Viết review một vở diễn khó hơn viết về sách hay phim ở một điểm: bạn không tua lại được, không ghi chép được trong khán phòng tối, và buổi diễn bạn xem là một đêm duy nhất, không lặp lại y hệt. Cách làm được là ghi nhớ có chủ đích ba khoảnh khắc trong lúc xem, ghi nhanh vào giờ nghỉ và ngay khi ra về, rồi viết trong vòng một ngày.
Phần viết thì cần hai thứ mà review sách ít cần: vốn chữ để tả chuyển động, âm thanh, ánh sáng, và sự tế nhị khi nhận xét con người cụ thể đang đứng trên sân khấu. Bài dưới đây đi qua cách ghi nhớ, những điểm nên nhìn ở từng loại hình (kịch nói, nhạc kịch, múa, hoà nhạc), câu mẫu tả chuyển động và những ranh giới khi bàn về diễn viên.
Ghi nhớ trong khán phòng mà không cần giấy bút
Rút điện thoại ra ghi giữa buổi diễn là phiền người xung quanh, ánh màn hình cũng làm diễn viên phân tâm. Cách những người viết về sân khấu hay dùng là “neo” trí nhớ theo trình tự sau:
- Neo khoảnh khắc đầu tiên làm bạn chú ý thật sự. Không phải màn mở đầu, mà là lúc bạn quên mình đang ngồi trong ghế. Đặt cho nó một cái tên ngắn trong đầu, như “cái ghế lật” hay “tiếng hát sau cánh gà”.
- Neo khoảnh khắc bạn bị kéo ra. Lúc thấy chán, thấy lạ, hay nhìn đồng hồ. Khoảnh khắc này cũng quan trọng như khoảnh khắc thích.
- Neo một hình ảnh trọn vẹn. Một khung cảnh bạn muốn chụp lại nếu được phép: vị trí diễn viên, màu ánh sáng, đạo cụ. Nhìn kỹ nó vài giây như đang chụp bằng mắt.
- Giờ nghỉ giải lao, ghi ngay ba cái tên neo. Ra sảnh, mở ghi chú, mỗi tên một dòng, thêm vài chữ mô tả. Năm phút là đủ.
- Ra khỏi nhà hát, ghi phần sau buổi diễn. Ngồi trên xe hoặc đứng ở góc sảnh, ghi thêm ba neo của nửa sau và cảm giác lúc hạ màn.
- Ghi thông tin trong tờ chương trình. Tên vai, tên người diễn đúng chính tả, người dàn dựng. Giữ tờ chương trình lại, đừng dựa vào trí nhớ để viết tên người.
Sáu neo cho một buổi diễn là đủ vật liệu cho một bài sáu bảy trăm chữ. Nhiều hơn thì bạn sẽ mải nhớ mà quên xem.
Nhìn gì ở từng loại hình
Mỗi loại hình có những thành phần riêng đáng nhận xét. Bảng dưới không bắt bạn bàn hết, chỉ gợi ý chỗ để mắt khi còn bỡ ngỡ.
| Loại hình | Thành phần nên để ý | Câu hỏi giúp viết |
|---|---|---|
| Kịch nói | Lời thoại, nhịp diễn, cách dùng khoảng lặng, sân khấu và đạo cụ | Lúc nào lời thoại thừa? Lúc nào im lặng nói nhiều hơn lời? |
| Nhạc kịch | Bài hát có đẩy câu chuyện đi không, chuyển giữa nói và hát, dàn nhạc, múa minh hoạ | Bài hát nào mình còn ngân nga khi về? Có bài nào làm truyện đứng lại? |
| Múa đương đại | Chuyển động, nhịp thở, quan hệ giữa các thân thể, ánh sáng, âm thanh, khoảng trống | Cơ thể đang kể về trạng thái gì? Có đoạn nào lặp đi lặp lại có chủ ý? |
| Hoà nhạc, nhạc thính phòng | Cấu trúc chương trình, độ tương phản giữa các tác phẩm, sự ăn ý giữa người chơi | Đoạn nào cả khán phòng nín thở? Bản nào mình muốn nghe lại? |
| Sân khấu nhỏ, kịch thể nghiệm | Quan hệ diễn viên với khán giả, cách dùng không gian không phải nhà hát | Mình có được mời tham gia không? Khoảng cách gần làm thay đổi gì? |
| Cải lương, tuồng dàn dựng mới | Phần giữ nguyên lề lối và phần làm mới, cách hai phần đó gặp nhau | Chỗ làm mới có giúp người trẻ vào được không, hay chỉ là trang trí? |
Nếu bạn chỉ chọn được một thành phần để viết kỹ, chọn thứ đã tạo ra một trong các khoảnh khắc neo. Bài review có trục từ chính trải nghiệm của bạn bao giờ cũng dễ đọc hơn bài liệt kê đủ mọi mặt.
Tả chuyển động và âm thanh bằng chữ
Tả hướng và tốc độ, không chỉ tả đẹp. “Hai người múa chạy chéo sân khấu, chậm dần, rồi dừng cách nhau đúng một sải tay” cho người đọc thấy được cảnh, còn “màn múa rất đẹp” thì không.
Tả bằng so sánh với đời thường. “Cả nhóm ngã xuống lần lượt như những quân cờ đô-mi-nô” hay “tiếng đàn kéo dài như ai đó đang cố nhớ một cái tên”. So sánh gần gũi giúp người chưa xem hình dung được.
Tả âm thanh qua tác động của nó. “Tiếng trống dồn đến mức hàng ghế rung lên dưới chân” nói nhiều hơn “âm nhạc mạnh mẽ”.
Tả ánh sáng bằng màu và hướng. “Một vệt sáng hẹp từ trên rọi xuống, chỉ đủ cho một bàn tay” là chi tiết người làm ánh sáng sẽ quý khi đọc.
Tả khán phòng. Tiếng cười bật ra ở đâu, chỗ nào cả phòng im, lúc nào có người thì thầm. Khán giả là một phần của buổi diễn, và chi tiết này giúp người đọc cảm được không khí.
Thông tin thực tế người đọc review cần
Người đọc một bài review sân khấu thường đang tính có nên đi suất sau không. Gom những thông tin sau vào một đoạn ngắn, đặt gần đầu hoặc cuối bài:
- Độ dài và giờ nghỉ: “khoảng chín mươi phút, không nghỉ giải lao” là thông tin rất quyết định với người đi sau giờ làm.
- Ngôn ngữ và phụ đề: diễn bằng tiếng gì, có phụ đề không, phụ đề đặt ở đâu.
- Độ tuổi phù hợp: có cảnh hay ngôn ngữ không hợp với trẻ nhỏ không, tiếng động lớn, ánh sáng nhấp nháy.
- Chỗ ngồi đáng chú ý: vở dùng cả lối đi giữa khán phòng thì ngồi gần lối đi sẽ khác; múa thì ngồi cao một chút nhìn được đội hình.
- Mức độ “khó vào”: nói thẳng nếu vở có nhịp chậm, ít lời, hay đòi khán giả tự ghép nghĩa. Đây không phải lời chê, chỉ là thông tin giúp đúng người tìm đến đúng vở.
Bạn để ý rằng giá vé không cần xuất hiện ở đây: giá thay đổi theo suất, theo hạng ghế và theo thời gian, ghi vào review dễ thành sai sau vài tuần. Người đọc tự tra được ở nơi bán vé.
Nhận xét diễn viên: nên và không nên
Đây là phần cần tế nhị nhất, vì bạn đang viết về một con người cụ thể, đã đứng trước hàng trăm người vào đúng tối hôm đó.
| Không nên | Nên | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Bàn về ngoại hình, cân nặng, tuổi tác | Bàn về lựa chọn diễn xuất | “Cách cô giữ giọng thật thấp trong cảnh cãi nhau làm nó đáng sợ hơn mọi tiếng hét” |
| So sánh hạ thấp với người diễn vai đó trước | Nói điều riêng của lần diễn này | “Vai người cha ở đây mềm hơn, nhiều lúc gần như lúng túng, và nó hợp với cách dựng mới” |
| Phán xét năng lực chung chung | Chỉ ra đúng khoảnh khắc chưa tới | “Ở cảnh cuối, nhịp thoại hơi vội, cảm xúc chưa kịp dâng thì đèn đã tắt” |
| Đổ một lỗi kỹ thuật cho diễn viên | Tách lỗi kỹ thuật ra, nói nhẹ | “Micro chập chờn ở đầu màn hai, may là được khắc phục nhanh” |
| Khen lấy lệ cả dàn diễn viên | Gọi tên một hai người với lý do cụ thể | “Người diễn vai phụ chỉ có ba câu thoại nhưng là người cả khán phòng nhớ” |
Nguyên tắc chung: nói về điều diễn viên làm trên sân khấu, không nói về con người ngoài đời. Bạn có thể không thích một lựa chọn diễn xuất, nhưng người diễn đã đứng đó với cả sức lực của họ; câu chữ của bạn nên phản ánh sự tôn trọng ấy kể cả khi chê.
Khung một bài review sân khấu khoảng 700 chữ
Sân khấu có nhiều thành phần hơn một cuốn sách, nên bài dễ bị dàn trải. Khung dưới giữ cho bài có trục, đồng thời đủ chỗ cho thông tin thực tế.
| Phần | Nội dung | Lấy vật liệu từ đâu | Độ dài gợi ý |
|---|---|---|---|
| Mở | Khoảnh khắc neo đầu tiên, tả bằng hình ảnh | Neo số một | 60–80 chữ |
| Vở diễn là gì | Loại hình, câu chuyện ở mức thiết lập, độ dài, ngôn ngữ | Tờ chương trình, lời giới thiệu | 80–100 chữ |
| Trục chính | Một thành phần nổi bật nhất (diễn xuất, dàn dựng, âm nhạc, chuyển động) | Hai ba neo liên quan | 200–250 chữ |
| Điều chưa tới | Khoảnh khắc bạn bị kéo ra và lý do | Neo “bị kéo ra” | 100–120 chữ |
| Khán phòng và suất xem | Không khí, phản ứng khán giả, suất nào, có thay vai không | Ghi chú sau buổi diễn | 60–80 chữ |
| Hợp với ai | Ai nên đi, ai nên cân nhắc, nên ngồi đâu | Phần thông tin thực tế | 60–80 chữ |
| Kết | Một hình ảnh mang theo khi ra về | Neo hình ảnh trọn vẹn | 30–50 chữ |
Phần “trục chính” là nơi bài của bạn khác bài của người khác. Đừng cố chia đều cho diễn xuất, ánh sáng, âm nhạc, sân khấu mỗi thứ một đoạn; chọn một thứ bạn nhớ rõ nhất và nói kỹ, các thứ khác nhắc qua trong một câu.
Một buổi diễn là một đêm: ghi rõ suất bạn xem
Sân khấu sống khác sách và phim ở chỗ mỗi đêm một khác. Diễn viên mệt hơn hay sung hơn, khán phòng cười nhiều hay ít, một đạo cụ trục trặc, diễn viên dự bị lên thay vai chính: tất cả làm buổi bạn xem không giống buổi người khác xem. Vì thế, một bài review sân khấu trung thực nên nói rõ bạn xem suất nào, buổi đầu tiên hay giữa đợt, có người thay vai không.
Điều này cũng là cách công bằng với người làm nghệ thuật. Các buổi diễn đầu tiên của một vở thường còn chỉnh sửa; đến giữa đợt diễn mới chắc tay. Nếu bạn xem đêm đầu và thấy nhịp còn lỏng, nói thế, kèm một câu rằng các suất sau có thể đã khác.
Cuối cùng, nếu bạn được mời xem buổi tổng duyệt hoặc buổi dành cho báo chí, ghi rõ điều đó. Không khí những buổi ấy khác buổi bán vé thông thường, và người đọc cần biết để cân nhắc. Minh bạch về hoàn cảnh xem là một phần của trung thực, cũng như minh bạch khi được tặng sách.
Câu hỏi thường gặp
Có được ghi chép trong lúc xem kịch không?
Nên tránh, vì ánh màn hình và tiếng sột soạt làm phiền người xung quanh lẫn diễn viên. Thay vào đó, ghi nhớ vài khoảnh khắc bằng một cái tên ngắn trong đầu, rồi ghi lại vào giờ nghỉ giải lao và ngay sau buổi diễn.
Không hiểu múa đương đại thì viết review thế nào?
Viết đúng điều bạn thấy và cảm: chuyển động nào lặp lại, đoạn nào làm bạn căng thẳng hay dễ chịu, ánh sáng và âm thanh tác động ra sao. Nói thật chỗ nào bạn chưa ghép được nghĩa. Người đọc cần sự thật thà hơn một lời giải ra vẻ chắc chắn.
Có nên viết review khi chỉ xem buổi tổng duyệt không?
Có thể, nhưng cần ghi rõ đó là buổi tổng duyệt hoặc buổi dành cho khách mời. Không khí, khán giả và độ hoàn thiện của những buổi này khác với suất bán vé thông thường, người đọc cần biết để hiểu nhận xét của bạn.
Nhận xét một diễn viên diễn chưa tốt thế nào cho tế nhị?
Chỉ ra đúng khoảnh khắc chưa tới và lý do, như nhịp thoại vội hay cảm xúc chưa kịp dâng, thay vì phán xét chung về năng lực. Không bàn ngoại hình hay đời tư. Một câu có căn cứ, nói nhẹ, công bằng hơn một lời chê gay gắt.
Review hoà nhạc cần biết nhạc lý không?
Không bắt buộc. Bạn có thể viết về cấu trúc chương trình, cảm giác từng bản mang lại, sự ăn ý giữa người chơi, phản ứng của khán phòng. Biết thêm vài thuật ngữ giúp gọi tên chính xác hơn, nhưng cảm nhận chân thật vẫn là phần chính.
Bao lâu sau buổi diễn thì nên viết xong review?
Tốt nhất trong vòng một đến hai ngày, khi các khoảnh khắc còn rõ. Nếu viết để giúp người khác quyết định có đi xem, càng sớm càng có ích, vì đợt diễn thường ngắn và người đọc cần kịp mua vé.