DuongThoi.comĐương Thời
Viết cảm nhận, review, phê bình

Viết review sách trung thực: khen chê có căn cứ, trích đúng và nói rõ khi được tặng

Review sách trung thực cần ghi chú khi đọc, thông tin tối thiểu cho người đọc, khen chê gắn với trang sách cụ thể, trích ngắn và nói thẳng nếu sách được tặng.

A Vietnamese woman reads on a balcony chair at dusk with blank sticky tabs fluttering from the pages, seen from the side and slightly behind, soft orange light

Một bài review sách trung thực cần ba thứ: đủ thông tin để người đọc biết cuốn sách thuộc loại gì và hợp với ai, những lời khen chê gắn với chỗ cụ thể trong sách thay vì cảm giác chung, và sự minh bạch về hoàn cảnh bạn có cuốn sách, nhất là khi được tặng hay được nhờ viết. Thiếu một trong ba, bài dễ trượt thành quảng cáo hoặc thành lời than vãn.

Trung thực không có nghĩa là phải chê cho thấy mình khách quan. Một cuốn sách bạn thật lòng yêu thích hoàn toàn có thể nhận một bài review toàn lời tốt, miễn là người đọc thấy được vì sao. Phần dưới đi từ cách đọc để review, bộ câu hỏi theo từng loại sách, đến cách dựng một bài sáu trăm chữ và những tình huống khó như sách được tặng hay sách của người quen.

Đọc để review khác đọc để thưởng thức ở chỗ nào

Đọc để thưởng thức, bạn cứ để cuốn sách kéo mình đi. Đọc để review, bạn vẫn để nó kéo đi, nhưng mang theo một cây bút chì hoặc một xấp giấy dán nhỏ. Mỗi khi có một đoạn làm bạn dừng lại, vì thích, vì khó chịu, vì không hiểu, đánh dấu ngay. Không cần ghi lý do dài, một chữ là đủ: “hay”, “lặp”, “lạ”, “vấp”.

Thói quen thứ hai là ghi lại số trang bạn bắt đầu thấy hứng thú và số trang bạn bắt đầu muốn bỏ. Hai con số này nói rất nhiều về nhịp của cuốn sách, và giúp bạn viết những câu cụ thể như “một trăm trang đầu dựng bối cảnh khá chậm, từ chương bảy mới thật sự cuốn” thay vì “sách hơi chậm”.

Thứ ba, sau mỗi buổi đọc, viết một hai câu vào sổ về điều vừa đọc. Đến khi gấp sách lại, bạn đã có sẵn một chuỗi phản ứng theo thời gian, thứ mà trí nhớ sau khi đọc xong sẽ làm méo đi. Người ta thường nhớ cái kết rõ nhất và để cái kết quyết định cảm nhận về cả cuốn; ghi chú dọc đường giúp bạn công bằng với những phần ở giữa.

Thông tin tối thiểu người đọc review cần biết

Người đọc bài review thường đang đứng trước câu hỏi có nên dành vài buổi tối cho cuốn sách này. Trước khi bàn chuyện hay dở, cho họ những dữ kiện sau, gọn trong một đoạn:

  • Thể loại thật sự của sách: tiểu thuyết, tập truyện ngắn, tản văn, phi hư cấu, hồi ký, sách tranh. Lời giới thiệu ở bìa đôi khi gọi tên khác với nội dung.
  • Độ dày và độ khó khi đọc: “gần năm trăm trang, câu dài, nhiều nhân vật” hay “mỏng, đọc trong hai buổi”. Người bận rộn cần biết điều này hơn cả.
  • Sách viết hay sách dịch: nếu là sách dịch, có nhận xét gì về bản dịch không, kể cả nhận xét đơn giản như “đọc trôi” hay “có chỗ câu bị gượng”.
  • Có cần đọc gì trước không: sách thuộc một bộ, hay cần một chút hiểu biết nền về một lĩnh vực.
  • Bạn đọc ở định dạng nào: sách giấy, sách điện tử hay sách nói. Một cuốn nhiều bảng biểu đọc trên điện thoại sẽ cho trải nghiệm khác hẳn.

Năm dữ kiện này chiếm chừng ba bốn câu, nhưng lại là phần được người đọc lướt tìm nhiều nhất. Đặt chúng ở đoạn thứ hai, ngay sau câu mở, để ai vội cũng thấy.

Câu hỏi nên tự đặt theo từng loại sách

Mỗi loại sách cần được hỏi những câu khác nhau. Đem tiêu chí của tiểu thuyết đi đánh giá một cuốn sách phổ biến kiến thức là bất công với cả hai.

Loại sáchCâu hỏi nên đặtCâu hỏi ít hợp
Tiểu thuyết, truyện ngắnNhân vật có sống không? Nhịp truyện ra sao? Giọng kể có riêng không?Sách dạy được bài học gì?
Phi hư cấu, phổ biến kiến thứcLập luận có rõ không? Ví dụ có thuyết phục không? Người không chuyên có theo kịp không?Có cảm động không?
Tản văn, tuỳ bútCó câu nào đọng lại? Có nhìn đời sống theo cách khác không? Đọc nhiều bài liền có bị lặp?Cốt truyện có hấp dẫn không?
Hồi kýNgười viết thành thật đến đâu? Có chọn được những chi tiết đáng kể không?Có “đúng” với mọi người khác không?
Sách tranh, sách thiếu nhiChữ và tranh có bổ sung cho nhau? Trẻ ở tuổi nào thích đọc lại?Người lớn có thấy sâu sắc không?
Sách dịchCâu văn tiếng Việt có tự nhiên? Chú thích có đủ cho người đọc Việt?Có trung thành tuyệt đối với bản gốc? (nếu bạn không đọc được bản gốc)

Cột thứ ba quan trọng không kém: tránh hỏi một cuốn sách những câu nó không hề định trả lời. Một tập tản văn không có cốt truyện không phải là khuyết điểm; đó là bản chất của thể loại.

Trích dẫn trong review: bao nhiêu là vừa

Trích ngắn, có mục đích. Một câu hoặc vài dòng để minh hoạ đúng điều bạn vừa nói, như giọng văn, cách tả, một lập luận. Trích để làm đẹp bài thì bỏ.

Ghi rõ là trích. Đặt trong ngoặc kép, nói rõ ở chương nào hoặc khoảng trang nào nếu nhớ. Người đọc cần phân biệt chữ của tác giả với chữ của bạn.

Không trích cả đoạn dài. Chép nhiều trang, nhất là đoạn kết hay đoạn then chốt, vừa làm hỏng trải nghiệm của người chưa đọc vừa đụng tới quyền tác giả. Vài dòng là đủ cho mục đích bình luận.

Trích cả chỗ bạn chê. Nếu bạn nói câu văn lủng củng, đưa một câu làm ví dụ. Lời chê có bằng chứng thì công bằng hơn, và người đọc tự đánh giá được bạn có quá khắt khe hay không.

Chụp trang sách thì cẩn thận. Một tấm ảnh vài dòng gạch chân là phổ biến trên mạng xã hội. Đừng chụp cả trang hay nhiều trang liên tiếp; chọn đúng dòng cần nói.

Dựng một bài review khoảng 600 chữ

Khung dưới đây dùng được cho phần lớn sách văn chương lẫn phi hư cấu. Con số chữ chỉ để bạn biết đoạn nào nên dài, đoạn nào nên ngắn.

  1. Câu mở (khoảng 50 chữ): một điều cụ thể làm cuốn sách đáng bàn, một chi tiết, một câu hỏi, hay hoàn cảnh bạn tìm đến nó.
  2. Thông tin tối thiểu (khoảng 70 chữ): thể loại, độ dày, độ khó, sách dịch hay không, như đã nói ở trên.
  3. Sách nói về điều gì (khoảng 100 chữ): tóm phần đầu hoặc vấn đề chính, dừng trước những bước ngoặt lớn.
  4. Điều làm được (khoảng 150 chữ): hai ba điểm mạnh, mỗi điểm gắn với một ví dụ hoặc một câu trích.
  5. Điều chưa tới (khoảng 120 chữ): một hai điểm yếu, nói theo kiểu “với mình” và có ví dụ.
  6. Hợp với ai (khoảng 80 chữ): ai sẽ thích, ai nên cân nhắc, nên đọc vào lúc nào.
  7. Câu kết (khoảng 30 chữ): một hình ảnh hay một câu bạn mang theo sau khi gấp sách.

Nếu thấy phần “điều chưa tới” khó viết vì bạn thích hết, đừng bịa ra khuyết điểm. Thay vào đó, nói ai có thể không hợp với cuốn sách, điều này vừa trung thực vừa hữu ích.

Ví dụ giả định: một đoạn review trước và sau khi sửa

Giả sử bạn vừa đọc một tập tản văn về những con hẻm của một thành phố lớn. Bản nháp đầu tiên của đoạn “điều làm được” trông như thế này: “Tác giả viết rất hay, cảm xúc, đọc thấy thương thành phố. Văn phong nhẹ nhàng, nhiều bài ý nghĩa. Rất đáng đọc cho những ai yêu thành phố.” Ba câu, không có câu nào sai, nhưng cũng không có câu nào người đọc dùng được để quyết định.

Bản sửa giữ nguyên ý nhưng thay mỗi tính từ bằng một bằng chứng: “Sức mạnh của tập sách nằm ở những chi tiết nghe được bằng tai: tiếng xe đẩy bán đồ ăn khuya lăn qua nắp cống, tiếng radio nhà ai vọng ra lúc trưa. Bài viết về bà cụ bán nước đầu hẻm chỉ dài hai trang mà đọng lâu hơn nhiều bài dài khác. Tuy vậy, đọc liền mười bài thì giọng văn bắt đầu lặp, nhất là những câu kết thường quay về nỗi nhớ; tập sách hợp đọc rải rác, mỗi tối một hai bài.”

Để ý ba thay đổi. Thứ nhất, “cảm xúc” được thay bằng một chi tiết cụ thể người đọc tự cảm được. Thứ hai, “nhiều bài ý nghĩa” được thay bằng đúng một bài được gọi ra, kèm độ dài. Thứ ba, một điểm chưa tới xuất hiện tự nhiên, và nó dẫn thẳng tới một lời khuyên đọc thế nào cho hợp. Đoạn sửa dài gấp đôi, nhưng mỗi câu đều làm việc.

Sách được tặng, sách của người quen: giữ lòng tin bằng sự minh bạch

Người viết review đều đặn sớm muộn cũng nhận được sách tặng, lời mời đọc trước hay lời nhờ “viết giúp vài dòng”. Nhận không có gì sai. Điều làm mất lòng tin là giấu chuyện đó đi. Một dòng ngắn ở đầu hoặc cuối bài, như “sách được đơn vị phát hành gửi tặng, bài viết là nhận xét riêng”, là đủ để người đọc tự cân nhắc.

Nếu bạn được tặng mà đọc xong không thích, có hai lựa chọn tử tế. Một là viết đúng như mình thấy, nhẹ nhàng và có căn cứ. Hai là không viết, và báo lại với người tặng rằng cuốn sách không hợp với bạn. Lựa chọn không nên làm là viết một bài khen chung chung cho xong nợ, vì những bài như thế làm hỏng giá trị của mọi bài khen thật lòng khác của bạn.

Với sách của bạn bè hay người quen, minh bạch càng cần. Nói rõ quan hệ, rồi viết. Người đọc không trách bạn vì quen tác giả; họ chỉ thấy bị lừa khi phát hiện ra sau.

Nên và không nên khi review sách

Gom lại những điều đã nói thành một bảng để bạn rà nhanh trước khi đăng.

Không nênNên
“Sách hay, rất đáng đọc” rồi hết bàiChỉ ra hai ba chỗ cụ thể làm sách hay
Chê văn dở mà không có ví dụTrích một câu minh hoạ, nói vì sao nó vấp
Kể hết cốt truyện đến trang cuốiDừng ở vấn đề chính, để người đọc tự đi tiếp
Đánh giá sách theo tiêu chí của thể loại khácHỏi đúng câu hỏi của thể loại
Giấu chuyện sách được tặng hay được nhờ viếtGhi một dòng minh bạch ở đầu hoặc cuối bài
Công kích con người tác giảBàn về trang sách, không bàn về đời tư
Đọc dở rồi viết như đã đọc xongNói rõ mình bỏ ở trang nào và vì sao

Dòng cuối của bảng thường bị xem nhẹ. Một bài nói thẳng “đọc đến khoảng giữa thì dừng, vì…” vẫn là một bài có ích cho người khác, miễn là bạn không giả vờ đã đọc hết.

Câu hỏi thường gặp

Chưa đọc hết sách có được viết review không?

Được, nếu bạn nói rõ mình đọc đến đâu và vì sao dừng. Một bài như thế giúp người đọc biết cuốn sách có thể không hợp với ai. Điều không nên là viết như thể đã đọc trọn rồi đánh giá cả phần mình chưa đọc.

Review sách nên tóm tắt nội dung bao nhiêu?

Đủ để người đọc biết sách nói về điều gì, thường là phần mở đầu hoặc vấn đề chính, khoảng một đoạn ngắn. Tóm tắt dài và kể cả những bước ngoặt về sau sẽ làm hỏng trải nghiệm của người chưa đọc mà không thêm giá trị cho bài.

Được tặng sách thì có bắt buộc phải review không?

Không bắt buộc, trừ khi bạn đã nhận lời trước. Nếu đọc xong không muốn viết, cứ báo lại với người tặng một cách lịch sự. Còn nếu viết, hãy ghi một dòng cho người đọc biết sách được tặng.

Không đọc được bản gốc thì nhận xét bản dịch thế nào?

Bạn vẫn nhận xét được câu văn tiếng Việt có tự nhiên không, thuật ngữ có nhất quán không, chú thích có đủ giúp người đọc Việt hiểu không. Chỉ tránh khẳng định bản dịch sai hay đúng với bản gốc khi bạn chưa đối chiếu được.

Review sách trên mạng xã hội có cần dài như trên trang văn hoá không?

Không cần. Một bài ngắn chừng một trăm rưỡi đến ba trăm chữ vẫn trung thực được nếu giữ ba thứ: sách thuộc loại gì, một hai điểm cụ thể bạn thích hoặc chưa thích, và cuốn sách hợp với ai.

Có nên đọc review của người khác trước khi tự viết không?

Nên viết nháp trước rồi mới đọc. Đọc trước dễ khiến bạn mượn ý của họ mà không nhận ra. Sau khi có nháp, đọc thêm giúp bạn thấy mình có bỏ sót điều gì quan trọng, hoặc chỗ nào mình nghĩ khác và đáng nói rõ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138