Phần lớn buổi khai mạc triển lãm mở cửa cho bất kỳ ai quan tâm, không cần thư mời, trừ khi thông báo ghi rõ “chỉ dành cho khách mời” hoặc yêu cầu đăng ký. Bạn mặc gọn gàng như đi cà phê tối, đến đúng giờ hoặc muộn một chút, nghe phần phát biểu ngắn, đi xem, và nếu muốn thì chào nghệ sĩ bằng một câu cảm nhận cụ thể.
Khai mạc là dịp đông vui nhất của một triển lãm, nhưng cũng là lúc khó xem tác phẩm nhất. Người mới thường ngại vì nghĩ đó là chỗ của người trong giới. Thực ra người tổ chức rất mong có thêm khách lạ. Bài này giải thích trình tự một buổi khai mạc, cách ăn mặc, cách mở lời khi không quen ai, câu nói mẫu với nghệ sĩ và vì sao nên quay lại xem vào ngày thường.
Buổi khai mạc là gì, ai được vào
Buổi khai mạc là sự kiện mở màn của một triển lãm, thường diễn ra vào chiều tối ngày đầu tiên. Mục đích của nó là giới thiệu triển lãm với công chúng, báo chí, giới làm nghề, và tạo dịp để nghệ sĩ gặp người xem. Ở nhiều nơi, khai mạc kèm theo phát biểu ngắn, đôi khi có trình diễn, nhạc, đồ uống nhẹ.
Về việc ai được vào, có ba trường hợp. Phổ biến nhất là khai mạc mở tự do: thông báo trên mạng xã hội ghi giờ và địa điểm, ai đến cũng được. Trường hợp thứ hai là cần đăng ký trước qua một biểu mẫu, thường vì không gian nhỏ hoặc cần kiểm soát số lượng. Trường hợp thứ ba là chỉ dành cho khách mời, sau đó triển lãm mới mở cho công chúng từ hôm sau.
Nếu thông báo không nói gì về thư mời hay đăng ký, bạn cứ hiểu là được đến. Nếu còn băn khoăn, nhắn hỏi nơi tổ chức một câu ngắn. Đừng lo chuyện bị coi là người ngoài: người tổ chức đo sự thành công của buổi khai mạc bằng số người đến, và khách không quen biết chính là dấu hiệu triển lãm đã lan ra ngoài vòng bạn bè của nghệ sĩ. Ở thành phố lớn, có những người đi khai mạc gần như mỗi tuần mà không làm nghề nghệ thuật, chỉ vì thích không khí và tác phẩm mới; bạn hoàn toàn có thể là một người như vậy.
Mặc gì đi khai mạc
Không có quy định trang phục chung. Mức độ chỉn chu thường theo không gian tổ chức. Bảng dưới đây là gợi ý để bạn không phải đắn đo:
| Không gian | Không khí thường gặp | Gợi ý trang phục |
|---|---|---|
| Không gian nghệ thuật trong nhà máy cũ, kho xưởng | Trẻ, thoải mái, đông người đứng | Quần áo thường ngày gọn gàng, giày đế bằng |
| Phòng tranh nhỏ trong phố | Thân mật, nhiều người quen của nghệ sĩ | Áo sơ mi hoặc váy đơn giản, không cần cầu kỳ |
| Bảo tàng, trung tâm văn hoá lớn | Có phát biểu, khách mời chính thức | Lịch sự hơn một chút, như đi ăn tối |
| Khai mạc ngoài trời, nghệ thuật công cộng | Đông, lẫn người đi đường | Thoải mái, mang áo khoác mỏng, giày êm |
| Triển lãm sinh viên | Vui, ồn, nhiều gia đình | Tuỳ ý, miễn thấy thoải mái |
Hai lời khuyên dùng cho mọi nơi: chọn giày đi đứng được lâu, vì khai mạc thường ít ghế; và tránh túi to, vì không gian chật, dễ va vào tác phẩm khi quay người. Mặc thoải mái để bạn có thể tập trung vào tác phẩm và con người, chứ không phải vào bộ đồ của mình.
Trình tự thường gặp của một buổi khai mạc
Mỗi nơi một kiểu, nhưng phần lớn buổi khai mạc diễn ra theo nhịp như dưới đây. Biết trước giúp bạn chọn giờ đến và biết lúc nào nên làm gì:
- Đón khách, khoảng 15 đến 30 phút đầu. Khách đến, ký sổ nếu có, lấy tờ giới thiệu, uống nước. Đây là lúc vắng nhất để xem tác phẩm.
- Phát biểu, thường 10 đến 20 phút. Người tổ chức, giám tuyển và nghệ sĩ nói ngắn về triển lãm. Mọi người đứng tập trung một chỗ, nên dừng xem và lắng nghe.
- Trình diễn hoặc giao lưu nếu có. Một tiết mục âm nhạc, một màn trình diễn hay phần hỏi đáp ngắn.
- Tự do xem và trò chuyện, phần dài nhất. Không gian đông nhất, nghệ sĩ đi lại chào khách.
- Tan dần. Khách về lẻ tẻ, nghệ sĩ và người thân ở lại. Đây là lúc dễ nói chuyện riêng với nghệ sĩ hơn.
Nếu mục đích chính của bạn là xem tác phẩm, đến sớm ngay giờ mở. Nếu muốn nghe ý tưởng từ chính người làm, đến đúng giờ phát biểu. Nếu muốn trò chuyện với nghệ sĩ, nán lại tới gần cuối. Không cần làm cả ba trong một buổi. Nếu đi sau giờ làm, ăn nhẹ trước khi đến, vì đồ ăn ở khai mạc thường chỉ là vài món nhỏ.
Đứng một mình, không quen ai: mở lời thế nào
Cảm giác đứng giữa một đám đông ai cũng có vẻ quen nhau là lý do lớn nhất khiến người ta ngại đi khai mạc. Tin tốt là ở sự kiện nghệ thuật, mở lời bằng tác phẩm là điều tự nhiên nhất. Bạn không cần giới thiệu nghề nghiệp hay lý do có mặt; một câu về bức tranh trước mặt là đủ để bắt đầu.
Một vài câu mở lời dùng được: “Bạn thấy bức này thế nào, mình đứng nãy giờ vẫn chưa hiểu cái vệt đỏ kia”; “Bạn có biết triển lãm này chia làm mấy phần không?”; “Mình mới đi khai mạc lần đầu, ở đây thường có phần giao lưu không bạn?”. Những câu như vậy mời người kia chia sẻ mà không đặt họ vào thế phải đánh giá.
Nếu chưa muốn nói chuyện, đứng một mình xem tác phẩm cũng hoàn toàn bình thường. Rất nhiều người ở khai mạc cũng đến một mình. Bạn có thể đứng gần khu đồ uống, nơi người ta hay dừng và dễ bắt chuyện, hoặc theo dõi phần phát biểu rồi về sớm. Mục tiêu của lần đầu chỉ là quen với không khí. Lần thứ hai, thứ ba, bạn sẽ nhận ra vài gương mặt quen, và câu chuyện tự đến.
Chào nghệ sĩ: câu nói mẫu và điều nên tránh
Nói một cảm nhận cụ thể. Thay vì “tranh đẹp quá”, hãy nói “Bức có khung cửa sổ màu xanh làm mình nhớ căn nhà cũ của bà”. Nghệ sĩ nghe nhiều lời khen chung chung, nhưng nhớ lâu những cảm nhận cụ thể từ người lạ.
Hỏi về cách làm. Câu như “Chị làm loạt này trong bao lâu?” hay “Lớp màu này anh phủ nhiều lần phải không?” cho thấy bạn đã nhìn kỹ và mời nghệ sĩ kể chuyện nghề, điều họ thường rất thích.
Ngắn gọn khi đông người. Lúc khai mạc, nghệ sĩ phải chào nhiều khách. Một hai phút trò chuyện là vừa. Nếu muốn nói thêm, hỏi xin cách liên hệ hoặc hẹn quay lại vào ngày nghệ sĩ có mặt ở triển lãm.
Tránh hỏi giá ngay trong lời chào. Nếu bạn quan tâm mua tác phẩm, hỏi người phụ trách triển lãm hoặc đợi lúc thích hợp. Mở đầu bằng giá tiền dễ làm cuộc trò chuyện chuyển hướng không mong muốn.
Tránh nhận xét kiểu chấm điểm. Những câu như “bức này không bằng bức kia” hay “cái này mình cũng làm được” nói trước mặt người làm là thiếu tế nhị. Nếu có điều chưa thích, hỏi một câu thay vì phán: “Phần này anh muốn người xem cảm thấy gì?”.
Vì sao nên quay lại vào ngày thường
Khai mạc là dịp gặp gỡ, nhưng hiếm khi là dịp xem tốt. Phòng đông, ồn, ánh sáng có khi bị che bởi người đứng, bạn khó đứng trước một tác phẩm đủ lâu. Nhiều người đi khai mạc rồi về nhà nhận ra mình chỉ nhớ được không khí, không nhớ được tác phẩm nào. Điều đó hoàn toàn bình thường.
Vì vậy, nếu triển lãm làm bạn tò mò, hãy hẹn mình quay lại vào một buổi sáng ngày thường hoặc đầu giờ chiều. Lúc ấy phòng vắng, bạn có thể nhìn chậm, đọc chú thích, và những tác phẩm lướt qua ở khai mạc bỗng hiện ra rõ ràng. Lần quay lại cũng là lúc bạn kiểm chứng ấn tượng đầu tiên: bức tranh làm bạn chú ý giữa đám đông có còn hấp dẫn khi chỉ có một mình với nó không.
Một số triển lãm tổ chức thêm buổi trò chuyện với nghệ sĩ, buổi dẫn xem của giám tuyển hay buổi bế mạc trong thời gian trưng bày. Những dịp đó ít người hơn khai mạc nhưng nội dung sâu hơn. Nếu buổi khai mạc làm bạn ngợp, những buổi này là cách khác để gặp người làm ra tác phẩm trong không khí yên tĩnh hơn.
Nên và không nên ở buổi khai mạc
Ngoài phép lịch sự chung khi xem triển lãm, buổi khai mạc có vài điểm riêng vì đông người và có đồ uống. Một danh sách ngắn để nhớ:
- Nên ký sổ cảm tưởng nếu có, viết một hai dòng thật. Người làm triển lãm đọc sổ này kỹ hơn bạn nghĩ.
- Nên cầm đồ uống cách xa tác phẩm, không đặt cốc lên bệ trưng bày hay sát chân tường treo tranh.
- Nên giữ yên lặng trong lúc phát biểu, kể cả khi bạn đang đứng xa ở phòng khác.
- Không nên dùng đồ ăn nhẹ như bữa tối, hay mang đồ uống ra khỏi khu vực cho phép.
- Không nên chen lên đầu để chụp ảnh nghệ sĩ lúc phát biểu, che tầm nhìn của người phía sau.
- Không nên ở lại quá lâu sau khi người tổ chức bắt đầu dọn dẹp, đó là tín hiệu buổi tối đã khép lại.
Nhìn chung, nếu bạn cư xử như một vị khách được mời đến nhà người khác dự một dịp vui, bạn sẽ không mắc lỗi gì đáng kể. Còn lại, cứ để mình thoải mái, vì đó là điều người tổ chức muốn ở khách nhất. Nếu lỡ va phải ai hay làm đổ nước, xin lỗi ngắn gọn và báo nhân viên để lau ngay, đừng tự xử lý gần tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Đi khai mạc triển lãm có phải mang quà không?
Không cần. Với khách không quen nghệ sĩ, chỉ cần đến và xem là đủ. Bạn bè thân của nghệ sĩ đôi khi mang hoa, nhưng đó là chuyện riêng. Một lời cảm nhận chân thành hay vài dòng trong sổ cảm tưởng là món quà nghệ sĩ quý nhất.
Đến khai mạc muộn có bị coi là bất lịch sự không?
Không. Khai mạc thường kéo dài một đến hai tiếng và khách đến, về lẻ tẻ. Chỉ cần tránh vào ồn ào đúng lúc đang phát biểu. Nếu đến lúc ấy, đứng ở phía sau và chờ phát biểu xong rồi mới đi xem.
Khai mạc có miễn phí không?
Phần lớn buổi khai mạc triển lãm là miễn phí, kể cả đồ uống nhẹ. Một số sự kiện có vé hoặc yêu cầu đăng ký vì giới hạn chỗ. Thông tin này luôn có trong thông báo, bạn đọc kỹ trước khi đi hoặc nhắn hỏi nơi tổ chức.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi khai mạc không?
Khai mạc thường đông và ồn, không phải dịp lý tưởng để trẻ nhỏ xem tác phẩm. Nếu muốn con trải nghiệm triển lãm, nên đưa con đi vào ngày thường. Trường hợp là triển lãm của người quen, mang con theo một lát rồi về sớm là được.
Làm sao biết được lịch khai mạc các triển lãm sắp tới?
Bạn theo dõi trang mạng xã hội của các không gian nghệ thuật và trung tâm văn hoá trong thành phố, tham gia các nhóm cộng đồng về sự kiện văn hoá, và để ý tờ rơi ở quán cà phê sách. Thông báo khai mạc thường đăng trước một đến hai tuần.