Ngày 23/11 hằng năm là Ngày Di sản văn hoá Việt Nam; cách hưởng ứng thiết thực nhất là dành một buổi đến một bảo tàng hoặc di tích gần nhà, nhìn kỹ và hỏi đúng câu, thay vì chỉ chụp ảnh check-in. Quanh mốc này, nhiều bảo tàng, di tích và trung tâm văn hoá thường có triển lãm chuyên đề, trình diễn của nghệ nhân, buổi nói chuyện; có nơi mở cửa thêm giờ hoặc ưu đãi cho khách, tuỳ thông báo từng năm.
Di sản không chỉ là những công trình nổi tiếng. Một ngôi đình làng, một nghề thủ công trong xóm, một điệu hát ông bà còn nhớ, một cuốn album ảnh cũ đều là di sản theo nghĩa rộng. Bài này giúp bạn hiểu ngày 23/11 từ đâu mà có, chọn hoạt động hợp với mình và biến một buổi tham quan thành thứ đáng nhớ.
Ngày 23/11 từ đâu mà có
Mốc 23/11 gắn với một văn bản pháp lý đầu tiên về bảo tồn cổ tích của nước Việt Nam mới, được ký vào ngày 23/11/1945, chỉ vài tháng sau khi giành độc lập. Ngay giữa bộn bề, việc giữ gìn đình chùa, thành quách, lăng mộ, bia ký đã được coi là việc của quốc gia. Nhiều năm sau, ngày này được chọn làm Ngày Di sản văn hoá Việt Nam để nhắc lại tinh thần ấy.
Từ đó, mỗi tháng Mười Một trở thành dịp các bảo tàng, ban quản lý di tích, trường học và cộng đồng nói về di sản. Hoạt động không đồng loạt theo một kịch bản, mà mỗi nơi tự tổ chức theo điều kiện của mình. Vì vậy cách tốt nhất để biết năm nay có gì là theo dõi thông báo của bảo tàng tỉnh, thành phố nơi bạn sống từ đầu tháng.
Ý nghĩa của ngày này cũng nằm ở chỗ nó nhắc mỗi người rằng di sản không tự tồn tại. Một di tích còn đứng được là nhờ có người chăm, người kể, người đến thăm. Một nghề thủ công còn sống là nhờ có người mua, người học, người quan tâm. Khi bạn dành một buổi cho di sản, bạn đang góp một phần nhỏ vào chuỗi đó.
Với trẻ, một câu giải thích đơn giản là đủ: ngày 23/11 là ngày cả nước nhắc nhau nhìn lại những gì ông bà để lại, từ ngôi nhà, món ăn đến bài hát, và học cách giữ chúng.
Di sản gồm những gì: ba nhóm dễ nhớ
Nói “di sản” nhiều người chỉ nghĩ đến đền đài, thành cổ. Chia thành ba nhóm sẽ giúp bạn thấy di sản ở khắp nơi, kể cả ngay trong nhà mình:
| Nhóm | Là gì | Ví dụ giả định quanh bạn |
|---|---|---|
| Di sản vật thể | Những thứ sờ được: công trình, hiện vật, cảnh quan gắn với lịch sử | Một ngôi đình làng có cột gỗ lim, một cây cầu đá cũ, bộ đồ gốm trong bảo tàng tỉnh |
| Di sản phi vật thể | Những thứ sống qua con người: nghề, lễ hội, nghệ thuật trình diễn, tri thức dân gian | Một làng làm giấy dó, điệu hát ru của bà, cách gói bánh đặc trưng của một vùng |
| Di sản tư liệu | Những gì được ghi lại: văn bản, sách cổ, ảnh, bản ghi âm | Gia phả của dòng họ, thư từ cũ, băng ghi âm một buổi hát của xóm |
Phân loại chỉ để dễ nhìn, trong thực tế ba nhóm đan vào nhau. Một ngôi đình là di sản vật thể, lễ hội diễn ra ở đó là phi vật thể, còn tấm bia trong sân là tư liệu. Khi đến một di tích, thử nhìn đủ ba lớp này, bạn sẽ thấy nhiều hơn hẳn so với chỉ ngắm kiến trúc.
Với trẻ, có thể biến ba nhóm này thành trò chơi tìm kiếm khi đi tham quan: tìm một thứ sờ được nhưng không được sờ, một thứ người ta vẫn đang làm hằng ngày ở đây, và một thứ có chữ hoặc hình được ghi lại từ xưa. Trẻ tìm đủ ba thứ là đã hiểu khái niệm di sản rõ hơn mọi định nghĩa trong sách.
Chọn hoạt động theo hoàn cảnh của bạn
Không ai bắt bạn phải đến một di sản lớn. Hãy chọn theo thời gian và người đi cùng:
| Hoàn cảnh | Hoạt động hợp | Thời lượng |
|---|---|---|
| Đi một mình sau giờ làm | Ghé một bảo tàng nhỏ hoặc một triển lãm chuyên đề di sản | Khoảng một tiếng |
| Gia đình có trẻ nhỏ | Xem trình diễn nghề, xưởng làm đồ thủ công, bảo tàng có khu tương tác | Một buổi sáng |
| Nhóm bạn trẻ | Đi bộ một tuyến phố cổ hoặc làng cổ, tự chuẩn bị câu chuyện cho từng điểm dừng | Nửa ngày |
| Sống ở tỉnh, ít sự kiện | Thăm đình làng, nhà thờ họ, làng nghề gần nhà, hỏi chuyện người trông coi | Một buổi chiều |
| Không ra khỏi nhà được | Ngồi với ông bà, ghi lại một câu chuyện cũ hoặc một công thức món ăn | Ba mươi phút |
Hoạt động cuối nghe có vẻ nhỏ nhưng nhiều khi lại để lại thứ quý nhất. Rất nhiều kiến thức trong các gia đình mất đi chỉ vì không ai kịp hỏi.
Những câu hỏi nên đặt khi đứng trước một di tích
Tham quan di tích dễ trở thành đi một vòng rồi về. Mang theo vài câu hỏi trong đầu, bạn sẽ nhìn khác hẳn:
- Công trình này được dựng để làm gì? Nơi họp làng, nơi học, nơi buôn bán hay nơi ở. Biết chức năng ban đầu giúp hiểu vì sao bố cục như vậy.
- Phần nào là cũ, phần nào là sửa sau? Hầu hết di tích đã qua nhiều lần tu bổ. Nhìn màu gỗ, kiểu ngói, chất vữa sẽ thấy các lớp thời gian.
- Ai đang chăm sóc nơi này? Ban quản lý, dòng họ, cộng đồng làng. Câu trả lời cho biết di tích đang sống ra sao.
- Có hoạt động nào vẫn diễn ra ở đây? Lễ hội hằng năm, sinh hoạt cộng đồng, lớp học. Một di tích còn được dùng khác hẳn một di tích chỉ để xem.
- Chi tiết nào làm mình tò mò nhất? Một hình chạm trên đầu cột, một vết nứt, một cái giếng. Chọn một chi tiết và hỏi người trông coi về nó.
Người trông coi di tích, hướng dẫn viên địa phương hay cụ già ngồi ở sân thường biết những câu chuyện không có trong bảng giới thiệu. Một câu hỏi lịch sự, đúng lúc, nhiều khi mở ra cả buổi trò chuyện.
Nên và không nên khi tham quan di tích, bảo tàng
Di sản là thứ không thể làm lại. Vài nguyên tắc ứng xử dưới đây giúp bạn vừa xem trọn vẹn vừa góp phần giữ gìn:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Mặc trang phục kín đáo khi vào khu thờ tự trong di tích | Ngồi, trèo lên bệ, lan can, hiện vật để chụp ảnh |
| Đi theo lối đã chỉ dẫn, đứng ngoài dây ngăn | Chạm tay vào tranh, tượng, bề mặt gỗ chạm khắc |
| Hỏi trước khi chụp người, nghệ nhân đang làm việc | Dùng đèn chớp ở nơi có hiện vật dễ phai màu |
| Nói nhỏ, giữ không khí yên tĩnh | Viết, khắc tên lên tường, cột, thân cây cổ |
| Mang rác về hoặc bỏ đúng nơi | Mang đồ ăn vào phòng trưng bày, khu di tích bên trong |
| Ủng hộ người làm nghề bằng cách mua sản phẩm thủ công thật | Nhặt mảnh gạch, mảnh gốm làm kỷ niệm |
Với trẻ, hãy giải thích lý do thay vì chỉ cấm: “mồ hôi tay làm bức tượng hỏng dần, nên mình chỉ nhìn thôi”. Trẻ hiểu lý do thì tự giữ, còn trẻ chỉ bị cấm thì chờ lúc người lớn quay đi.
Ghi lại di sản của chính gia đình mình
Ngày Di sản là dịp tốt để làm một việc ít ai nghĩ đến: lưu lại di sản nhỏ của nhà mình trước khi nó mất đi. Một buổi chiều cuối tuần là đủ bắt đầu:
- Chọn một người lớn tuổi trong nhà và một chủ đề cụ thể: nghề cũ của ông, món ăn ngày Tết của bà, ngôi nhà ngày xưa.
- Chuẩn bị năm câu hỏi mở, kiểu “hồi đó một ngày của ông bắt đầu thế nào?”, tránh câu hỏi chỉ trả lời có hoặc không.
- Xin phép ghi âm bằng điện thoại, ngồi ở chỗ yên tĩnh, để người kể nói thoải mái, không ngắt lời.
- Lấy ra ảnh cũ, đồ vật cũ nếu có, chụp lại và ghi chú ai, ở đâu, khoảng năm nào ngay khi còn nhớ.
- Chép lại những đoạn hay nhất thành vài trang, chia sẻ cho cả họ hàng; lưu bản ghi âm ở hai nơi khác nhau.
Trẻ tuổi thiếu niên thường rất hợp với việc này: các em giỏi dùng điện thoại ghi âm, chụp ảnh, và việc phỏng vấn ông bà tạo ra một cuộc trò chuyện giữa các thế hệ mà bình thường hiếm có.
Sau ngày 23/11: giữ cho di sản sống cả năm
Mua đồ thủ công thật, đúng giá trị. Một nghề còn tồn tại khi người làm nghề sống được bằng nó. Khi mua một món gốm, một tấm vải dệt tay, một chiếc đèn tre, hãy hỏi người bán ai làm, làm ở đâu. Đồ thật thường không rẻ bằng hàng làm máy, nhưng mỗi món bạn mua là một ngày công giữ nghề.
Học thử một buổi. Nhiều làng nghề và xưởng thủ công mở lớp ngắn cho khách: nặn gốm, làm giấy, nhuộm vải, đan lát. Một buổi học thử cho bạn thấy độ khó của nghề, và từ đó nhìn món đồ thủ công bằng con mắt khác hẳn.
Quay lại một nơi đã đến. Di tích hay bảo tàng gần nhà mỗi mùa một khác: mùa lễ hội, mùa vắng, mùa mưa. Quay lại vào một dịp khác giúp bạn thấy nơi đó sống ra sao, chứ không chỉ là một điểm đã đánh dấu.
Kể lại cho người khác. Viết vài dòng, kể cho đồng nghiệp, cho con nghe về một chi tiết bạn học được. Di sản phi vật thể sống nhờ được kể, và mỗi người kể lại là một mắt xích nhỏ trong chuỗi truyền ấy.
Góp ý đúng chỗ khi thấy di tích xuống cấp. Nếu thấy rác, hư hại hay hành vi xâm hại, báo cho ban quản lý hoặc chính quyền địa phương bằng lời lẽ ôn hoà, kèm ảnh và thời gian. Một phản ánh cụ thể, đúng nơi nhận, có ích hơn nhiều so với một bài viết chê bai lan trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Di sản văn hoá Việt Nam là ngày nào?
Đó là ngày 23/11 hằng năm. Mốc này gắn với văn bản đầu tiên về bảo tồn cổ tích của nước Việt Nam mới, ký ngày 23/11/1945. Quanh ngày này, nhiều bảo tàng và di tích tổ chức hoạt động về di sản.
Ngày 23/11 bảo tàng có mở cửa miễn phí không?
Tuỳ từng nơi và từng năm. Có nơi mở cửa thêm, ưu đãi hoặc miễn vé trong dịp này, có nơi giữ nguyên. Bạn nên xem thông báo trên trang chính thức của bảo tàng hoặc ban quản lý di tích vài ngày trước khi đi.
Ở tỉnh không có bảo tàng lớn thì hưởng ứng Ngày Di sản thế nào?
Bạn có thể thăm đình làng, nhà thờ họ, làng nghề hoặc công trình cũ gần nhà, hỏi chuyện người trông coi. Ghi lại câu chuyện của ông bà về nghề cũ, món ăn cũ cũng là một cách hưởng ứng rất ý nghĩa.
Di sản phi vật thể là gì?
Đó là những di sản sống qua con người chứ không nằm trong một đồ vật, như nghề thủ công, nghệ thuật trình diễn, lễ hội, tri thức dân gian, cách nấu một món ăn. Di sản này chỉ còn khi vẫn có người thực hành và truyền lại.
Làm sao để trẻ thích đi tham quan di tích?
Hãy cho trẻ một nhiệm vụ nhỏ như tìm một con vật được chạm trên cột, đếm số bậc thềm, hỏi người trông coi một câu. Giữ thời gian ngắn, kết hợp hoạt động tay chân như xem nghệ nhân làm nghề, và giải thích lý do của các quy định.
Có được chụp ảnh ở di tích và bảo tàng không?
Phần lớn nơi cho chụp ảnh không dùng đèn chớp, nhưng có khu vực cấm chụp, đặc biệt nơi thờ tự hoặc phòng có hiện vật dễ hỏng. Hãy đọc chỉ dẫn tại chỗ, hỏi nhân viên khi không chắc, và xin phép trước khi chụp người.