Fandom là cộng đồng những người cùng yêu thích một nghệ sĩ, một nhóm nhạc, một bộ phim, một bộ truyện hay một trò chơi, và cùng nhau làm rất nhiều việc quanh niềm yêu thích đó: chia sẻ, dịch, vẽ, viết, tổ chức sự kiện, ủng hộ tác phẩm mới. Với phần lớn người tham gia, đó là nơi kết bạn, học thêm kỹ năng và có một niềm vui đều đặn giữa cuộc sống bận rộn.
Người ngoài thường chỉ thấy những hình ảnh ồn ào nhất, như đám đông chờ ở cổng hay những trận cãi nhau trên mạng, nên dễ nghĩ fandom là chuyện bồng bột. Thực tế đa dạng hơn nhiều. Dưới đây là những gì người hâm mộ thật sự làm, vì sao họ gắn bó, một tình huống gia đình giả định và cách nhận ra lúc niềm yêu thích bắt đầu lấn sang những phần khác của đời sống.
Fandom là gì và người hâm mộ hôm nay làm những gì
Chữ fandom ghép từ fan, nghĩa là người hâm mộ, và đuôi chỉ một cộng đồng. Người hâm mộ thì thời nào cũng có, từ người chép lời bài hát vào sổ tay đến người sưu tầm ảnh diễn viên. Điều khác hôm nay là mạng xã hội cho phép hàng chục nghìn người ở nhiều nơi kết nối với nhau hằng ngày, chia việc cho nhau và hành động như một tập thể có tổ chức.
Một fandom lớn thường có nhiều nhóm nhỏ bên trong. Có nhóm chuyên dịch phụ đề các chương trình có thần tượng tham gia. Có nhóm vẽ tranh, làm video cắt ghép, viết truyện dựa trên nhân vật. Có nhóm lo quyên góp để chúc mừng sinh nhật thần tượng bằng một hoạt động thiện nguyện. Có nhóm chuyên nhắc nhau giờ phát hành tác phẩm mới để ủng hộ đúng lúc.
Nhiều người đã học được cách dựng video, thiết kế, quản lý cộng đồng, thậm chí ngoại ngữ, từ những năm làm việc trong fandom. Đó là phần ít được nhắc tới nhưng rất có thật. Dĩ nhiên cũng có mặt tối, sẽ nói ở phần dưới, nhưng hiểu đúng thì phải bắt đầu từ chỗ: fandom trước hết là một cộng đồng làm việc tự nguyện quanh một niềm vui chung.
Cũng đừng nghĩ fandom chỉ có ở giới mê nhạc thần tượng. Người yêu một bộ truyện tranh, một dòng phim siêu anh hùng, một trò chơi điện tử, một đội bóng hay thậm chí một chương trình nấu ăn đều có thể lập thành cộng đồng với đủ các hoạt động trên. Khác nhau ở đối tượng, còn cách gắn bó, chia việc và tự hào về nhóm mình thì khá giống nhau.
Những hoạt động thường gặp và chỗ người ngoài hay hiểu lầm
Nhiều hoạt động trông lạ từ bên ngoài lại có lý do rất rõ với người trong cuộc. Bảng dưới đây đặt hai góc nhìn cạnh nhau:
| Hoạt động | Người trong cuộc thấy gì | Người ngoài hay nghĩ |
|---|---|---|
| Xem đi xem lại một video mới ra | Góp lượt xem để tác phẩm lên bảng xếp hạng | Mất thời gian vô ích |
| Mua nhiều bản cùng một album | Sưu tầm các phiên bản khác nhau, góp doanh số | Lãng phí tiền |
| Góp tiền làm quà sinh nhật thần tượng | Một dịp để cả cộng đồng cùng làm việc chung, nhiều khi là thiện nguyện | Tiền đổ vào người đã giàu |
| Vẽ tranh, viết truyện về thần tượng | Sáng tác, luyện tay nghề, chia sẻ với người cùng gu | Mơ mộng viển vông |
| Bảo vệ thần tượng trên mạng | Phản hồi thông tin sai, tin đồn | Gây chiến, công kích người khác |
Cả hai cột đều có phần đúng. Mua nhiều album đúng là có thể thành lãng phí nếu vượt quá khả năng, và bảo vệ thần tượng đúng là có lúc biến thành công kích. Nhìn được cả hai góc giúp cha mẹ, bạn bè nói chuyện với người hâm mộ mà không mở đầu bằng phán xét.
Vì sao người ta gắn bó với một cộng đồng hâm mộ
Cảm giác thuộc về. Ở trường hay chỗ làm, không phải ai cũng tìm được người hiểu mình. Trong fandom, chỉ cần cùng yêu một thứ là đã có chuyện để nói. Với người trẻ đang tìm bản sắc, cảm giác có một nhóm của mình rất quan trọng.
Niềm vui có lịch hẹn. Tác phẩm mới, buổi diễn, ngày kỷ niệm. Có điều để mong chờ giúp những tuần làm việc, học hành đều đều trở nên dễ chịu hơn.
Được làm việc có ý nghĩa với người khác. Dịch một đoạn phụ đề và thấy hàng nghìn người cảm ơn là một trải nghiệm đáng giá. Nhiều người lần đầu thấy mình có ích trong một tập thể chính là ở đây.
Một hình mẫu để noi theo. Thần tượng chăm chỉ luyện tập, vượt qua khó khăn, sống tử tế là động lực thật với nhiều người. Họ học ngoại ngữ, tập thể thao hay cố gắng học hành vì muốn giống người mình ngưỡng mộ.
Cảm giác được đồng hành. Theo một nghệ sĩ từ lúc chưa ai biết đến lúc thành công cho người hâm mộ cảm giác mình là một phần của hành trình ấy. Đây cũng là lý do sự gắn bó có thể rất sâu và kéo dài nhiều năm.
Tình huống giả định: con gái mười lăm tuổi muốn đi đón thần tượng
Hình dung một tối thứ Năm, con gái mười lăm tuổi xin bố mẹ cho nghỉ học sáng thứ Sáu để cùng nhóm bạn ra đón nhóm nhạc mình yêu thích lúc họ tới. Bố phản ứng ngay: “Đứng chờ cả buổi để nhìn người ta vài giây à?”. Con im lặng về phòng. Cuộc nói chuyện kết thúc mà không ai hiểu thêm ai.
Một cách khác là hỏi trước khi trả lời: con đi với ai, ai lo việc đi lại, nhóm có người lớn không, con định đứng ở đâu, mấy giờ về. Những câu hỏi ấy cho con thấy bố mẹ coi chuyện này là thật, đồng thời cho bố mẹ thông tin để đánh giá an toàn. Có thể kết quả vẫn là không, vì buổi học quan trọng, nhưng một lời từ chối có lý do khác hẳn một lời chế giễu.
Cũng có thể tìm phương án giữa: không nghỉ học nhưng cuối tuần bố mẹ đưa con đi một hoạt động của nhóm người hâm mộ ở thành phố, như buổi chiếu chung hay buổi giao lưu. Điều con nhớ lâu thường không phải là được hay không được đi, mà là bố mẹ có chịu hiểu niềm vui của mình không.
Dấu hiệu niềm yêu thích đang thành gánh nặng
Hâm mộ một ai đó là chuyện lành mạnh. Nhưng như mọi đam mê, có lúc nó lấn sang những phần khác. Các dấu hiệu sau đáng để bạn, hoặc người thân của bạn, dừng lại nhìn:
- Chi tiêu vượt khả năng, phải vay mượn hoặc cắt những khoản cần thiết để mua đồ, góp quỹ.
- Mất ngủ thường xuyên để theo dõi lịch phát sóng ở múi giờ khác, ảnh hưởng tới học hành, công việc.
- Tham gia công kích người khác trên mạng, kể cả công kích người hâm mộ một nghệ sĩ khác.
- Thấy bất an, tổn thương nặng khi thần tượng có tin tức không như mong đợi, kéo dài nhiều ngày.
- Bị áp lực từ chính cộng đồng, phải góp tiền, phải xem đủ lượt, sợ bị coi là người hâm mộ không thật lòng.
- Bỏ dần bạn bè ngoài đời vì chỉ còn chuyện để nói với người trong nhóm.
Thấy một hai dấu hiệu không có nghĩa là phải rời bỏ. Thường chỉ cần đặt lại giới hạn: số tiền tối đa mỗi tháng, giờ đi ngủ, rời các nhóm nói chuyện quá gay gắt. Một cộng đồng lành mạnh sẽ tôn trọng những giới hạn đó.
Tham gia một cộng đồng hâm mộ sao cho vui và an toàn
Nếu bạn mới bắt đầu yêu thích một nghệ sĩ hay một bộ phim và muốn tìm người cùng gu, vài bước sau giúp trải nghiệm trọn vẹn hơn:
- Quan sát một thời gian trước khi tham gia sâu. Đọc nội quy nhóm, xem cách mọi người nói chuyện với nhau và với người ngoài.
- Chọn đóng góp bằng thứ mình giỏi: dịch, vẽ, viết, tổng hợp thông tin. Đóng góp bằng kỹ năng bền hơn đóng góp bằng tiền.
- Tự đặt ngân sách cho cả năm, chia theo tháng, và giữ đúng dù cộng đồng kêu gọi thế nào.
- Không chia sẻ thông tin cá nhân như địa chỉ, trường học, số tài khoản với người chỉ quen qua mạng.
- Không theo dõi đời tư, không đến nơi ở hay chỗ riêng của nghệ sĩ. Yêu một người cũng là tôn trọng khoảng riêng của họ.
- Giữ một vài sở thích, nhóm bạn khác ngoài fandom để đời sống có nhiều chỗ dựa.
Khi đi các sự kiện đông người như buổi diễn hay buổi đón, hẹn trước điểm gặp với bạn đi cùng, mang theo nước và sạc dự phòng, và với người chưa đủ tuổi thì nên có người lớn biết lịch trình.
Câu nói mẫu khi trò chuyện với người đang hâm mộ
Nhiều cuộc nói chuyện đổ vỡ chỉ vì câu mở đầu. Một vài cách nói thay thế giúp người hâm mộ, nhất là người trẻ, chịu chia sẻ hơn:
| Tình huống | Thay vì nói | Thử nói |
|---|---|---|
| Con xem video thần tượng cả tối | “Suốt ngày xem mấy cái vô bổ” | “Người này có gì làm con thích vậy, kể bố nghe thử” |
| Bạn muốn mua thêm album | “Phí tiền quá” | “Tháng này bạn định dành cho việc này bao nhiêu” |
| Người thân buồn vì tin xấu về thần tượng | “Người ta có biết mình là ai đâu” | “Chuyện này làm mình buồn thật, muốn nói về nó không” |
| Đồng nghiệp kể chuyện đi xem buổi diễn | “Lớn rồi còn theo thần tượng à” | “Buổi đó có đoạn nào nhớ nhất không” |
Câu thử nói không nhằm chiều theo mọi đòi hỏi. Nó chỉ mở cửa cho cuộc trò chuyện. Khi người kia thấy được lắng nghe, việc bàn tới giới hạn tiền bạc, thời gian cũng dễ hơn nhiều.
Một mẹo nữa là thỉnh thoảng xem cùng một tác phẩm của thần tượng với người mình thương. Không cần thích theo, chỉ cần ngồi xem trọn một lần và nói thật một điều mình thấy hay. Với người hâm mộ, việc người thân chịu bỏ ra mười phút cho thứ họ yêu là một lời tôn trọng rõ ràng hơn mọi lời khuyên.
Câu hỏi thường gặp
Fan và fandom khác nhau thế nào?
Fan là từng người hâm mộ, còn fandom là cả cộng đồng những người hâm mộ đó cùng các hoạt động, quy ước và cách nói chuyện riêng của họ. Một người có thể là fan mà không tham gia fandom, chỉ âm thầm yêu thích một mình.
Có nên cấm con theo thần tượng không?
Cấm thường khiến con giấu đi chứ không bớt thích. Hiệu quả hơn là tìm hiểu cùng con, thoả thuận giới hạn về thời gian, tiền bạc và an toàn, rồi để ý các dấu hiệu niềm yêu thích đang lấn sang học hành hay sức khoẻ.
Người lớn tuổi theo thần tượng có kỳ không?
Không kỳ chút nào. Rất nhiều người đi làm, có gia đình vẫn hâm mộ nghệ sĩ, bộ phim hay đội bóng họ yêu. Niềm vui đều đặn ấy giúp cân bằng áp lực, miễn là bạn giữ được giới hạn hợp lý cho mình.
Vì sao các fandom hay cãi nhau trên mạng?
Khi gắn bó sâu, người hâm mộ dễ coi lời chê thần tượng như lời chê chính mình. Cộng thêm việc mạng xã hội thưởng cho phản hồi nhanh và gay gắt, những cuộc tranh luận nhỏ dễ thành cãi vã lớn. Không phải ai trong fandom cũng tham gia, phần lớn chỉ đứng xem.
Góp tiền cho hoạt động của fandom có an toàn không?
Tuỳ người đứng ra quản lý. Nên chỉ góp với nhóm đã hoạt động lâu, công khai thu chi rõ ràng, và chỉ góp số tiền mình sẵn sàng mất. Cẩn thận với những lời kêu gọi gấp từ tài khoản mới lập hoặc không có ai đứng tên.