Trước giờ mở màn, bạn chỉ cần đọc ba phần của tờ chương trình: danh sách nhân vật, đoạn giới thiệu ngắn và thông tin thời lượng, giải lao. Lời đạo diễn và danh sách ê-kíp đầy đủ nên để dành cho giờ giải lao hoặc sau buổi xem, khi bạn đã có trải nghiệm để đối chiếu.
Tờ chương trình, dù in giấy hay dạng điện tử qua mã quét, là tài liệu bị coi nhẹ nhất trong một buổi diễn. Nhiều người cầm lên rồi cất luôn vào túi. Nhưng đọc đúng lúc, nó giúp bạn theo kịp vở dễ hơn, hiểu những người làm nên buổi tối mà bạn không nhìn thấy trên sân khấu, và giữ lại một kỷ niệm có giá trị nhiều năm sau.
Tờ chương trình thường có những phần nào
Mỗi đơn vị trình bày một kiểu, nhưng hầu hết tờ chương trình gồm các phần dưới đây. Cột cuối là gợi ý thời điểm đọc.
| Phần | Nội dung | Nên đọc khi nào |
|---|---|---|
| Tên vở, thời lượng, giải lao | Thông tin cơ bản về buổi diễn | Trước giờ mở màn |
| Tóm tắt hoặc giới thiệu ngắn | Bối cảnh, tình huống mở đầu | Trước giờ mở màn, đọc lướt |
| Danh sách nhân vật và diễn viên | Ai đóng vai nào, quan hệ giữa các nhân vật | Trước giờ mở màn |
| Danh sách cảnh hoặc bài hát | Thứ tự các cảnh, các bài hát trong nhạc kịch | Giờ giải lao, sau buổi xem |
| Lời đạo diễn, lời biên kịch | Ý tưởng, câu hỏi dẫn dắt khi làm vở | Giờ giải lao hoặc sau buổi xem |
| Ê-kíp sáng tạo và kỹ thuật | Thiết kế sân khấu, ánh sáng, âm thanh, trang phục, hoá trang | Sau buổi xem |
| Bài viết thêm | Bối cảnh lịch sử, chủ đề xã hội liên quan | Ở nhà, khi muốn tìm hiểu sâu |
| Lời cảm ơn, đơn vị đồng hành | Những người và tổ chức hỗ trợ | Tuỳ ý |
Với vở có nhiều nhân vật, đặc biệt các vở về gia đình nhiều thế hệ, danh sách nhân vật giống như sơ đồ họ hàng. Đọc kỹ năm phút trước giờ mở màn giúp bạn không phải tự hỏi "người đàn ông mặc áo nâu là ai" suốt hồi một.
Danh sách ê-kíp: những người bạn không thấy trên sân khấu
Đạo diễn. Người quyết định cách kể câu chuyện: nhịp, bố cục, cách diễn viên di chuyển, giọng điệu chung của vở. Cùng một kịch bản, hai đạo diễn có thể dựng thành hai vở khác hẳn nhau.
Biên kịch hoặc tác giả kịch bản. Người viết lời thoại và cấu trúc câu chuyện. Với vở chuyển thể, phần này thường ghi cả tác giả gốc và người chuyển thể.
Thiết kế sân khấu. Tạo ra không gian vở diễn: phông cảnh, đồ vật, cách bố trí. Lần sau xem, thử để ý một món đồ được đặt trên sân khấu từ đầu và nó có ý nghĩa gì đến cuối.
Thiết kế ánh sáng. Người làm việc thầm lặng nhất mà ảnh hưởng nhiều nhất. Ánh sáng chọn chỗ bạn nhìn, đổi thời gian trong ngày, đổi tâm trạng cảnh trong vài giây.
Thiết kế âm thanh và âm nhạc. Từ tiếng mưa ngoài cửa sổ đến bản nhạc vang lên ở cao trào, tất cả đều được chọn và căn giờ từng giây.
Thiết kế trang phục và hoá trang. Trang phục cho bạn biết nhân vật là ai trước khi họ mở miệng: tuổi, nghề, tính cách, và đôi khi cả sự thay đổi của họ qua thời gian.
Quản lý sân khấu và đội kỹ thuật. Những người điều phối mọi thứ chạy đúng giờ trong suốt buổi diễn. Khi chuyển cảnh trơn tru, đó là công của họ.
Lời đạo diễn: đọc trước hay đọc sau?
Lời đạo diễn là một hai trang ngắn, nơi người dựng vở chia sẻ vì sao họ chọn làm vở này, câu hỏi nào dẫn dắt họ, và đôi khi những khó khăn trong quá trình làm. Đây là phần gây tranh luận nhất: có người thích đọc trước để hiểu ý đồ, có người tránh đọc để không bị dắt mũi.
Đọc trước có lợi khi vở thuộc dạng thể nghiệm, cấu trúc khó, hoặc lấy cảm hứng từ một chủ đề mà bạn chưa quen. Biết đạo diễn quan tâm đến điều gì giúp bạn có một sợi dây để nắm khi lạc giữa vở.
Đọc sau có lợi khi vở có câu chuyện rõ ràng. Bạn được trải nghiệm vở bằng mắt của mình trước, rồi mới đối chiếu với ý đồ người làm. Nhiều khi bạn thấy những điều mà chính lời đạo diễn không nhắc tới, và đó là phần thú vị nhất.
Cách dung hoà: đọc đoạn đầu lời đạo diễn trước giờ mở màn, thường là phần giới thiệu bối cảnh, để dành phần còn lại cho giờ giải lao. Nếu lời đạo diễn tiết lộ quá nhiều, cứ dừng lại, không có quy định nào bắt bạn đọc hết.
Một ví dụ giả định: lời đạo diễn của một vở về hai chị em chăm mẹ già viết rằng họ muốn hỏi "ai được phép mệt mỏi trong một gia đình". Đọc câu đó sau buổi xem, bạn có thể ngồi lại nghĩ về cảnh người em gục đầu vào bàn bếp, và thấy nó nặng hơn hẳn lúc ngồi trong khán phòng.
Đọc tờ chương trình trong mười phút trước giờ mở màn
Mười phút trước giờ mở màn là quá đủ nếu bạn đọc có thứ tự. Đây là một trình tự gọn:
- Xem thời lượng và có giải lao không, để biết mình cần giữ sức thế nào.
- Đọc đoạn giới thiệu ngắn, chỉ để biết bối cảnh: thời gian, nơi chốn, tình huống mở đầu.
- Đọc danh sách nhân vật, chú ý quan hệ giữa họ. Nếu vở có nhiều tên giống nhau hoặc nhân vật xuất hiện ở hai độ tuổi, đánh dấu trong đầu.
- Lướt danh sách cảnh hoặc bài hát nếu có, chỉ để biết vở chia mấy phần.
- Xem có ghi chú nội dung nhạy cảm hay hiệu ứng như khói, đèn nhấp nháy, tiếng nổ không.
- Gấp tờ chương trình lại, cất vào túi. Không đọc trong lúc đèn đã tắt, vì vừa không thấy chữ vừa làm phân tâm người bên cạnh.
Nếu tờ chương trình ở dạng điện tử qua mã quét, hãy mở và đọc trước khi vào khán phòng, sau đó tắt hẳn màn hình. Mở điện thoại tra tên diễn viên giữa buổi là điều nên tránh tuyệt đối.
Diễn viên thay thế, đổi vai và thông báo phút chót
Một chi tiết nhỏ trong tờ chương trình mà nhiều người bỏ qua là danh sách diễn viên dự bị, hoặc ghi chú rằng một vai có nhiều diễn viên luân phiên theo suất. Với những vở diễn dài ngày, việc này rất bình thường: diễn viên cần nghỉ, có người ốm, có suất được giao cho diễn viên trẻ thử sức.
Khi có thay đổi, đơn vị thường thông báo bằng một tờ giấy kẹp thêm, một tấm bảng ở sảnh, hoặc lời thông báo trước giờ mở màn. Nếu bạn mua vé vì một diễn viên cụ thể, hãy hỏi trước suất nào người đó diễn, vì không phải nơi nào cũng đổi vé khi thay vai.
Đừng vội thất vọng khi gặp diễn viên thay thế. Họ đã tập cùng vở trong suốt quá trình dựng, thuộc từng bước di chuyển, và thường mang đến một cách hiểu nhân vật hơi khác. Nhiều khán giả lâu năm còn cố ý xem cùng vở với hai diễn viên khác nhau để so sánh.
Một tình huống giả định: bạn ngồi xuống và thấy tờ giấy nhỏ báo rằng vai người mẹ tối nay do một diễn viên khác đảm nhận. Thay vì tiếc, hãy coi đây là suất diễn có một không hai của riêng bạn, và nhớ ghi tên diễn viên ấy vào góc tờ chương trình.
Giờ giải lao và sau buổi xem: phần thưởng của người chịu đọc
Giờ giải lao là lúc tờ chương trình phát huy giá trị nhất. Bạn vừa xem xong nửa vở, trong đầu còn những câu hỏi: diễn viên đóng vai người cha là ai, vì sao chuyển cảnh lại dùng âm thanh đó. Mở tờ chương trình lúc này, bạn đọc với một mục đích cụ thể, và thông tin bám vào trí nhớ tốt hơn hẳn.
Sau buổi xem, trên đường về hoặc lúc ở nhà, đọc nốt lời đạo diễn và danh sách ê-kíp. Nếu bạn thích phần ánh sáng, ghi lại tên người thiết kế ánh sáng. Nếu một diễn viên phụ làm bạn ấn tượng, ghi lại tên họ. Lần sau thấy những cái tên này trong tờ chương trình khác, bạn sẽ có lý do để chọn vở.
Đây là cách người xem lâu năm dần có gu riêng: không chỉ theo dõi vở nổi tiếng, mà theo dõi những người làm nghề có cách làm hợp với mình. Một nhà thiết kế sân khấu bạn yêu thích, một đạo diễn có cách kể bạn tin, đó là những sợi chỉ nối các buổi xem rời rạc thành một hành trình.
Nếu muốn viết vài dòng cảm nhận, tờ chương trình cũng là chỗ tra lại tên nhân vật cho đúng, thứ tự các cảnh cho khớp, để những gì bạn viết vừa có cảm xúc vừa chính xác.
Lưu giữ tờ chương trình: một kho kỷ niệm nhỏ
Tờ chương trình là một trong số ít vật còn lại từ một buổi diễn vốn chỉ tồn tại một lần. Một số cách lưu giữ đơn giản:
- Giữ một hộp hoặc một bìa đựng riêng, xếp theo năm. Tránh để chung với giấy tờ dễ bị bỏ đi.
- Ghi ngay ở góc tờ chương trình ngày xem, đi cùng ai, ngồi khu nào, và một câu cảm nhận ngắn.
- Kẹp kèm vé vào giữa, nếu là vé giấy.
- Với tờ chương trình điện tử, lưu bản tải về vào một thư mục riêng trên máy, đặt tên theo ngày và tên vở.
- Nếu đi cùng con, để con dán một hình vẽ nhỏ vào mặt sau.
- Thỉnh thoảng lấy ra đọc lại. Nhiều năm sau, bạn sẽ bất ngờ khi thấy một diễn viên trẻ trong vai phụ ngày ấy giờ đã đóng vai chính.
Không cần biến việc này thành sưu tầm nghiêm túc. Chỉ cần một chỗ cất cố định, và tờ chương trình sẽ tự trở thành cuốn nhật ký văn hoá của bạn theo năm tháng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đọc hết tờ chương trình trước khi vở diễn bắt đầu không?
Không cần. Trước giờ mở màn, bạn chỉ nên đọc thời lượng, giới thiệu ngắn và danh sách nhân vật. Lời đạo diễn và danh sách ê-kíp đầy đủ nên để cho giờ giải lao hoặc sau buổi xem để không bị dẫn dắt quá nhiều và giữ được bất ngờ.
Lời đạo diễn trong tờ chương trình dùng để làm gì?
Lời đạo diễn chia sẻ lý do người dựng vở chọn tác phẩm này, câu hỏi hay ý tưởng dẫn dắt họ. Nó giúp khán giả hiểu thêm góc nhìn của người làm, nhưng không phải đáp án bắt buộc; cách hiểu riêng của bạn vẫn có giá trị.
Thiết kế ánh sáng trên sân khấu quan trọng thế nào?
Ánh sáng quyết định bạn nhìn vào đâu, cảm nhận thời gian trong ngày và tâm trạng của từng cảnh. Một thay đổi ánh sáng nhỏ có thể biến căn phòng ấm áp thành nơi lạnh lẽo. Đây là phần ít người để ý nhưng ảnh hưởng rất lớn đến trải nghiệm.
Tờ chương trình điện tử có thay được bản in không?
Về thông tin thì đủ, và tiện vì không tốn giấy. Nhưng bạn cần đọc trước khi vào khán phòng vì không nên mở điện thoại trong lúc diễn. Về giá trị lưu giữ, nhiều người vẫn thích bản in vì có thể ghi chú và cất cùng vé.
Có nên ghi chú lên tờ chương trình không?
Có, nếu bạn muốn giữ kỷ niệm. Ghi ngày xem, người đi cùng và một câu cảm nhận ngắn ở góc tờ chương trình sau buổi diễn giúp bạn nhớ lại buổi tối đó rất rõ nhiều năm sau. Chỉ không nên ghi trong lúc vở đang diễn.
Ê-kíp của một vở diễn thường gồm những ai?
Ngoài diễn viên, ê-kíp thường có đạo diễn, biên kịch, thiết kế sân khấu, thiết kế ánh sáng, thiết kế âm thanh, thiết kế trang phục, hoá trang, quản lý sân khấu và đội kỹ thuật. Với nhạc kịch hay múa còn có biên đạo, chỉ huy và nhạc công.