tết, về những người làm nghề cuối năm. Ghé xem vào một buổi sáng ngày thường, bạn có cả phòng gần như cho riêng mình.
Một mẹo nhỏ: tháng Chạp là lúc các nơi ra thông báo lịch Tết. Hãy ghi chú ngay nơi nào nghỉ ngày nào, mở lại ngày nào, để không phải đoán khi đã vào Tết.
Quanh giao thừa: những gì thường diễn ra ngoài đường
Những ngày cận Tết và mấy ngày đầu năm, văn hoá chuyển ra phố. Một số dạng hoạt động thường gặp ở các thành phố, quy mô tuỳ nơi:
- Sân khấu ngoài trời đêm giao thừa. Ca múa nhạc, biểu diễn nghệ thuật dân gian, có nơi kèm bắn pháo hoa theo kế hoạch của thành phố năm đó.
- Phố đi bộ, đường hoa. Không gian trang trí theo chủ đề năm mới, thường có biểu diễn đường phố nhỏ dọc lối đi.
- Khu viết chữ đầu năm. Người viết thư pháp ngồi thành dãy, bạn có thể xin một chữ, xem cách cầm bút, hỏi ý nghĩa nét chữ.
- Rạp phim với lịch chiếu Tết. Nhiều phim ra mắt đúng dịp, suất chiếu dày nhưng vé các suất đẹp hết sớm.
- Trò chơi dân gian ở công viên, nhà văn hoá. Ô ăn quan, kéo co, ném còn, thường mở cho cả trẻ lẫn người lớn tham gia.
Đêm giao thừa ở khu trung tâm thường rất đông. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, chọn một điểm xem cách xa tâm điểm một chút, hẹn trước một chỗ gặp lại nếu lạc nhau, và về trước khi đám đông cùng giải tán. Những ngày mùng Một đến mùng Ba, nhiều bảo tàng, nhà hát và thư viện nghỉ hoặc rút ngắn giờ, có nơi lại mở cửa đặc biệt; luôn kiểm tra thông báo trước khi đi.
Sau mùng Bốn: hội xuân, Ngày Thơ và lịch diễn mở lại
Khi phần lớn gia đình đã xong việc thăm hỏi, nhịp văn hoá đầu năm bắt đầu. Đây là thời gian của các hội xuân ở làng, phường, nhà văn hoá: trò chơi dân gian, hát đối đáp, biểu diễn võ, thi nấu ăn. Quy mô có thể nhỏ, nhưng không khí thân mật và rất hợp để đưa trẻ đi, vì trẻ được tham gia chứ không chỉ đứng xem.
Rằm tháng Giêng là dịp Ngày Thơ Việt Nam, được tổ chức hằng năm vào đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch. Ở nhiều tỉnh thành có hoạt động đọc thơ, ngâm thơ, trưng bày thơ, giao lưu với người làm thơ. Dù bạn không quen đọc thơ, đây là một đêm đáng thử: nghe thơ đọc lên thành tiếng trong không khí đầu xuân khác hẳn với đọc trên giấy.
Cũng từ khoảng sau rằm, các nhà hát, phòng tranh, rạp nhỏ dần trở lại lịch bình thường, nhiều nơi mở đầu năm bằng một chương trình mới. Nếu bạn muốn khởi động lịch văn hoá năm mới, chọn một buổi trong khoảng này làm buổi đầu tiên là hợp lý: mọi người còn thư thả, thời tiết dễ chịu, và bạn bắt đầu năm bằng một thói quen tốt.
Với người phải đi làm lại sớm, buổi tối các ngày đầu tuần sau Tết thường vắng ở rạp và phòng trưng bày, là lúc tốt để xem một thứ gì đó cho riêng mình.
Đi cùng người lớn tuổi và trẻ nhỏ: nên và không nên
Tết là dịp hiếm hoi cả ba thế hệ cùng ra ngoài. Đi văn hoá cùng nhau vui hơn nhiều nếu tính trước sức của từng người:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Chọn buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh giữa trưa đông và nắng | Đi vào đúng tối giao thừa ở khu trung tâm khi có người khó đi lại |
| Hỏi trước nơi đến có ghế ngồi, nhà vệ sinh, lối đi bằng phẳng | Xếp ba bốn điểm trong một ngày, đi đến đâu cũng vội |
| Để ông bà kể chuyện Tết ngày xưa khi đi qua chợ phiên, hội xuân | Ép trẻ đứng xem lâu những thứ trẻ chưa hứng thú |
| Mang theo nước, áo khoác, đồ ăn nhẹ cho trẻ | Bỏ bữa chính để chạy theo lịch xem |
| Đặt một giờ về cố định và giữ đúng | Ở lại đến khi tất cả đều mệt rã rời |
Một chuyến đi chơi văn hoá ngày Tết thành công thường chỉ có một điểm đến chính, một bữa ăn ngon và đủ thời gian nghỉ. Ít điểm hơn, mọi người lại nhớ nhiều hơn.
Ở lại thành phố dịp Tết: một lịch nhỏ cho riêng mình
Ngày càng nhiều người ở lại thành phố trong Tết vì công việc, vì nhà xa hoặc chỉ vì muốn nghỉ ngơi. Thành phố những ngày ấy vắng và chậm, rất hợp để thưởng thức văn hoá theo cách khác thường ngày.
Một lịch nhỏ gợi ý cho người ở lại: một buổi chiều tháng Chạp đi chợ phiên hoặc xưởng làm đồ Tết để có không khí; tối giao thừa xem chương trình đón năm mới ở một điểm vừa phải, không chen vào tâm điểm; mùng Hai mùng Ba đi bộ những con phố vắng, ngắm kiến trúc cũ mà ngày thường bị xe cộ che mất; sau mùng Bốn xem một bộ phim, một triển lãm vừa mở lại; và đêm rằm tháng Giêng nghe đọc thơ.
Nếu đi một mình, mang theo một cuốn sổ nhỏ, ghi lại những gì nhìn thấy mỗi ngày. Tết ở thành phố vắng có những hình ảnh rất riêng mà ít ai để ý: một quán nước mở cửa sớm, một góc phố treo đèn, một nhóm người nước ngoài tò mò đứng xem người viết chữ. Những ghi chép này, đọc lại vào cuối năm, là một phần thú vị của chính mùa Tết bạn đã sống.
Xin chữ, chụp ảnh, mua đồ thủ công ngày Tết: ứng xử cho đẹp
Những hoạt động văn hoá ngày Tết diễn ra giữa đám đông và gắn với người làm nghề, nên vài phép ứng xử nhỏ giúp buổi đi của bạn và của người khác đều dễ chịu:
- Khi xin chữ, hãy nói rõ bạn muốn chữ gì hoặc nhờ người viết gợi ý, đứng chờ đến lượt và không giục. Người viết cần tập trung, một nét hỏng là phải viết lại cả tờ.
- Khi chụp ảnh người làm nghề, hỏi một câu trước khi giơ máy lên. Nhiều người sẵn lòng, nhưng cũng có người không muốn xuất hiện trên mạng. Nếu chụp nhiều, mua một món đồ hoặc gửi lời cảm ơn là cách đáp lại tử tế.
- Khi mua đồ thủ công, hỏi người bán về cách làm. Câu chuyện đằng sau món đồ thường là phần giá trị nhất, và người làm nghề rất vui khi có người quan tâm.
- Khi ở phố đi bộ đông người, không dừng đột ngột giữa lối đi để chụp ảnh, nhường đường cho xe đẩy trẻ em và người lớn tuổi, giữ rác cho đến khi gặp thùng.
- Khi đi xem biểu diễn ngoài trời, không giơ điện thoại quá đầu che tầm nhìn người phía sau, nhất là trẻ nhỏ đang được bố mẹ bế.
Những điều này nghe đơn giản, nhưng chính chúng làm nên không khí của một mùa lễ hội: đông mà không chen, vui mà không ồn ào khó chịu.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng có mở cửa ngày Tết không?
Tuỳ nơi và tuỳ năm. Nhiều bảo tàng nghỉ vào đêm giao thừa và mùng Một, mở lại từ mùng Hai hoặc mùng Ba, có nơi mở cửa đặc biệt suốt Tết. Bạn nên xem thông báo lịch Tết mà các nơi thường đăng vào tháng Chạp.
Ngày Thơ Việt Nam là ngày nào?
Ngày Thơ Việt Nam được tổ chức hằng năm vào dịp rằm tháng Giêng âm lịch. Nhiều tỉnh thành có hoạt động đọc thơ, ngâm thơ, trưng bày và giao lưu thơ quanh đêm này. Đây là một sự kiện văn hoá đầu năm rất hợp để thử dù bạn ít đọc thơ.
Ở lại thành phố dịp Tết thì đi chơi văn hoá ở đâu?
Bạn có thể đi chợ phiên, xưởng làm đồ Tết vào tháng Chạp, xem chương trình đón năm mới ở một điểm vừa phải, đi bộ phố vắng ngắm kiến trúc những ngày đầu năm, rồi xem phim, triển lãm khi các nơi mở lại sau mùng Bốn.
Đêm giao thừa đưa trẻ nhỏ đi xem biểu diễn có nên không?
Có thể, nếu bạn chọn điểm xem cách xa tâm điểm, đến sớm, hẹn chỗ gặp lại nếu lạc nhau và về trước giờ đám đông giải tán. Với trẻ quá nhỏ, xem chương trình ở nhà rồi ra phố vào sáng mùng Một thường thoải mái hơn.
Xưởng làm đồ Tết thường làm những gì?
Các xưởng thường dạy làm thiệp, đèn giấy, viết chữ, cắm hoa, gói bánh, in tranh đơn giản. Một buổi khoảng hai đến ba tiếng, có người hướng dẫn và vật liệu chuẩn bị sẵn, hợp với cả người lớn lẫn trẻ từ sáu bảy tuổi trở lên.
Khi nào đi hội xuân thì vắng và dễ chịu nhất?
Buổi sáng sớm các ngày trong tuần sau mùng Bốn thường vắng và dễ chịu nhất. Cuối tuần đầu năm và các ngày gần rằm tháng Giêng thường đông hơn, nên đi sớm và có sẵn phương án ra về nếu quá đông.