Viết review khi không thích tác phẩm vẫn công bằng được nếu bạn làm bốn việc: tách điều mình không hợp gu khỏi điều tác phẩm thật sự làm chưa tới, gắn mỗi lời chê với một chỗ cụ thể, chỉ nói về tác phẩm chứ không nói về con người làm ra nó, và chỉ rõ ai có thể vẫn sẽ thích. Một lời chê như thế giúp người đọc, và người làm nghệ thuật đọc được cũng không thấy bị xúc phạm.
Nhiều người né viết khi không thích vì ngại gây buồn lòng, nên trên mạng phần lớn chỉ thấy lời khen. Điều đó làm người đọc khó biết đâu là đánh giá thật. Ngược lại, có những bài chê viết trong lúc bực, mỉa mai, nhắm vào người, đọc xong chỉ thấy khó chịu. Bài này đi giữa hai thái cực: bốn câu nên tự hỏi trước khi chê, bảng đổi lời chê sai cách thành đúng cách, những điều không bao giờ nên đưa vào bài, và một ví dụ giả định viết trọn.
Vì sao lời chê có ích cho cả người đọc lẫn người làm
Một trang mà chỉ có lời khen thì lời khen ở đó mất giá. Khi bạn thỉnh thoảng nói rõ mình không thích điều gì, người đọc biết những lần bạn khen là thật. Chính sự trung thực trong lời chê làm lời khen của bạn có trọng lượng.
Với người đọc, một bài review tiêu cực có căn cứ giúp họ tránh mất một buổi tối, hoặc ngược lại, nhận ra rằng chính điều bạn không thích lại là điều họ tìm. “Nhịp quá chậm, gần như không có tình tiết” là lời chê với bạn, nhưng là lời mời với người thích phim chậm.
Với người làm nghệ thuật, phản hồi thật quý hơn người ta tưởng. Nhiều người làm sân khấu nhỏ, triển lãm độc lập hay sách đầu tay hầu như chỉ nghe được lời khen từ bạn bè. Một nhận xét cụ thể, tử tế từ một khán giả lạ cho họ biết tác phẩm đã chạm tới người xem đến đâu.
Điều kiện duy nhất là lời chê phải được viết cẩn thận như một lời khen. Lời khen chung chung thì vô hại; lời chê chung chung thì gây tổn thương mà không giúp được ai.
Bốn câu tự hỏi trước khi viết lời chê
Đọc lại ghi chú của bạn và trả lời lần lượt. Bốn câu này lọc ra phần lớn lời chê không công bằng trước khi chúng thành chữ.
- Đây là gu hay là chất lượng? “Mình không thích truyện buồn” là gu. “Nỗi buồn trong truyện đến từ những sự trùng hợp thiếu thuyết phục” là chất lượng. Gu thì nói như thông tin về bạn; chất lượng thì nói như nhận xét về tác phẩm.
- Đây là tác phẩm hay là hoàn cảnh xem? Bạn mệt, ngồi xa, đến muộn, người bên cạnh nói chuyện, máy lạnh quá lạnh. Những điều đó có thật nhưng không phải lỗi của tác phẩm. Kể ra nếu muốn, tách riêng khỏi đánh giá.
- Tác phẩm muốn làm gì? Một vở hài nhẹ không định làm bạn suy tư; một tập thơ thể nghiệm không định dễ đọc. Đánh giá một tác phẩm theo mục đích nó không có là bất công.
- Nó có làm được điều nó muốn không? Đây mới là câu hỏi chính của lời chê. Một vở hài mà không ai cười, một cuốn sách hướng dẫn mà đọc xong vẫn không biết làm gì, đó là chỗ chưa tới thật sự.
Nếu sau bốn câu bạn nhận ra mình chỉ không hợp gu, bài vẫn viết được, nhưng nên viết như một bài cảm nhận thật thà, không phải một bản án. Câu “cuốn sách không dành cho mình, và đây là lý do” vẫn hữu ích cho rất nhiều người đọc.
Đổi lời chê sai cách thành lời chê có căn cứ
Các câu dưới đây đều viết cho tác phẩm giả định. Cột giữa không mềm hơn cột đầu bao nhiêu, nhưng nó công bằng hơn và có ích hơn hẳn.
| Chê sai cách | Chê có căn cứ | Khác nhau ở đâu |
|---|---|---|
| “Phim chán.” | “Bốn mươi phút đầu gần như chỉ dựng bối cảnh, đến khi câu chuyện bắt đầu thì mình đã mất hứng.” | Chỉ ra chỗ, thời lượng, tác động lên bạn |
| “Diễn viên diễn dở.” | “Ở cảnh cãi nhau, cả hai cùng hét suốt mấy phút, nên đến lúc cần cao trào thì không còn chỗ để lên nữa.” | Chê lựa chọn diễn xuất ở một cảnh, không chê con người |
| “Triển lãm vô nghĩa.” | “Lời giới thiệu nói về ký ức gia đình, nhưng mình không tìm thấy mối nối giữa chủ đề ấy và phần lớn tác phẩm trong phòng hai.” | Đối chiếu với mục đích tác phẩm tự đặt ra |
| “Sách viết như học sinh.” | “Nhiều chương kết bằng một câu đúc kết bài học, làm phần trước vốn tinh tế bị nói toạc ra.” | Gọi tên đúng thói quen viết, kèm hệ quả |
| “Phí tiền.” | “Với người cần một buổi tối thư giãn thì vở này đòi hỏi hơi nhiều; người thích thể nghiệm có thể thấy khác.” | Chuyển thành lời khuyên theo người đọc |
| “Ai khen vở này chắc không biết xem.” | Bỏ hẳn câu này. | Không bàn về khán giả khác |
Để ý rằng mọi câu ở cột giữa đều dài hơn. Lời chê công bằng tốn chữ, vì nó phải mang theo bằng chứng. Nếu bạn không đủ chỗ để nói bằng chứng, thà bỏ lời chê còn hơn để nó trơ trọi.
Những điều không đưa vào bài, dù bạn bực đến đâu
Có những điều làm hỏng mọi bài chê, kể cả khi phần còn lại viết rất kỹ:
- Ngoại hình, tuổi tác, giọng nói tự nhiên của người diễn, người viết. Đó không phải là tác phẩm.
- Đời tư, quan hệ, quá khứ của người làm. Bài review về một vở diễn không phải chỗ để bàn chuyện ngoài sân khấu.
- Suy đoán động cơ. “Chắc làm cho có để lấy tiền tài trợ”, “viết vội để kịp ra mắt”. Bạn không biết, và đoán ra như thật là bất công.
- Chê người thích tác phẩm. Người khác có quyền thích những gì bạn không thích. Nhận xét về gu của họ chỉ làm bài của bạn mất thiện cảm.
- Mỉa mai, chơi chữ cay độc. Một câu châm biếm sắc có thể được nhiều người chia sẻ, nhưng nó biến bài thành màn trình diễn của người viết thay vì nhận xét về tác phẩm.
- Gắn thẻ người làm vào bài chê. Đăng trên trang của bạn là đủ; gửi thẳng vào trang của họ dễ thành áp lực.
Một phép thử đơn giản: tưởng tượng người làm tác phẩm đọc bài của bạn trước mặt bạn. Bạn có còn giữ nguyên từng câu không? Câu nào bạn muốn sửa lúc đó thì sửa ngay bây giờ.
Bố trí lời chê trong bài
Bắt đầu bằng điều tác phẩm muốn làm. Một đoạn ngắn nói rõ thể loại, mục đích, điều người làm hướng tới. Người đọc cần biết bạn đã hiểu tác phẩm trước khi nghe bạn chê.
Nói điều làm được, nếu có, và nói thật. Không phải để “xoa dịu” theo công thức khen trước chê sau, mà vì hiếm tác phẩm nào không có một điểm đáng ghi nhận. Nếu thật sự không có, đừng bịa.
Dồn lời chê vào một hai điểm chính. Liệt kê mười lỗi nhỏ khiến bài thành bản kê khai. Chọn điều quan trọng nhất, nói kỹ với ví dụ.
Nói rõ đó là cảm nhận của bạn. Những chữ như “với mình”, “mình chưa thấy”, “mình bị kéo ra” không làm lời chê yếu đi; chúng làm nó chính xác hơn.
Kết bằng ai có thể vẫn thích. Đây là câu biến bài chê thành bài hữu ích. Người đọc tự đặt mình vào đó và quyết định.
Khi người làm là người quen, hoặc là người mới vào nghề
Chê tác phẩm của một người lạ đã khó, chê tác phẩm của bạn bè hay người quen còn khó hơn. Cách làm sòng phẳng nhất là nói rõ quan hệ ngay trong bài, rồi viết như với bất kỳ tác phẩm nào. Nếu thấy mình không thể viết thật, tốt hơn là không viết công khai, và nói riêng với người quen những điều bạn nghĩ, bằng lời lẽ bạn muốn được nghe nếu ở vị trí của họ.
Với người mới vào nghề, như một triển lãm tốt nghiệp, một tập thơ đầu tay hay vở diễn của nhóm sân khấu sinh viên, mức độ nên khác. Không phải vì họ đáng được nương tay, mà vì mục đích của lời nhận xét khác: với người mới, lời chê có ích nhất là lời chỉ ra một hai điều cụ thể có thể làm khác ở lần sau. Một bài liệt kê mọi khuyết điểm của tác phẩm đầu tay hiếm khi giúp được ai.
Với những tác phẩm lớn, được quảng bá rộng, bạn có thể thẳng thắn hơn, vì người đọc cần một tiếng nói độc lập giữa rất nhiều lời giới thiệu. Thẳng thắn vẫn đi cùng căn cứ và sự tôn trọng như mọi trường hợp khác.
Một ví dụ giả định viết trọn
Giả sử bạn vừa đọc một cuốn sách phi hư cấu về thói quen làm việc buổi sáng và thấy thất vọng. Đoạn review có thể như sau:
“Cuốn sách hứa giúp người đi làm sắp xếp lại buổi sáng, và chương đầu làm điều đó khá tốt: những bảng tự quan sát giấc ngủ dễ làm, có ích ngay. Từ chương ba trở đi, mỗi chương lại mở bằng một câu chuyện thành công rất giống nhau, rồi kết bằng một danh sách lời khuyên mà phần lớn đã xuất hiện ở chương trước. Đọc đến giữa sách, cảm giác là đang đọc lại chính nó. Sách cũng ít nhắc đến những người làm ca, có con nhỏ hay phải đi làm rất sớm, nên với nhiều người lời khuyên khó áp dụng. Nếu bạn chưa từng đọc gì về chủ đề này và muốn một điểm bắt đầu nhẹ nhàng, ba chương đầu là đủ dùng. Nếu đã đọc vài cuốn cùng loại, có lẽ bạn sẽ không tìm thấy điều gì mới.”
Đoạn này không có chữ “dở”, “nhảm”, “phí tiền”. Nó ghi nhận chương đầu, chỉ đúng hai vấn đề với bằng chứng (lặp cấu trúc, thiếu đối tượng), và kết bằng một lời khuyên tách theo người đọc. Người viết cuốn sách đọc được có thể không vui, nhưng họ biết chính xác vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết review khi không thích tác phẩm không?
Nên, nếu bạn viết có căn cứ và tôn trọng người làm. Review tiêu cực giúp người đọc chọn đúng, làm lời khen của bạn đáng tin hơn, và cho người làm nghệ thuật một phản hồi thật. Điều cần tránh là chê chung chung hay công kích con người.
Làm sao phân biệt không hợp gu với tác phẩm chưa tốt?
Tự hỏi tác phẩm muốn làm gì và có làm được điều đó không. Nếu nó làm tốt điều nó muốn mà bạn vẫn không thích, đó là gu. Nếu nó không đạt được chính mục đích của mình, đó là chỗ chưa tới thật sự đáng nói.
Có cần khen trước rồi mới chê không?
Không cần theo công thức. Nếu tác phẩm có điểm đáng ghi nhận thì nói thật, vì nó giúp người đọc thấy bạn công bằng. Nếu không có, đừng bịa ra lời khen chỉ để làm mềm bài; người đọc nhận ra ngay.
Người làm tác phẩm phản hồi giận dữ thì làm gì?
Đọc lại bài của mình xem có câu nào nhắm vào con người hay thiếu căn cứ không. Nếu có, sửa và nói rõ đã sửa. Nếu bài đã công bằng, một lời cảm ơn ngắn vì họ đã đọc là đủ, không cần tranh luận công khai.
Chấm điểm thấp có cần giải thích không?
Rất cần. Một con số thấp không kèm lý do chỉ làm người làm tổn thương mà người đọc không biết dựa vào đâu. Mỗi điểm trừ nên gắn với ít nhất một chỗ cụ thể trong tác phẩm.
Có nên chê tác phẩm của người mới bắt đầu không?
Có thể, nhưng cân nhắc mức độ và nơi đăng. Với một triển lãm sinh viên hay vở diễn đầu tay, tập trung vào một hai điểm có thể cải thiện và ghi nhận điều đã làm được. Lời nhận xét cụ thể, nhẹ nhàng giúp người mới hơn là im lặng hay chê nặng.