Xem biểu diễn đường phố cho trọn và lịch sự gồm ba việc: đứng ở chỗ không chắn lối và không che tầm nhìn của người khác, xem trọn ít nhất một tiết mục rồi góp một khoản nhỏ vào hộp nếu bạn thích, và hỏi ý trước khi quay phim dài hay chụp cận mặt người diễn. Không ai bắt buộc bạn góp tiền; một tràng vỗ tay hay một lời khen cũng là sự ủng hộ được người diễn trân trọng.
Biểu diễn đường phố là một trong những dạng nghệ thuật gần gũi nhất: không vé, không giờ giấc cố định, không khoảng cách giữa sân khấu và khán giả. Chính vì gần, nó cũng đòi hỏi người xem chút tế nhị. Phần dưới đi qua các dạng biểu diễn thường gặp, cách chọn chỗ đứng, chuyện góp tiền, chuyện chụp ảnh, và cách đưa trẻ xem.
Các dạng biểu diễn đường phố bạn hay gặp
Hát và chơi nhạc cụ. Phổ biến nhất: một người với cây đàn ghi ta, một nhóm nhỏ có trống cajon, đôi khi là kèn, vĩ cầm, đàn bầu. Nhiều nhóm nhạc trẻ dùng phố làm nơi thử bài mới trước khi biểu diễn ở phòng trà hay quán nhỏ.
Tượng người. Người diễn hoá trang toàn thân, đứng bất động như tượng và chỉ cử động khi có người góp tiền. Đây là dạng trẻ nhỏ thích nhất.
Xiếc nhỏ, ảo thuật, tung hứng. Thường thu hút vòng khán giả lớn, có phần tương tác mời người xem tham gia. Người diễn hay dựng màn diễn theo nhịp kéo khán giả lại, rồi kết bằng tiết mục khó nhất.
Vẽ chân dung, ký hoạ nhanh. Người vẽ ngồi một góc, vẽ chân dung hoặc tranh biếm hoạ cho khách trong mười đến hai mươi phút. Đứng xem người khác được vẽ cũng là một trải nghiệm thú vị.
Múa và nhảy. Từ nhóm nhảy đường phố hiện đại đến câu lạc bộ múa dân gian tập trước công chúng. Cần khoảng trống lớn nên thường ở quảng trường, sân rộng.
Biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Một số nơi có nhóm hát dân ca, đờn ca hay múa rối nhỏ ngoài trời, nhất là vào dịp lễ hội. Đây là cơ hội hiếm để trẻ được nghe gần các loại hình này.
Vì sao đáng dừng lại thay vì đi lướt qua
Đi qua một nhóm nhạc đường phố, hầu hết chúng ta chỉ nghe được nửa câu hát. Dừng lại ba phút, nghe trọn một bài, bạn sẽ nhận ra nhiều điều: người hát chọn bài thế nào cho hợp không khí buổi tối, cách họ xử lý khi tiếng xe hay tiếng loa bên cạnh lấn át, cách họ nhìn và đáp lại người xem. Đó là những thứ bạn ít thấy ở một buổi diễn trong nhà hát.
Biểu diễn đường phố cũng là nơi nhiều người làm nghệ thuật bắt đầu. Một người chơi đàn hôm nay ở góc phố có thể đang tích luỹ tự tin và khán giả cho những buổi diễn lớn hơn. Sự chú ý của bạn, dù chỉ vài phút, là một phần của quá trình đó.
Với người bận rộn, biểu diễn đường phố còn là một cách thưởng thức nghệ thuật không cần lên kế hoạch. Bạn không phải mua vé, không phải đến đúng giờ, không phải ngồi trọn hai tiếng. Bạn chỉ cần sẵn lòng dừng chân khi nghe một âm thanh khiến mình tò mò.
Một thói quen nhỏ đáng thử: mỗi lần đi phố, chọn một điểm biểu diễn và xem trọn từ đầu đến cuối một lượt diễn, kể cả phần người diễn nói chuyện với khán giả. Bạn sẽ thấy một màn diễn đường phố cũng có cấu trúc, có cao trào, như một vở diễn nhỏ.
Chọn chỗ đứng: ở đâu cho cả mình và người khác
Không gian quanh người diễn đường phố là không gian tự hình thành, không có ghế, không có lối đi. Vài nguyên tắc chọn chỗ giúp ai cũng xem được:
| Vị trí | Khi nào nên đứng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hàng đầu, sát vòng diễn | Khi bạn định xem trọn và có thể được mời tham gia | Ngồi hoặc ngồi xổm nếu phía sau còn người |
| Hai bên vòng diễn | Khi bạn muốn xem một lúc rồi đi | Đứng sát mép, không chắn lối đi của phố |
| Phía sau, chỗ hơi cao | Khi đông, bạn cao, hoặc đi cùng trẻ cần bế | Không đứng lên bậc, bồn cây cấm đứng |
| Phía sau lưng người diễn | Gần như không bao giờ | Người diễn cần không gian phía sau, nhiều tiết mục có đạo cụ |
Với các màn xiếc nhỏ, tung hứng, nhớ để ý vạch hoặc dây mà người diễn căng ra quanh khu diễn và đừng bước qua. Khoảng cách đó là để đảm bảo an toàn khi họ tung đồ vật, đặc biệt nếu có lửa hay vật nặng.
Góp tiền: khi nào, bao nhiêu và góp cách nào
Biểu diễn đường phố sống nhờ những khoản góp tự nguyện. Không có quy định bao nhiêu, và cũng không ai đòi bạn phải góp. Một cách nghĩ đơn giản: nếu bạn đã dừng xem trọn một tiết mục và thấy vui, hãy góp một khoản tương đương với thứ bạn sẵn sàng trả cho một ly nước ở quán ven đường. Nếu bạn xem trọn cả lượt diễn dài, có thể góp nhiều hơn.
Thời điểm góp lịch sự nhất là giữa hai bài hát hoặc khi người diễn kết thúc một tiết mục. Bỏ tiền vào hộp ngay giữa lúc họ đang ở đoạn cao trào thì dễ làm họ phân tâm. Với tượng người, việc góp tiền chính là tín hiệu để họ cử động, nên bạn có thể góp bất cứ lúc nào.
Bây giờ nhiều người diễn đặt mã chuyển khoản cạnh hộp đàn. Nếu không có tiền mặt, đó là cách tiện lợi. Bạn cũng có thể mua đĩa nhạc, sản phẩm nhỏ mà họ bày bán, hoặc theo dõi trang của họ.
Nếu bạn không muốn hoặc không thể góp tiền, cũng không sao cả. Vỗ tay sau mỗi bài, nhìn người diễn mỉm cười, ở lại thêm một chút khi đám đông thưa dần đều là sự ủng hộ có thật. Điều nên tránh là quay phim dài, xem trọn cả buổi ở hàng đầu rồi đi ngay khi người diễn bắt đầu mời góp.
Chụp ảnh và quay phim: nên và không nên
Biểu diễn đường phố rất ăn ảnh, và người diễn thường vui khi được lan toả. Nhưng ranh giới giữa ủng hộ và lợi dụng nằm ở vài thói quen nhỏ:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Chụp vài tấm, quay một đoạn ngắn để nhớ | Quay trọn cả bài rồi đăng như nội dung của mình |
| Hỏi ý trước khi chụp cận mặt hoặc quay dài | Dí máy sát mặt người diễn khi họ đang hát |
| Ghi tên nhóm hoặc trang của người diễn khi đăng lên mạng | Đăng mà không ghi nguồn, để người khác tưởng là của mình |
| Tắt đèn flash, nhất là với màn tượng người, xiếc | Bật đèn flash liên tục làm chói mắt người diễn |
| Góp tiền nếu bạn định dùng đoạn quay | Quay lâu rồi bỏ đi khi họ bắt đầu mời góp |
Nếu bạn muốn dùng đoạn quay cho mục đích lớn hơn, ví dụ dựng một video giới thiệu phố, hãy nói chuyện với người diễn sau buổi. Phần lớn sẽ đồng ý và vui vì được nhắc tên; đó cũng là cách tôn trọng công sức của họ.
Khi người diễn mời bạn tham gia
Nhiều màn diễn đường phố, nhất là ảo thuật, xiếc nhỏ và tung hứng, có đoạn mời một người xem bước vào vòng diễn: cầm hộ một đạo cụ, chọn một lá bài, đứng làm mốc cho người diễn nhảy qua. Với người hay ngại, đây là khoảnh khắc khó xử nhất của cả buổi.
Điều cần biết là người diễn chọn người tham gia rất có tính toán. Họ thường chọn người đang cười, đứng ở hàng đầu, có vẻ thoải mái, và họ sẽ dẫn dắt bạn từng bước, không để bạn bị bẽ mặt. Phần lớn trò mời tham gia chỉ cần bạn đứng yên, làm theo một hai chỉ dẫn đơn giản và cười. Bạn càng thả lỏng, màn diễn càng vui cho mọi người.
Nếu thật sự không muốn, bạn có thể lắc đầu mỉm cười và lùi lại nửa bước; người diễn chuyên nghiệp sẽ chuyển sang người khác ngay mà không làm khó. Nếu bạn không muốn bị mời ngay từ đầu, đừng đứng ở hàng đầu.
Còn nếu bạn đã tham gia, đừng quên góp vào hộp sau buổi diễn. Người tham gia thường được cả đám đông chú ý, và việc bạn góp tiền cũng là tín hiệu để người khác làm theo.
Đưa trẻ xem biểu diễn đường phố
Biểu diễn đường phố là cửa vào nghệ thuật rất tốt cho trẻ, vì ngắn, gần và có tương tác. Vài điều giúp buổi xem thành trải nghiệm đẹp:
- Để trẻ tự bỏ tiền vào hộp, dạy trẻ chờ đến khi hết bài mới bỏ.
- Cho trẻ ngồi ở hàng đầu nếu được, dặn trẻ không bước vào khu diễn và không chạm vào đạo cụ.
- Với màn tượng người, giải thích trước cho trẻ rằng đó là người thật đang diễn, để trẻ không sợ khi tượng cử động.
- Sau buổi xem, hỏi trẻ thích tiết mục nào, vì sao, người diễn đã làm thế nào.
- Nếu trẻ muốn tham gia khi người diễn mời, đi cùng trẻ ra vòng diễn nếu trẻ còn nhỏ.
Một đứa trẻ được tự tay góp tiền cho người chơi đàn sẽ hiểu rằng âm nhạc là công việc và người làm ra nó xứng đáng được trả công. Đó là bài học về nghệ thuật mà lớp học khó dạy được.
Nói gì với người diễn sau buổi
Khi đám đông tản đi, người diễn thường rảnh tay vài phút. Đó là lúc tốt để nói một hai câu. Vài câu mẫu không khách sáo mà cũng không làm phiền:
- “Bài thứ hai anh chơi hay quá, đó là bài anh tự viết à?”
- “Chị thường diễn ở đây vào những tối nào?”
- “Nhóm mình có trang nào để theo dõi lịch diễn không?”
- “Con em thích màn tung bóng lắm, cảm ơn anh.”
- “Em có thể dùng đoạn quay ngắn này đăng lên trang cá nhân, ghi tên nhóm mình được không?”
Câu hỏi về lịch diễn và trang theo dõi là thứ người diễn đường phố nghe ít nhất mà quý nhất. Nó cho họ biết có người muốn quay lại xem lần sau, điều quan trọng hơn khoản tiền trong hộp đàn.
Giữ câu chuyện ngắn, vì người diễn thường còn phải thu dọn hoặc chuẩn bị lượt tiếp theo. Nếu thấy họ đang mệt hoặc đang nói chuyện với người khác, một cái gật đầu và lời cảm ơn khi đi ngang là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc góp tiền khi xem biểu diễn đường phố không?
Không bắt buộc. Góp tiền là tự nguyện, thường khi bạn đã xem trọn một tiết mục và thấy thích. Nếu không góp, bạn vẫn có thể ủng hộ bằng cách vỗ tay, khen người diễn, theo dõi trang của họ hoặc giới thiệu cho bạn bè.
Nên góp bao nhiêu tiền cho nghệ sĩ đường phố?
Không có mức quy định. Một cách nghĩ dễ là góp tương đương giá một ly nước ở quán ven đường cho một tiết mục bạn thích, nhiều hơn nếu xem trọn lượt diễn dài. Quan trọng là góp vào lúc chuyển bài để không làm người diễn phân tâm.
Quay phim nghệ sĩ đường phố rồi đăng lên mạng có được không?
Quay đoạn ngắn để nhớ thì thường không sao. Nếu muốn đăng, hãy ghi tên nhóm hoặc trang của người diễn, và hỏi ý nếu quay dài hoặc cận mặt. Dùng đoạn quay cho mục đích thương mại thì cần nói chuyện và được đồng ý trước.
Trẻ nhỏ sợ tượng người cử động thì làm sao?
Giải thích trước rằng đó là người thật hoá trang, đứng yên như tượng và chỉ cử động khi có người góp tiền. Cho trẻ đứng xem từ xa một lúc, để trẻ thấy người khác góp tiền và tượng cử động, rồi mới cho trẻ lại gần tự góp.
Xem biểu diễn đường phố nên đứng ở đâu?
Đứng ở hai bên vòng diễn nếu chỉ xem một lúc, hàng đầu nếu định xem trọn và ngồi xuống khi phía sau còn người. Không đứng sau lưng người diễn, không bước qua dây hay vạch họ căng quanh khu diễn, và không chắn lối đi của phố.