Thử thách văn hoá mười hai tháng có một luật duy nhất: mỗi tháng thử một loại hình bạn chưa từng xem, nghe hay đọc, và ghi lại vài dòng sau đó; hết năm bạn có mười hai trải nghiệm mới và một bản đồ gu thưởng thức của chính mình. Thử thách hợp với người bận vì mỗi tháng chỉ cần một buổi, khoảng hai đến ba tiếng kể cả đi lại.
Khác với lịch đi chơi thông thường, mục tiêu ở đây là ra khỏi vùng quen. Người chỉ xem phim rạp thử một buổi nhạc thính phòng, người mê tranh thử một đêm thơ đọc to. Bài này đưa danh sách mười hai thử thách mẫu, luật chơi, cách theo dõi và cách xử lý khi một tháng trôi qua mà chưa làm được gì.
Vì sao nên thử thứ mình chưa từng thử
Gu thưởng thức của phần lớn chúng ta hình thành khá tình cờ: loại nhạc nghe hồi đại học, kiểu phim bạn bè hay rủ đi, thể loại sách đọc từ nhỏ. Theo thời gian, ta quay đi quay lại trong cùng một vòng, không phải vì không thích thứ khác mà vì chưa từng có lý do để thử.
Thử một loại hình mới có hai kết quả, cả hai đều tốt. Hoặc bạn phát hiện một niềm vui mới, chẳng hạn hoá ra mình rất thích múa đương đại dù trước đó nghĩ nó khó hiểu. Hoặc bạn xác nhận mình không hợp, và lần sau nghe ai đó bàn về loại hình ấy, bạn hiểu họ đang nói gì, không còn cảm giác đứng ngoài.
Với người bận, cái khó không phải là thiếu sự kiện mà là thiếu động lực để chọn thứ lạ thay vì thứ quen. Một thử thách có luật rõ ràng, có đếm, có ghi chép, cung cấp đúng thứ động lực đó. Nó biến “lúc nào rảnh thì thử” thành “tháng này phải thử”.
Thử thách cũng giúp bạn quan sát chính mình. Cuối năm nhìn lại mười hai dòng ghi chép, bạn sẽ thấy những điểm chung bất ngờ: có thể bạn thích những thứ diễn ra trong không gian nhỏ, có thể bạn thích nghệ thuật có người thật biểu diễn hơn là xem qua màn hình.
Mười hai thử thách mẫu
Danh sách dưới đây phủ nhiều loại hình khác nhau, sắp xếp sao cho xen kẽ nặng nhẹ. Bạn thay bất kỳ ô nào đã từng làm bằng thứ khác chưa thử:
| Tháng | Thử thách | Gợi ý chọn |
|---|---|---|
| 1 | Một buổi nhạc thính phòng | Chọn buổi ngắn, ít nhạc cụ, khán phòng nhỏ |
| 2 | Một buổi viết thư pháp hoặc làm đồ thủ công dịp Tết | Xưởng có người hướng dẫn, không cần biết trước |
| 3 | Một vở kịch nói ở sân khấu nhỏ | Ngồi gần, vở dưới hai tiếng |
| 4 | Một cuốn sách thuộc thể loại chưa từng đọc | Thơ, tản văn, phi hư cấu, chọn cuốn mỏng |
| 5 | Một triển lãm sắp đặt hoặc nghệ thuật video | Đọc bảng giới thiệu trước khi vào |
| 6 | Một buổi nghe nhạc ngoài trời hoặc nhạc đường phố | Đi một mình để tự do đi lại |
| 7 | Một phim tài liệu chiếu rạp hoặc chiếu cộng đồng | Có buổi trò chuyện sau chiếu thì càng tốt |
| 8 | Một buổi múa đương đại | Đọc tờ chương trình, không cố tìm câu chuyện |
| 9 | Một đêm thơ hoặc đọc truyện thành tiếng | Quán sách, không gian văn hoá nhỏ |
| 10 | Một không gian sáng tạo chưa từng đến | Đi một vòng, hỏi chuyện người ở đó |
| 11 | Một bảo tàng hoặc di tích dịp 23/11 | Chọn nơi gần nhà mà chưa bao giờ ghé |
| 12 | Một buổi hoà nhạc cuối năm | Khép năm bằng thứ đã muốn thử từ lâu |
Bạn không cần làm đúng thứ tự. Nếu tháng Năm có một buổi múa đương đại hấp dẫn, cứ đổi chỗ với tháng Tám. Điều cần giữ là mỗi tháng một thứ và không lặp lại loại hình đã thử trong năm.
Luật chơi: đơn giản để giữ được cả năm
Mới với bạn là đủ. Không cần là thứ mới với thế giới. Nếu bạn chưa từng nghe jazz trực tiếp, một buổi ở quán nhỏ đã là thử thách hoàn chỉnh, dù loại nhạc ấy đã có từ rất lâu.
Trọn một buổi. Ở lại đến hết, hoặc ít nhất đến giữa giờ nếu thật sự không chịu được. Nhiều trải nghiệm mới chỉ mở ra sau nửa tiếng đầu lúng túng.
Ghi ba dòng trong vòng hai mươi bốn giờ. Một dòng tả lại điều đã thấy, một dòng về cảm giác, một dòng trả lời câu hỏi “có muốn thử lại không”. Không cần văn hay.
Không chấm điểm sự kiện. Mục tiêu không phải xếp hạng nghệ thuật mà là hiểu phản ứng của chính mình. “Mình thấy bồn chồn suốt buổi” là một ghi chép có giá trị.
Được đổi, không được bỏ. Tháng nào không tìm được sự kiện hợp thì đổi loại hình, không để trống. Thử thách chỉ hỏng khi có tháng không làm gì.
Chọn trước ngày thứ mười của tháng. Nếu đến ngày mười mà vẫn chưa chọn được buổi nào, lấy luôn lựa chọn dễ nhất đang có. Chờ một sự kiện hoàn hảo là cách nhanh nhất làm trôi mất cả tháng, trong khi một buổi bình thường vẫn đủ cho mục tiêu thử cái mới.
Mỗi năm cho phép một tháng tự do. Một tháng trong năm bạn được quay lại thứ quen thuộc mình yêu thích nhất, không cần mới. Tháng nghỉ này giúp thử thách bớt căng và cho bạn dịp so sánh thứ quen với những gì vừa thử.
Theo dõi tiến độ mà không thành gánh nặng
Một thử thách cả năm cần cách theo dõi nhẹ nhàng, nhìn vào là biết mình đang ở đâu:
- Một trang giấy mười hai ô. Dán ở bàn làm việc hoặc cửa tủ, làm xong tháng nào tô màu ô tháng đó. Đơn giản nhưng nhìn thấy mỗi ngày.
- Một ghi chú trên điện thoại. Mười hai dòng sẵn, mỗi dòng điền tên loại hình, ngày đi, ba dòng cảm nhận.
- Một cuốn sổ nhỏ riêng. Hợp với người thích viết tay, có thể dán vé, tờ chương trình, lá rụng nhặt trước cửa nhà hát.
- Một người bạn cùng chơi. Hai người cùng làm thử thách, nhắn cho nhau khi xong mỗi tháng. Có người hỏi là có động lực.
- Một lời nhắc đầu tháng. Đặt lịch nhắc ngày đầu mỗi tháng: “tháng này thử gì?”. Mười lăm phút tìm sự kiện ngay lúc đó.
Chọn một cách thôi, không cần cả năm. Người hay bỏ dở thường là người lập hệ thống theo dõi quá công phu ngay từ đầu, đến tháng Ba thì chán chính hệ thống ấy.
Khi trượt một tháng
Gần như ai làm thử thách cả năm cũng có tháng trượt: công việc dồn, ốm, có việc gia đình. Điều quan trọng là phản ứng sau đó. Người bỏ hẳn thường nghĩ “đã hỏng rồi, thôi”. Người đi tiếp coi một tháng trượt là chuyện bình thường.
Cách xử lý thực tế là gộp. Tháng sau làm hai thử thách, chọn một cái nhẹ: một cuốn sách thể loại mới có thể đọc ở nhà, một phim tài liệu xem trên nền tảng có bản quyền. Hai thử thách trong một tháng vẫn giữ được con số mười hai cuối năm.
Nếu trượt liên tiếp hai ba tháng, có lẽ nhịp mỗi tháng một lần quá dày với hoàn cảnh hiện tại. Đổi thành thử thách sáu loại hình trong năm, mỗi hai tháng một lần. Một thử thách nhỏ hơn mà hoàn thành có ích hơn thử thách lớn bỏ giữa chừng.
Và đừng tự trách. Thử thách văn hoá là để thêm niềm vui vào đời sống, không phải thêm một danh sách việc phải làm. Khi nó bắt đầu thành áp lực, giảm nhịp là quyết định đúng. Thử thách nhỏ đi một nửa nhưng còn sống đến tháng Mười Hai vẫn cho bạn nhiều hơn một kế hoạch lớn dừng ở tháng Ba.
Câu tự hỏi sau mỗi trải nghiệm
Ba dòng ghi chép sẽ có chiều sâu hơn nếu bạn trả lời một hai câu trong danh sách dưới đây. Mỗi tháng đổi câu để không nhàm:
- Khoảnh khắc nào mình còn nhớ rõ nhất, và vì sao nó đọng lại?
- Có lúc nào mình muốn ra về không, điều gì khiến mình ở lại?
- Loại hình này giống và khác thứ mình quen thuộc ở chỗ nào?
- Nếu kể cho một người bạn trong một câu, mình sẽ nói gì?
- Có ai trong số người quen mình nghĩ sẽ thích thứ này không?
- Lần sau nếu thử lại, mình sẽ chọn khác điều gì: chỗ ngồi, giờ đi, người đi cùng?
Những câu trả lời này, đặt cạnh nhau sau mười hai tháng, là tài liệu quý nhất của thử thách. Bạn sẽ thấy cách mình nói về nghệ thuật thay đổi dần: từ “không hiểu lắm” ở tháng đầu sang những nhận xét cụ thể, có hình ảnh, có so sánh ở những tháng cuối.
Tháng Mười Hai: đọc lại và vẽ bản đồ gu của mình
Sau trải nghiệm thứ mười hai, dành một buổi tối đọc lại toàn bộ ghi chép. Chia mười hai loại hình thành ba nhóm: muốn thử lại, có thể thử lại, không cần thử lại. Bạn vừa có bản đồ gu thưởng thức của mình, dựa trên trải nghiệm thật chứ không phải phỏng đoán.
Nhóm “muốn thử lại” là nguyên liệu cho năm sau. Thay vì thử thách mười hai loại hình mới, bạn có thể làm một năm đi sâu: mỗi tháng một buổi thuộc hai ba loại hình đã yêu thích, để hiểu kỹ hơn. Hoặc kết hợp: nửa năm đi sâu, nửa năm thử mới.
Nhóm “không cần thử lại” cũng có giá trị. Nó cho bạn biết ranh giới của mình, giúp bạn từ chối lời rủ rê sau này mà không áy náy. Thích hay không thích, bạn đã cho loại hình đó một cơ hội công bằng.
Nếu có bạn cùng chơi, một buổi cà phê cuối năm so hai bản đồ gu với nhau là cách khép thử thách vui nhất. Nhiều khi hai người cùng đi một buổi mà ghi chép hoàn toàn khác nhau, và chính sự khác biệt ấy làm cuộc trò chuyện về nghệ thuật trở nên thú vị.
Câu hỏi thường gặp
Thử thách văn hoá 12 tháng là gì?
Đó là cách tự đặt cho mình mục tiêu mỗi tháng thử một loại hình văn hoá chưa từng trải nghiệm, như kịch, múa, nhạc thính phòng, phim tài liệu, rồi ghi lại vài dòng cảm nhận. Sau một năm, bạn có mười hai trải nghiệm mới và hiểu rõ hơn gu của mình.
Thử thách văn hoá có tốn nhiều tiền không?
Không nhất thiết. Nhiều trải nghiệm như đọc một thể loại sách mới, đi bảo tàng công lập, nghe nhạc đường phố, ghé không gian sáng tạo, xem phim chiếu cộng đồng có chi phí thấp hoặc miễn phí. Bạn có thể xen kẽ buổi có vé và buổi miễn phí.
Nếu không thích loại hình đã thử thì có tính là thất bại không?
Không. Mục tiêu là cho mỗi loại hình một cơ hội công bằng và hiểu phản ứng của chính mình. Biết mình không hợp một loại hình cũng là kết quả có giá trị, giúp bạn chọn đúng hơn về sau.
Có thể bắt đầu thử thách giữa năm không?
Có. Bạn bắt đầu từ tháng hiện tại và đếm đủ mười hai tháng tiếp theo, không cần chờ tháng Một. Điều quan trọng là có ngày bắt đầu rõ ràng và cách theo dõi đơn giản ngay từ tháng đầu.
Ở tỉnh ít sự kiện thì làm thử thách thế nào?
Bạn có thể linh hoạt loại hình: đọc sách thể loại mới, xem phim tài liệu có bản quyền ở nhà, đến bảo tàng tỉnh, xem văn nghệ của câu lạc bộ địa phương, ghé làng nghề. Mỗi chuyến lên thành phố lớn có thể dồn một hai thử thách cần nhà hát.
Có nên rủ bạn cùng làm thử thách không?
Nên, nếu bạn hay bỏ dở giữa chừng. Một người bạn cùng làm giúp nhắc nhau mỗi tháng và có người để trò chuyện sau mỗi trải nghiệm. Tuy vậy, không nhất thiết lúc nào cũng đi cùng, nhiều buổi đi một mình lại dễ tập trung hơn.