Thuật toán gợi ý học từ những gì bạn xem lâu, nghe hết, bấm thích, rồi đưa thêm những thứ tương tự, nên nếu không chủ động tìm kiếm, gu của bạn sẽ dần xoay quanh một vòng tròn ngày càng hẹp. Đây không phải âm mưu gì, chỉ là cách các nền tảng giữ bạn ở lại lâu nhất có thể bằng những thứ bạn dễ thích ngay.
Tin tốt là dòng gợi ý có thể được dạy lại, và gu có thể được nuôi rộng ra bằng vài thói quen nhỏ. Dưới đây là cách thuật toán hoạt động nói theo lối dễ hiểu, bốn cách nó nặn gu mà ta ít để ý, dấu hiệu gu đang hẹp lại, một tuần thử nghiệm mỗi ngày vài chục phút và vai trò của những người tuyển chọn mà không máy nào thay được.
Thuật toán gợi ý hoạt động ra sao, nói cho dễ hiểu
Hãy hình dung một người bán hàng rất tận tuỵ nhưng không biết hỏi. Người đó chỉ quan sát: bạn dừng lại trước món nào lâu, cầm món nào lên, bỏ qua món nào, quay lại món nào lần thứ hai. Rồi người đó so bạn với hàng triệu khách khác có hành vi giống bạn, xem họ còn thích gì nữa, và đặt những món ấy lên kệ trước mặt bạn. Thuật toán gợi ý về cơ bản làm đúng việc này, chỉ là nhanh hơn và không bao giờ nghỉ.
Những tín hiệu nó đọc gồm thời gian bạn xem một video, bạn có nghe hết bài hát không hay chuyển sau vài giây, bạn có bấm thích, lưu, chia sẻ, bình luận không. Kể cả việc lướt qua thật nhanh cũng là một tín hiệu, cho biết bạn không quan tâm.
Mục tiêu của hệ thống thường là giữ bạn ở lại và quay lại. Vì thế nó ưu tiên những thứ bạn có khả năng thích cao, an toàn, chắc ăn. Nó ít khi đặt cược vào một thứ khác hẳn, vì nếu bạn không thích, bạn có thể rời đi. Điều này hợp lý với nền tảng, nhưng với gu của bạn thì là một cái bẫy êm ái.
Bốn cách thuật toán nặn gu mà ta ít để ý
Vòng lặp của sự giống nhau. Nghe một bài nhạc buồn, dòng gợi ý đưa thêm mười bài buồn. Nghe hết chúng, nó tin bạn chỉ thích nhạc buồn. Sau vài tháng, bạn có thể không nhớ lần cuối nghe một thể loại khác là khi nào.
Thưởng cho thứ dễ thích ngay. Nội dung gây ấn tượng trong ba giây đầu được đẩy mạnh. Những tác phẩm cần thời gian để thấm, như một bài hát có đoạn dạo dài hay một bộ phim mở đầu chậm, bị thiệt vì người xem rời đi trước khi đến phần hay.
Cắt nhỏ trải nghiệm. Thay vì cả album, bạn nghe từng bài lẻ. Thay vì cả bộ phim, bạn xem đoạn tóm tắt. Thói quen ấy dần làm việc ngồi trọn một tác phẩm dài thấy khó hơn.
Im lặng về những gì bạn chưa biết mình thích. Thuật toán chỉ gợi ý dựa trên quá khứ của bạn và của người giống bạn. Thứ bạn chưa từng thử, thuộc một thế giới khác hẳn, gần như không bao giờ xuất hiện. Mà gu thường mở rộng nhờ chính những lần tình cờ gặp thứ lạ.
Dấu hiệu gu của bạn đang bị thu hẹp
Thử đối chiếu với thói quen của chính mình. Có ba bốn dấu hiệu trở lên thì đã đến lúc chủ động mở rộng:
- Danh sách nhạc bạn nghe trong tháng gần như giống hệt cách đây một năm.
- Bạn hiếm khi nghe trọn một album hay xem trọn một bộ phim mà không cầm điện thoại.
- Lần gần nhất bạn chủ động tìm kiếm một thứ mới, thay vì bấm vào thứ được gợi ý, đã lâu đến mức không nhớ.
- Bạn thấy mọi thứ mới ra đều na ná nhau, nhưng không biết tìm thứ khác ở đâu.
- Khi bạn bè giới thiệu một thể loại lạ, phản ứng đầu tiên là “không phải gu mình” mà chưa thử.
- Bạn biết rất rõ những gì đang thịnh hành nhưng không kể ra được một tác phẩm nào mình tự khám phá.
Không có gì đáng xấu hổ khi thấy mình trong danh sách này. Phần lớn người dùng mạng đều như vậy, vì thuật toán được thiết kế để tiện. Nhận ra chỉ là bước đầu, phần quan trọng là vài thói quen ngược chiều ở mục tiếp theo. Cũng nên nhớ gu hẹp không phải lúc nào cũng xấu: có người chọn đi sâu vào một thể loại và hiểu nó rất kỹ. Khác biệt nằm ở chỗ đó là lựa chọn của bạn, hay là kết quả của việc chỉ bấm vào những gì được đưa tới.
Một tuần nuôi gu chủ động, mỗi ngày vài chục phút
Thử nghiệm dưới đây được thiết kế cho người đi làm bận rộn. Tổng thời gian cả tuần khoảng ba tiếng, chia nhỏ theo ngày. Không cần làm đúng thứ tự, chỉ cần làm đủ bảy việc:
| Ngày | Việc làm | Thời gian |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Nghe trọn một album từ đầu đến cuối, không chuyển bài | Khoảng 45 phút, lúc đi đường |
| Thứ Ba | Hỏi một người lớn tuổi hơn mười tuổi bài hát họ thích nhất, nghe nó | 15 phút |
| Thứ Tư | Tìm kiếm bằng tay một thể loại chưa nghe bao giờ, nghe ba bài đầu | 15 phút |
| Thứ Năm | Xem một phim ngắn hoặc phim tài liệu không có trong danh sách gợi ý | 20 đến 30 phút |
| Thứ Sáu | Ghé một quán cà phê sách, hiệu sách hay thư viện, lật thử một cuốn ngoài thể loại quen | 30 phút |
| Thứ Bảy | Đi một sự kiện văn hoá nhỏ: buổi đọc thơ, triển lãm sinh viên, đêm nhạc mộc | 1 đến 2 tiếng |
| Chủ nhật | Ghi lại ba điều mới thấy thích, một điều chắc chắn không hợp | 10 phút |
Kết quả của tuần này không đo bằng việc bạn thích hết mọi thứ. Thấy một điều không hợp cũng là thông tin quý về gu của mình. Điều quan trọng là bạn đã tự chọn, thay vì chỉ nhận. Lặp lại một lần mỗi tháng, sau nửa năm danh sách những thứ bạn yêu sẽ rộng ra rõ rệt.
Dạy lại dòng gợi ý: các bước điều chỉnh
Bạn không tắt được thuật toán, nhưng có thể dạy nó lại. Các nền tảng khác nhau có nút khác nhau, nhưng nguyên tắc chung thì giống:
- Bấm “không quan tâm” hoặc ẩn những nội dung bạn đã chán, đừng chỉ lướt qua. Lướt qua là tín hiệu yếu, từ chối rõ là tín hiệu mạnh.
- Xoá bớt lịch sử xem, nghe ở những giai đoạn bạn không muốn bị nhắc lại, chẳng hạn một tuần mê một thể loại vì tò mò.
- Tìm kiếm chủ động bằng từ khoá thay vì chỉ bấm vào thứ được đưa tới. Mỗi lần tìm là một lần bạn nói cho hệ thống biết điều mới.
- Theo dõi những người tuyển chọn có gu khác mình: người viết giới thiệu nhạc, câu lạc bộ phim, người làm danh sách đọc.
- Dùng một hồ sơ riêng hoặc chế độ không lưu lịch sử khi muốn thử thứ lạ mà không làm rối dòng gợi ý chính.
- Đều đặn nghe, xem trọn những thứ bạn muốn thấy nhiều hơn. Hệ thống ghi nhận việc xem trọn mạnh hơn mọi nút thích.
Sau vài tuần điều chỉnh, dòng gợi ý thường thay đổi thấy rõ. Nó vẫn là một cỗ máy tìm thứ giống nhau, chỉ là bây giờ nó tìm giống với một phiên bản rộng hơn của bạn.
Tình huống giả định: ba năm nghe cùng một kiểu nhạc
Một nhân viên văn phòng ba mươi tuổi nhận ra danh sách nhạc của mình ba năm nay chỉ toàn một kiểu ballad nhẹ nhàng. Anh không ghét nó, chỉ thấy mọi bài nghe giống nhau, và việc nghe nhạc đã thành tiếng nền chứ không còn là niềm vui. Anh không biết bắt đầu từ đâu vì dòng gợi ý cứ đưa đúng kiểu cũ.
Anh thử một cách đơn giản: mỗi tuần hỏi một người quanh mình một bài hát họ yêu. Chị đồng nghiệp lớn tuổi giới thiệu một bài nhạc trữ tình xưa. Cậu em thực tập đưa một bài nhạc điện tử. Người bạn đại học gửi một bản nhạc không lời. Anh nghe trọn từng bài ở chế độ không lưu lịch sử, ghi lại cảm giác.
Sau hai tháng, anh thích khoảng một phần ba số bài được giới thiệu, và quan trọng hơn là thích lại cảm giác chờ đợi một bài mới. Dòng gợi ý của anh cũng bắt đầu đa dạng hơn vì anh đã tự tìm thêm những thể loại mình mới khám phá. Bài học từ tình huống này là cách mở rộng gu hiệu quả nhất thường đi qua con người chứ không qua máy.
Người tuyển chọn: thứ thuật toán không thay được
Trước khi có dòng gợi ý tự động, người ta tìm thứ mới qua những người có gu: người bán đĩa ở cửa hàng nhạc, thủ thư biết rõ kho sách, người dẫn chương trình phát thanh, người viết giới thiệu trên báo, người bạn luôn có bài hát hay để gửi. Những người này làm một việc mà máy làm kém: giới thiệu cho bạn thứ bạn chưa biết mình sẽ thích, kèm một câu chuyện giải thích vì sao.
Hôm nay vai trò ấy vẫn còn, chỉ là phải chủ động tìm. Đó có thể là một bản tin giới thiệu sách, nhạc hằng tuần do một người viết, một câu lạc bộ phim chọn chiếu theo chủ đề, một chương trình phát thanh đêm, một người bán sách cũ chịu nói chuyện, hay đơn giản là một nhóm bạn mỗi tháng gặp nhau đổi bài hát cho nhau.
Khác biệt lớn nhất giữa người tuyển chọn và thuật toán là sự bất ngờ có chủ đích. Một người có gu đôi khi cố tình đưa bạn thứ khác hẳn, vì họ tin bạn sẽ thích. Thuật toán chỉ đưa thứ nó đoán chắc. Giữ cả hai trong đời sống, dùng thuật toán cho tiện và dùng con người cho những khám phá thật sự, là cách cân bằng hợp lý cho người bận rộn. Bắt đầu bằng một người thôi cũng đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bong bóng lọc thông tin là gì?
Đó là cách gọi tình trạng một người chỉ thấy những nội dung giống với điều mình đã thích hoặc đã tin, vì thuật toán lọc đi những thứ khác. Bên trong bong bóng mọi thứ có vẻ đầy đủ, nhưng thật ra bạn đang thấy một phần rất nhỏ của thế giới.
Có nên tắt hẳn chức năng gợi ý tự động không?
Không cần thiết. Gợi ý tự động rất tiện khi bạn muốn nghe tiếp một thứ quen hay tìm nhanh nội dung giải trí. Điều cần là cân bằng nó với những lần tự tìm kiếm và nghe theo giới thiệu của người thật.
Làm sao biết mình thật sự thích một thứ hay chỉ vì nghe nhiều thành quen?
Thử nghỉ nghe nó một hai tuần rồi quay lại. Nếu vẫn thấy vui, có lẽ bạn thật sự thích. Nếu thấy bình thường, có thể đó chỉ là quen tai. Một cách khác là hỏi mình có kể được vì sao thích không, ngoài việc nó luôn được gợi ý.
Trẻ em có bị thuật toán ảnh hưởng gu nhiều hơn người lớn không?
Có khả năng cao hơn, vì gu của trẻ đang hình thành và trẻ ít khi tự tìm kiếm ngoài những gì được đưa tới. Cha mẹ có thể giúp bằng cách cùng con nghe, đọc, xem những thứ đa dạng và hỏi con thích gì ở từng thứ.
Mở rộng gu có tốn nhiều thời gian không?
Không nhiều như bạn nghĩ. Chỉ cần thay một phần thời gian nghe nhạc hay xem video sẵn có bằng việc tự tìm, khoảng vài chục phút mỗi tuần. Điều quan trọng là đều đặn chứ không phải dành nhiều giờ một lúc.