Nghe jazz trực tiếp dễ hơn bạn nghĩ nếu biết một bài thường đi theo ba phần: cả ban nhạc chơi giai điệu chủ đề, rồi từng người lần lượt ngẫu hứng trên khung hoà âm của bài, cuối cùng quay lại chủ đề để kết. Việc của bạn là nhận ra mình đang ở phần nào và để tai theo người đang solo.
Jazz ở quán là nhạc của khoảnh khắc. Cùng một bài, tối nay chơi khác tối qua, vì phần lớn những gì bạn nghe được nghĩ ra ngay trên sân khấu. Đó là lý do người mê jazz chịu ra quán dù có sẵn hàng nghìn bản ghi âm: họ đến để nghe điều chưa từng được chơi.
Một bài jazz ở quán thường đi thế nào
Không phải bài nào cũng y khuôn, nhưng phần lớn các bài trong một đêm jazz ở quán đi theo khung dưới đây. Nhận ra được khung này là bạn đã nghe được nửa câu chuyện.
| Phần | Chuyện gì xảy ra | Bạn nghe gì |
|---|---|---|
| Mở đầu | Piano hoặc bass dạo vài ô nhịp | Nhịp độ, không khí của bài |
| Chủ đề | Kèn hoặc giọng hát trình bày giai điệu chính | Ghi nhớ giai điệu này, nó là điểm tựa |
| Các vòng solo | Từng người ngẫu hứng trên khung hợp âm của bài | Người solo đi xa giai điệu tới đâu, rồi tìm đường về ra sao |
| Đổi lượt với trống | Các nhạc cụ thay nhau chơi những đoạn ngắn với tay trống | Như một cuộc đối đáp nhanh |
| Trở lại chủ đề | Giai điệu chính quay lại | Cảm giác "về nhà", thường đã khác lúc đầu một chút |
| Kết | Một đoạn đuôi, có khi kéo dài vài lần | Ban nhạc nhìn nhau để kết cùng lúc |
Mẹo: khi chủ đề vừa chơi xong mà một người bắt đầu chơi những câu lạ hơn, nhiều nốt hơn, trong khi những người khác lùi xuống đệm, đó là lúc vòng solo bắt đầu. Khi bạn lại nghe thấy giai điệu ban đầu, bài sắp hết.
Một bài ở quán có thể dài từ năm tới mười lăm phút, tuỳ số vòng solo. Bài càng nhiều người solo thì càng dài, nên đừng ngạc nhiên khi một bản bạn từng nghe ba phút trên mạng kéo dài gấp ba ở quán.
Vai của từng nhạc cụ trong ban nhạc nhỏ
Trống giữ nhịp và tạo màu. Không chỉ đánh mạnh, tay trống jazz dùng chổi quét, gõ viền, chạm nhẹ lá cymbal để tạo không khí. Để ý tiếng cymbal "tinh tinh" đều đặn, đó là nhịp swing đặc trưng.
Contrabass là xương sống. Cây đàn dây lớn đứng thẳng thường gảy từng nốt đều đặn theo nhịp, gọi là "bass đi bộ". Nó vừa giữ nhịp vừa giữ hoà âm. Nếu thấy lạc, hãy nghe tiếng bass, nó luôn chỉ đường.
Piano hoặc guitar là người đệm hoà âm. Họ rải hợp âm ở những chỗ bất ngờ để đẩy người solo. Khi tới lượt mình, họ chuyển từ người đệm sang người kể chuyện.
Kèn là giọng hát không lời. Saxophone, trumpet, trombone thường mang giai điệu chủ đề và có những đoạn solo dài, giàu cảm xúc. Nghe cách họ thở, ngân, rít nốt, đó là chữ ký riêng của từng người.
Giọng hát jazz cũng ngẫu hứng. Ca sĩ có thể hát lệch nhịp một chút, kéo dài chữ, đổi giai điệu. Có khi họ hát những âm vô nghĩa mô phỏng nhạc cụ, gọi là scat, đó là một đoạn solo bằng giọng.
Người dẫn nhóm ra hiệu bằng ánh mắt. Ban nhạc jazz nhỏ không có nhạc trưởng. Người dẫn nhóm thường gật đầu để trao lượt solo, giơ tay ra hiệu quay lại chủ đề, hoặc nhấc chân báo kết. Nhìn những cử chỉ này, bạn biết trước bài sắp đi về đâu.
Nghe ra cuộc đối đáp trên sân khấu
Thứ làm jazz trực tiếp hấp dẫn là các nhạc công nghe nhau và phản ứng ngay. Khi người chơi saxophone đẩy đoạn solo lên cao trào, tay trống đánh mạnh dần theo. Khi người chơi piano chơi một câu ngắn, người chơi bass có thể nhại lại câu đó ở âm vực thấp. Những phản ứng nhỏ ấy không được tập trước.
Cách luyện tai: trong một vòng solo, đừng chỉ nghe người solo. Thử chuyển tai sang tay trống và xem họ đang "trả lời" thế nào. Bạn sẽ thấy sân khấu như một bàn trò chuyện, người solo kể chính nhưng những người còn lại liên tục chêm vào.
Một đoạn hay gặp là đổi lượt với trống: mỗi nhạc cụ chơi bốn ô nhịp, rồi trống đáp bốn ô nhịp, cứ thế xoay vòng. Đây là lúc dễ nghe nhất cho người mới, vì các câu ngắn và rõ ai nói ai đáp.
Tình huống giả định: tối thứ Sáu, bạn ngồi ở một quán nhỏ, ban nhạc bốn người chơi một bài nhịp vừa. Tới vòng solo của piano, người chơi bỗng lặp đi lặp lại một câu ba nốt, mỗi lần mạnh hơn một chút. Tay trống bắt được và đánh theo đúng nhịp đó. Khán giả bật cười, vài người vỗ tay. Bạn vừa chứng kiến một khoảnh khắc chỉ có ở tối hôm ấy.
Phép tắc ở quán jazz: thoải mái nhưng có giới hạn
Quán jazz không trang nghiêm như khán phòng hoà nhạc, nhưng cũng không ồn ào như quán bia. Một vài điều dưới đây giúp bạn hoà vào không khí.
- Vỗ tay sau mỗi đoạn solo là bình thường và được mong đợi; đó là cách khen người vừa chơi. Vỗ vừa phải để không lấn tiếng người chơi tiếp.
- Gật đầu, gõ chân nhẹ theo nhịp thì ai cũng làm; vỗ tay theo nhịp suốt bài thì chỉ khi ban nhạc mời.
- Trò chuyện nhỏ được chấp nhận ở bàn xa, nhưng khi ban nhạc chơi bài chậm hoặc ca sĩ hát ballad (bản nhạc chậm, giàu cảm xúc), hãy ngưng lại.
- Gọi món và thanh toán trong lúc nghỉ giữa các set (mỗi đợt chơi khoảng 45 đến 60 phút) để nhân viên không phải đi lại giữa bài.
- Không yêu cầu ban nhạc chơi bài nổi tiếng bằng cách gọi to. Nếu muốn, viết lời đề nghị ra giấy và nhờ nhân viên chuyển lúc nghỉ.
- Hỏi trước khi quay phim. Nhiều nhạc công không muốn đoạn ngẫu hứng của mình lan truyền khi chưa chuẩn bị.
Một dấu hiệu bạn đã hoà được vào không khí: bạn bắt đầu tự vỗ tay đúng lúc một đoạn solo kết thúc mà không cần nhìn người khác.
Vài phong cách jazz hay gặp ở quán
Bạn không cần thuộc lịch sử jazz. Nhận ra vài phong cách dưới đây giúp bạn biết mình thích loại nào để chọn tối đi lần sau.
| Phong cách | Nghe thế nào | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Swing | Nhịp nhún nảy, tiếng cymbal đều, giai điệu vui | Người mới, ai thích nhạc có nhịp để lắc lư |
| Ballad | Chậm, nhiều khoảng lặng, kèn hoặc giọng hát ngân dài | Người thích nghe tâm trạng, tối muộn |
| Bossa nova | Nhịp nhẹ, guitar gảy đều, êm như gió | Ai thích nhạc nền dễ chịu để trò chuyện |
| Blues | Khung mười hai ô nhịp lặp lại, giai điệu da diết | Người thích cảm xúc thô mộc, dễ nhận ra |
| Bebop | Rất nhanh, nhiều nốt, solo dày đặc | Người đã quen jazz, muốn thử thách tai |
| Jazz kết hợp | Pha nhạc điện tử, nhạc rock, nhạc dân gian | Người trẻ, ai thích âm thanh mới |
Nhiều nhóm ở nước ta còn đưa giai điệu dân ca hay nhạc cụ dân tộc vào jazz. Nếu thấy lịch diễn ghi "jazz kết hợp chất liệu dân gian", đó là một tối đáng thử để nghe những bài quen trong bộ áo mới.
Nếu đi cùng bạn bè có gu khác nhau, chọn tối swing hoặc bossa nova là an toàn nhất: người mê jazz vẫn có cái để nghe, người mới vẫn thấy dễ chịu. Tối bebop hay jazz thể nghiệm để dành khi cả nhóm đã quen.
Câu hỏi nên tự đặt khi nghe một đoạn solo
Người solo đang đi xa giai điệu tới đâu? Có người bám sát chủ đề, chỉ trang trí thêm vài nốt. Có người đi rất xa, chỉ còn giữ khung hợp âm. Nhận ra khoảng cách đó giúp bạn hiểu tính cách của người chơi.
Đoạn solo có hình dáng không? Nhiều đoạn solo hay giống một câu chuyện: mở đầu thưa, lên dần, đạt cao trào rồi hạ xuống để trao lượt. Thử vẽ trong đầu một đường lên xuống theo những gì bạn nghe.
Người solo có nhắc lại ý của mình không? Nhạc công giỏi thường thả một ý nhỏ rồi phát triển nó, đổi nhịp, đổi cao độ. Bắt được ý đó ở lần thứ hai, thứ ba là lúc bạn thấy mình "nghe ra" jazz.
Những người còn lại đang làm gì? Ban nhạc phía sau có đang đẩy mạnh lên hay lùi lại nhường chỗ? Cách họ phản ứng cho biết đoạn solo đang thành công tới đâu ngay trên sân khấu.
Mình có muốn nghe người này thêm không? Câu hỏi đơn giản nhất. Sau một tối, bạn sẽ có vài cái tên muốn nghe lại, và đó là cách mỗi người dần tìm ra nhạc công của riêng mình.
Kế hoạch cho tối nghe jazz đầu tiên
Một tối đi nghe jazz thường kéo dài lâu hơn buổi hoà nhạc vì có nhiều set và quán vẫn mở sau đó. Vài bước sau giúp bạn tận hưởng mà không mệt.
- Xem lịch diễn của quán trên trang mạng xã hội của họ trước vài ngày. Một số tối có ban nhạc cố định, một số tối là đêm "jam" (ai cũng có thể lên chơi cùng) — tối jam vui nhưng chất lượng không đều.
- Đến trước giờ set đầu khoảng 20 phút để chọn chỗ. Bàn gần sân khấu cho bạn thấy các nhạc công ra hiệu cho nhau; bàn gần quầy hợp để trò chuyện hơn.
- Trong set đầu, chỉ làm một việc: nhận ra lúc chủ đề kết thúc và vòng solo bắt đầu ở mỗi bài.
- Trong set hai, thử theo dõi tay bass suốt một bài và nghe nó dẫn hoà âm thế nào.
- Nghỉ giữa set, hỏi nhân viên tên ban nhạc, rồi về nhà tìm nghe thêm nếu họ có bản thu.
Đừng lo nếu một đoạn solo quá dài và bạn thấy lạc. Ngay cả người nghe lâu năm cũng có lúc lạc. Chờ đến khi giai điệu chủ đề quay lại, mọi thứ lại rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Không hiểu nhạc lý có nghe jazz được không?
Được. Chỉ cần nhận ra ba phần của một bài: chủ đề, các vòng solo ngẫu hứng và lúc quay lại chủ đề. Phần còn lại là để tai theo người đang chơi và cảm nhận sự đối đáp giữa các nhạc công.
Ở quán jazz có được nói chuyện không?
Được trò chuyện nhỏ ở mức vừa phải, nhất là ở bàn xa sân khấu. Tuy vậy khi ban nhạc chơi bản chậm hoặc ca sĩ đang hát, nên ngưng lại để người khác nghe được những đoạn khẽ.
Vì sao khán giả vỗ tay giữa bài jazz?
Vì đó là cách khen một đoạn solo ngẫu hứng vừa kết thúc. Mỗi đoạn solo là phần sáng tạo riêng của một nhạc công, vỗ tay sau đó giống lời cảm ơn ngay tại chỗ, hoàn toàn đúng phép.
Đêm jam ở quán jazz là gì?
Đêm jam là buổi mở, nhạc công khách và người chơi nghiệp dư có thể lên sân khấu chơi cùng ban nhạc chính. Không khí vui, gần gũi, nhưng chất lượng không đều vì nhiều người chưa từng chơi với nhau.
Nên chọn phong cách jazz nào để bắt đầu?
Swing và bossa nova thường dễ vào nhất vì nhịp rõ, giai điệu dễ nhớ. Ballad hợp khi bạn muốn nghe chậm và sâu. Bebop nhanh, dày nốt nên để dành khi tai đã quen hơn.
Một tối nghe jazz ở quán kéo dài bao lâu?
Thường có hai đến ba set, mỗi set khoảng 45 đến 60 phút, nghỉ 15 phút giữa các set. Bạn có thể nghe một set rồi về, không ai cho đó là bất lịch sự.