Thư viện công cộng hôm nay là nơi bạn có thể làm thẻ để mượn sách về nhà, ngồi đọc hay làm việc ở phòng đọc yên tĩnh, đưa trẻ đến góc thiếu nhi, và tham gia các hoạt động miễn phí như giờ kể chuyện, câu lạc bộ đọc, triển lãm nhỏ hay lớp kỹ năng. Nhiều thư viện đã được cải tạo với ánh sáng tốt, ghế ngồi thoải mái và khu vực mở, khác hẳn hình ảnh phòng đọc im phăng phắc trong ký ức của nhiều người.
Bước đầu tiên thường chỉ là mang theo giấy tờ tuỳ thân đến quầy làm thẻ. Phần dưới đi qua cách làm thẻ và mượn sách lần đầu, cách đọc ký hiệu trên gáy sách để tự tìm, những khu vực bạn có thể dùng, các hoạt động thường có, và một tuần mẫu dùng thư viện của người đi làm.
Thư viện mới khác thư viện trong ký ức thế nào
Nhiều người lớn lên với hình ảnh thư viện là căn phòng tối, sách xếp sau quầy, muốn đọc phải điền phiếu chờ thủ thư lấy. Ở nhiều thư viện ngày nay, phần lớn kệ sách đã mở, bạn tự đi giữa các dãy, cầm sách lên xem rồi mang ra bàn đọc. Thủ thư chuyển sang vai trò hướng dẫn, gợi ý sách và tổ chức hoạt động.
Không gian cũng đổi. Có khu đọc yên tĩnh cho người cần tập trung, có khu mở cho nhóm học bài và trao đổi nhỏ tiếng, có góc thiếu nhi với thảm và ghế thấp, có phòng đa năng cho buổi nói chuyện hay chiếu phim. Một số nơi có máy tự mượn trả, có kho sách điện tử cho người có thẻ đọc trên điện thoại.
Điều quan trọng nhất không thay đổi: thư viện công cộng là một trong số ít nơi trong thành phố bạn có thể ngồi cả buổi mà không phải trả tiền hay mua gì. Với người đi làm cần một chỗ yên ngày cuối tuần, với học sinh ôn thi, với người lớn tuổi muốn đọc báo, đó là giá trị lớn.
Tất nhiên không phải thư viện nào cũng đã được cải tạo. Mức độ hiện đại rất khác nhau giữa các nơi. Cách nhanh nhất để biết là ghé một lần vào chiều ngày thường, đi hết các tầng và hỏi quầy về những dịch vụ đang có.
Các khu vực thường có và dùng thế nào
Mỗi thư viện bố trí khác nhau, nhưng phần lớn có những khu vực sau. Biết trước giúp bạn chọn đúng chỗ ngay từ lần đầu:
| Khu vực | Dùng để | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kho mở cho mượn | Chọn sách mang về nhà theo hạn | Cần thẻ, thường giới hạn số cuốn mỗi lần |
| Phòng đọc tại chỗ | Đọc sách tham khảo, báo, tạp chí | Sách không mang ra ngoài phòng |
| Khu tự học | Làm việc, ôn thi, đọc tài liệu riêng | Mùa thi thường kín chỗ từ sáng |
| Góc thiếu nhi | Trẻ đọc, nghe kể chuyện, chơi trò chơi chữ | Cho phép nói chuyện nhỏ, có giờ hoạt động |
| Phòng đa năng | Buổi nói chuyện, chiếu phim, lớp học | Theo lịch, nhiều buổi cần đăng ký |
| Khu máy tính | Tra cứu, học kỹ năng số | Có thể giới hạn thời gian mỗi lượt |
Nếu bạn chỉ có một buổi để làm quen, hãy đi thẳng đến kho mở cho mượn và góc thiếu nhi, hai khu thể hiện rõ nhất thư viện đó đang sống thế nào: sách mới có thường xuyên không, có ai đang dùng không, có lịch hoạt động dán ở đó không.
Làm thẻ và mượn sách lần đầu
Thủ tục mỗi nơi khác nhau đôi chút, nhưng phần lớn đi theo trình tự dưới đây. Mang đủ giấy tờ ngay từ lần đầu để khỏi phải quay lại:
- Xem trang của thư viện hoặc gọi hỏi trước về giấy tờ cần mang; thường là căn cước, đôi khi thêm một ảnh thẻ.
- Đến quầy làm thẻ trong giờ hành chính; một số nơi chỉ làm thẻ vào vài khung giờ trong ngày.
- Điền phiếu đăng ký, chọn loại thẻ nếu có nhiều loại, ví dụ thẻ đọc tại chỗ hay thẻ mượn về nhà.
- Hỏi rõ số cuốn được mượn mỗi lần, thời hạn mượn, cách gia hạn và quy định khi trả muộn.
- Đi chọn sách, mang đến quầy hoặc máy tự mượn để quét thẻ và quét sách.
- Chụp lại phiếu mượn hoặc ghi ngày hạn trả vào lịch điện thoại ngay lúc đó.
Bước cuối là bước giúp bạn tránh phần lớn rắc rối với thư viện. Người đi làm hay quên hạn trả, mà một số nơi tính phí trả muộn theo ngày hoặc tạm khoá thẻ. Một dòng nhắc lịch trước hạn ba ngày là đủ để bạn kịp trả hoặc gia hạn.
Tự tìm sách trên kệ mà không cần hỏi
Tra trước bằng mục lục trực tuyến hoặc máy tra cứu. Gõ tên sách, tên tác giả hoặc chủ đề, máy sẽ cho bạn ký hiệu xếp giá và cho biết sách đang có trên kệ hay đã được mượn. Ghi ký hiệu đó lại.
Hiểu ký hiệu xếp giá trên gáy sách. Phần lớn thư viện xếp sách theo số phân loại chủ đề: những cuốn cùng chủ đề đứng cạnh nhau. Phần số cho biết chủ đề, phần chữ sau thường là ký hiệu tên tác giả. Bạn tìm đến dãy có số đầu tương ứng, rồi dò theo thứ tự.
Nhìn sang hai bên cuốn bạn tìm. Vì sách cùng chủ đề đứng cạnh nhau, những cuốn xung quanh thường cũng đúng thứ bạn cần. Đây là niềm vui mà mua sách trên mạng không có.
Sách không có trên kệ thì hỏi đặt giữ. Nhiều nơi cho đặt giữ sách đang được mượn; khi người trước trả, thư viện báo bạn đến lấy.
Đừng tự xếp lại sách đã lấy ra. Phần lớn thư viện muốn bạn để sách lên xe đẩy hoặc khay riêng, thủ thư sẽ xếp lại đúng chỗ. Xếp nhầm dãy thì cuốn đó coi như thất lạc.
Hoạt động miễn phí thường có ở thư viện
Ngoài cho mượn sách, thư viện là nơi tổ chức nhiều hoạt động văn hoá vào cửa tự do mà ít người biết, vì chúng không được quảng bá rầm rộ như sự kiện thương mại:
- Giờ kể chuyện và đọc sách cùng trẻ vào sáng cuối tuần, chia theo độ tuổi.
- Câu lạc bộ đọc sách cho người lớn, gặp nhau định kỳ quanh một cuốn sách hoặc chủ đề.
- Triển lãm nhỏ về sách, ảnh hoặc tư liệu, đặt ở sảnh hay hành lang.
- Buổi nói chuyện chuyên đề với người viết, nhà nghiên cứu, người làm nghề.
- Chiếu phim tài liệu hoặc phim chuyển thể từ sách, kèm trao đổi sau buổi chiếu.
- Lớp kỹ năng số cơ bản cho người lớn tuổi: dùng điện thoại, tra cứu thông tin, đọc sách điện tử.
Các hoạt động này thường dày hơn vào những dịp như Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21/4, mùa hè cho thiếu nhi, hay dịp gần Tết. Theo dõi trang của thư viện hoặc xem bảng tin ở sảnh mỗi lần đến mượn sách là cách để không bỏ sót. Nhiều buổi giới hạn số người, nên đăng ký sớm.
Một tuần dùng thư viện của người đi làm
Ví dụ giả định một người làm văn phòng, ở cách thư viện khoảng hai cây số, muốn đưa thư viện vào nhịp sống mà không thấy phải cố:
| Thời điểm | Việc làm ở thư viện | Thời gian |
|---|---|---|
| Tối thứ Hai | Tra mục lục trực tuyến, đặt giữ hai cuốn muốn đọc | 10 phút ở nhà |
| Trưa thứ Tư | Ghé lấy sách đặt giữ, trả cuốn đã đọc xong | 20 phút |
| Sáng thứ Bảy | Đưa con đến giờ kể chuyện, bố mẹ đọc ở khu bên cạnh | 90 phút |
| Chiều Chủ nhật | Ngồi khu tự học làm việc riêng hoặc đọc dài | 2 đến 3 tiếng |
| Một tối trong tháng | Tham gia câu lạc bộ đọc hoặc buổi nói chuyện | 2 tiếng |
Không cần làm đủ cả năm việc mỗi tuần. Điểm của bảng là cho thấy thư viện có thể chen vào lịch theo từng mẩu nhỏ: mười phút đặt giữ, hai mươi phút ghé lấy. Khi đã có thẻ và quen quy trình, đi thư viện chẳng khó hơn đi siêu thị.
Nên và không nên ở phòng đọc
Phòng đọc là không gian chung của nhiều người cần tập trung. Vài quy ước giúp ai cũng dễ chịu:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Để điện thoại im lặng, ra hành lang khi cần nghe máy | Gọi video hay nghe nhạc không tai nghe |
| Giữ một chỗ ngồi cho một người | Đặt túi giữ chỗ cho bạn rồi bỏ đi lâu |
| Mang nước có nắp nếu thư viện cho phép | Ăn đồ có mùi, đồ vụn tại bàn đọc |
| Trao đổi nhỏ tiếng ở khu cho phép thảo luận | Bàn bài nhóm ngay trong khu yên tĩnh |
| Để sách đã đọc lên xe đẩy hoặc khay trả | Gạch chân, ghi chú lên sách của thư viện |
Mùa thi, khu tự học thường kín từ sáng sớm và chuyện giữ chỗ hay gây khó chịu. Nếu thư viện có quy định về thời gian rời chỗ, hãy tôn trọng nó, và nhường chỗ cho người khác khi bạn đi ăn trưa lâu.
Thư viện ở thành phố nhỏ, thư viện trường và tủ sách cộng đồng
Không phải ai cũng sống gần một thư viện lớn mới cải tạo. Ở nhiều nơi, thư viện tỉnh vẫn là địa chỉ chính, với kho sách khiêm tốn hơn nhưng thường có phòng đọc báo, góc thiếu nhi và những buổi giới thiệu sách vào các dịp lớn. Thủ thư ở thư viện nhỏ hay nhớ mặt bạn đọc quen, và sẵn lòng đặt thêm sách khi được đề nghị.
Ngoài thư viện công cộng, còn có thư viện của các trường đại học, một số nơi cho người ngoài đăng ký đọc tại chỗ theo quy định riêng. Tủ sách cộng đồng ở nhà văn hoá khu dân cư, ở quán cà phê, ở góc phố đi bộ cũng là một dạng thư viện nhỏ, nơi bạn lấy một cuốn và để lại một cuốn.
Nếu thư viện gần bạn ít sách mới, bạn có thể góp ý qua sổ góp ý hoặc nói trực tiếp với thủ thư cuốn nào bạn muốn đọc. Nhiều thư viện dựa vào đề xuất của bạn đọc khi lên danh sách bổ sung. Một tủ sách cộng đồng cũng sống nhờ những người như bạn mang sách đã đọc đến góp.
Câu hỏi thường gặp
Làm thẻ thư viện công cộng cần giấy tờ gì?
Thường chỉ cần căn cước, có nơi yêu cầu thêm ảnh thẻ hoặc phiếu đăng ký điền sẵn. Trẻ em làm thẻ thường cần người lớn đi cùng. Quy định mỗi thư viện khác nhau, nên xem trang của thư viện hoặc gọi hỏi trước khi đến.
Mượn sách thư viện được bao lâu?
Mỗi thư viện có quy định riêng về số cuốn và thời hạn mượn, phổ biến là vài tuần mỗi lần và cho gia hạn nếu không ai đặt giữ. Hỏi rõ khi làm thẻ và ghi ngày hạn trả vào lịch điện thoại ngay lúc mượn để tránh trả muộn.
Không có thẻ có vào thư viện đọc được không?
Nhiều thư viện cho vào khu đọc tại chỗ hoặc dự hoạt động công cộng mà không cần thẻ, chỉ cần thẻ khi mượn sách về nhà. Một số nơi yêu cầu đăng ký ra vào ở quầy. Hỏi quầy lễ tân là cách nhanh nhất.
Thư viện có hoạt động gì cho trẻ em không?
Phần lớn thư viện có góc thiếu nhi với sách tranh, thảm ngồi, và hoạt động như giờ kể chuyện, đọc sách cùng bố mẹ, làm đồ thủ công từ giấy vào cuối tuần. Hoạt động thường chia theo độ tuổi, nên xem lịch và đăng ký trước nếu cần.
Thư viện có cho làm việc bằng máy tính cả ngày không?
Nhiều thư viện có khu tự học cho phép dùng máy tính, có ổ điện và wifi. Một số nơi giới hạn thời gian mỗi lượt hoặc yêu cầu thẻ. Mùa thi khu này thường kín sớm, nên đến từ sáng và tôn trọng quy định về giữ chỗ.
Thư viện có sách điện tử để đọc trên điện thoại không?
Một số thư viện có kho sách điện tử cho người có thẻ, đọc qua trang của thư viện hoặc ứng dụng riêng. Không phải nơi nào cũng có. Hỏi quầy khi làm thẻ, nếu có thì nhờ thủ thư hướng dẫn cài đặt ngay tại chỗ.