Cách dễ nhất để có một cuộc trò chuyện hay về tác phẩm với bạn bè là bỏ câu hỏi “hay không?” và thay bằng một câu hỏi mở về chi tiết, như “đoạn nào bạn còn nhớ nhất?”; khi hai người nghĩ khác nhau, hãy tò mò về lý do của người kia trước khi bảo vệ ý mình. Mục đích của cuộc trò chuyện không phải là thống nhất, mà là nhìn thấy tác phẩm qua thêm một đôi mắt.
Nhiều buổi đi xem cùng nhau kết thúc bằng một câu “cũng được” rồi chuyển sang chuyện ăn gì. Không phải vì không có gì để nói, mà vì không ai biết bắt đầu từ đâu, hoặc ngại nói ra cảm nghĩ trái với người đi cùng. Phần dưới đưa những câu mở lời, câu nói mẫu cho từng tình huống, cách đi qua bất đồng, cách nói chuyện với người hiểu nhiều hơn hay ít hơn mình, và vài phép lịch sự khi còn đứng trong sảnh.
Vì sao câu chuyện sau buổi xem hay tắt ngúm
Câu hỏi đầu tiên người ta hay hỏi nhau khi bước ra là “thấy sao?” hoặc “hay không?”. Câu hỏi này đòi một phán xét, mà ngay sau buổi xem, phần lớn chúng ta chưa có phán xét nào rõ ràng. Thế là câu trả lời thành “cũng được”, “ổn”, và cuộc trò chuyện dừng ở đó.
Lý do thứ hai là nỗi ngại sai. Nhiều người nghĩ có một cách hiểu đúng cho mỗi tác phẩm, và sợ nói ra cách hiểu của mình thì lộ ra mình không hiểu. Với nghệ thuật đương đại, kịch thể nghiệm hay múa, nỗi ngại này càng lớn.
Lý do thứ ba là sợ làm người kia mất vui. Nếu bạn rủ bạn mình đi và bạn thấy chán, bạn ngại nói. Nếu bạn mình rủ và bạn thấy hay hơn họ, bạn cũng ngại khen nhiều quá.
Cả ba lý do đều gỡ được bằng cách đổi loại câu hỏi. Khi câu hỏi là về chi tiết và cảm giác, không có câu trả lời sai, không ai phải phán xét, và người nghĩ khác vẫn có chỗ để nói. Những phần tiếp theo đều dựa trên nguyên tắc đó.
Câu hỏi mở thay cho “hay không?”
“Đoạn nào bạn còn nhớ nhất?” Câu hỏi an toàn nhất, ai cũng trả lời được, kể cả người không thích tác phẩm. Từ một đoạn cụ thể, câu chuyện tự đi tiếp.
“Có lúc nào bạn thấy bị kéo ra không?” Cho phép người kia nói về chỗ chán mà không phải chê cả tác phẩm. Bạn sẽ ngạc nhiên vì hai người thường bị kéo ra ở hai chỗ khác nhau.
“Nó làm bạn nghĩ tới chuyện gì?” Dẫn câu chuyện từ tác phẩm sang đời sống. Đây thường là phần trò chuyện đáng nhớ nhất.
“Nếu kể cho người chưa xem, bạn sẽ kể gì?” Buộc người trả lời chọn điều cốt lõi, và cho thấy họ cảm nhận tác phẩm theo cách nào.
“Có chi tiết nào bạn chưa hiểu không?” Mở lời bằng sự không hiểu của chính bạn trước, người kia sẽ thoải mái nói theo. Hai người ghép lại thường hiểu được nhiều hơn.
“Nếu là người làm, bạn sẽ đổi chỗ nào?” Câu hỏi vui, hợp với bạn bè thân, giúp nói về điểm yếu một cách sáng tạo thay vì chê.
“Bạn có muốn xem lại không?” Câu hỏi kết thúc nhẹ nhàng, nhưng câu trả lời nói nhiều về điều tác phẩm để lại.
Câu nói mẫu theo tình huống
Những câu dưới đây tự viết cho các tình huống giả định thường gặp. Đổi chi tiết cho hợp với tác phẩm bạn vừa xem.
| Tình huống | Câu nên nói | Câu nên tránh |
|---|---|---|
| Bạn rủ, bạn mình có vẻ chán | “Mình thấy đoạn giữa hơi dài, bạn thấy sao?” | “Sao, hay mà, bạn không thích à?” |
| Bạn mình rủ, bạn thấy chán | “Mình thích phần ánh sáng, còn câu chuyện thì chưa vào lắm.” | “Phí cả buổi tối.” |
| Bạn không hiểu gì | “Mình không theo kịp đoạn cuối, bạn hiểu theo hướng nào?” | Im lặng, gật gù cho qua |
| Bạn mình không hiểu gì | “Mình cũng đoán thôi, mình nghĩ có thể là…” | “Dễ hiểu mà, rõ ràng là…” |
| Hai người cùng thích | “Bạn thích ở chỗ nào? Mình thì nhớ nhất cảnh…” | Dừng ở “hay ha” |
| Người đi cùng là người trong nghề | “Với người làm nghề thì đoạn đó khó ở chỗ nào?” | Giả vờ biết, dùng thuật ngữ không chắc |
Điểm chung của cột giữa: luôn bắt đầu bằng cảm nhận của chính mình (“mình thấy”, “mình nhớ”) và kết bằng một lời mời người kia nói. Điểm chung của cột cuối: phán xét đóng, không để lại chỗ cho người kia.
Khi hai người nghĩ khác nhau
Bất đồng về tác phẩm là chuyện bình thường, thậm chí là phần thú vị nhất của việc đi xem cùng nhau. Năm bước sau giúp nó thành cuộc trò chuyện chứ không thành cuộc cãi:
- Hỏi lý do trước khi phản bác. “Bạn thấy đoạn đó cảm động ở chỗ nào?” Rất thường, khi nghe lý do, bạn nhận ra người kia để ý một chi tiết mình bỏ qua.
- Nhắc lại ý người kia bằng lời mình. “Tức là bạn thấy nhịp chậm giúp mình kịp thấm, đúng không?” Người được hiểu đúng sẽ bớt phòng thủ.
- Nói lý do của mình, gắn với chi tiết. “Mình thì thấy nhịp chậm ấy làm cảnh cuối mất sức, vì đến lúc đó mình đã mệt.” Tránh nói “nó dở” hay “nó chán” trống không.
- Tìm chỗ hai người cùng thấy. Hầu như bao giờ cũng có một đoạn cả hai cùng nhớ, một diễn viên cả hai cùng thích. Đặt nó lên bàn để nhắc rằng hai người không đứng ở hai bờ.
- Để bất đồng ở lại là bất đồng. Không cần ai thắng. “Vậy là mình với bạn xem hai vở khác nhau rồi” là một câu kết vui vẻ và đúng sự thật.
Điều cần tránh nhất là chuyển từ tác phẩm sang con người: “bạn thì lúc nào cũng thích mấy thứ buồn”, “gu bạn thế nào ấy”. Đó là lúc cuộc trò chuyện về nghệ thuật trở thành chuyện khác.
Nói chuyện với người hiểu nhiều hơn, hoặc ít hơn mình
Chênh lệch hiểu biết dễ làm lệch cuộc trò chuyện. Một vài nguyên tắc cho cả hai phía:
- Khi bạn hiểu ít hơn: đừng giả vờ. Hỏi thẳng “cái đó gọi là gì?”, “sao người ta làm vậy?”. Người hiểu nhiều thường thích được hỏi đúng chỗ hơn là thấy người khác gật gù.
- Khi bạn hiểu ít hơn: cảm nhận của bạn vẫn có giá trị. Đôi khi chính người mới xem lại thấy rõ điều người quen mắt đã thôi để ý.
- Khi bạn hiểu nhiều hơn: hỏi trước khi giảng. “Bạn thấy sao?” rồi mới “có một điều thú vị là…”. Chia sẻ một thông tin nền thì tốt; giảng cả một bài thì làm người kia im lặng.
- Khi bạn hiểu nhiều hơn: đừng sửa cảm nhận của người khác. “Không phải thế đâu, ý đồ của đạo diễn là…” biến cuộc trò chuyện thành lớp học, và người kia lần sau sẽ ngại đi cùng.
- Với cả hai phía: thông tin về tác phẩm có thể đúng sai, còn cảm nhận thì không. Phân biệt được hai thứ này là đủ để cuộc trò chuyện dễ chịu.
Một tình huống giả định hay gặp: bạn đưa một người bạn lần đầu đi xem múa đương đại. Ra về, bạn ấy bảo “mình thấy giống tập thể dục”. Thay vì giải thích, thử hỏi “đoạn nào giống nhất?”. Có khi từ chính đoạn ấy, hai người lại tìm ra một điều thú vị về nhịp lặp lại mà buổi diễn cố ý tạo ra.
Trò chuyện với trẻ nhỏ và với người lớn tuổi trong nhà
Trò chuyện với trẻ sau buổi xem cần câu hỏi còn cụ thể hơn nữa. “Con thấy thế nào?” thường chỉ nhận về “vui” hoặc “chán”. Thử hỏi “con thích nhân vật nào nhất?”, “lúc nào con thấy sợ một chút?”, “nếu con là bạn ấy, con sẽ làm gì?”. Trẻ nhớ chi tiết rất giỏi, và khi được hỏi đúng, chúng kể lại những điều người lớn bỏ qua. Đừng sửa cách hiểu của trẻ, cũng đừng biến cuộc trò chuyện thành bài học đạo đức; để trẻ thấy rằng nói về một tác phẩm là việc thú vị.
Với cha mẹ hay ông bà lớn tuổi, nhất là khi bạn đưa họ đi xem một loại hình mới như kịch thể nghiệm hay triển lãm sắp đặt, đừng vội hỏi “có hiểu không”. Câu hỏi đó dễ làm người lớn ngại. Hỏi “có đoạn nào làm bố mẹ nhớ chuyện ngày xưa không?” hay “bố mẹ thấy chỗ nào lạ nhất?” mở ra những câu chuyện mà có khi bạn chưa từng nghe.
Một tình huống giả định: bạn đưa mẹ đi xem một vở cải lương được dàn dựng mới, có màn hình chiếu và nhạc điện tử xen vào. Bạn lo mẹ khó chịu. Ra về, mẹ lại kể về những đêm hát ở sân đình hồi nhỏ, và bảo đoạn ca vọng cổ vẫn giữ đúng hơi. Cuộc trò chuyện ấy giá trị hơn mọi bài review, và nó chỉ đến khi bạn hỏi về ký ức thay vì hỏi về đánh giá.
Phép lịch sự khi còn ở sảnh, ở lối ra
Những gì bạn nói ngay sau buổi diễn hay ở cửa phòng trưng bày có thể đến tai người làm, người đi cùng họ, hay những khán giả đang rất thích. Vài điều nên giữ:
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Giữ những nhận xét chưa hài lòng cho đến khi ra khỏi sảnh | Chê to ngay lối ra, nơi diễn viên và gia đình họ có thể đang đứng |
| Nói nhỏ nếu còn trong phòng trưng bày | Bàn luận ồn ào trước tác phẩm khi người khác đang xem |
| Cảm ơn người làm nếu có dịp gặp, nói một chi tiết cụ thể bạn thích | Góp ý dài cho nghệ sĩ ngay lúc họ đang đón khách |
| Để người đi cùng nói trước nếu họ có vẻ xúc động | Vội chen ngang bằng phân tích của mình |
| Hẹn nhau một chỗ ngồi gần đó để nói chuyện | Kéo dài trò chuyện chắn lối người khác ra về |
Một chỗ ngồi gần nơi xem, một quán nước nhỏ hay một băng ghế ngoài trời, thường là nơi những cuộc trò chuyện hay nhất bắt đầu. Đi xem cùng nhau rồi ngồi lại nửa tiếng là cách nhiều nhóm bạn biến một buổi tối thành thói quen hằng tháng.
Câu hỏi thường gặp
Bạn mình rủ đi xem mà mình thấy chán thì nói thế nào?
Nói thật nhưng bắt đầu bằng điều bạn thích, dù nhỏ, rồi nói phần chưa vào bằng giọng của mình, như mình chưa theo kịp câu chuyện. Cảm ơn bạn đã rủ. Người rủ thường quý sự thật thà hơn một lời khen gượng.
Làm sao để không bị lép vế khi đi xem cùng người hiểu biết hơn?
Đừng giả vờ hiểu, cứ hỏi thẳng những gì bạn tò mò và nói cảm nhận thật của mình. Cảm nhận không có đúng sai, và người mới xem đôi khi thấy những điều người quen mắt đã bỏ qua.
Có nên tranh luận đến cùng khi hai người nghĩ khác nhau không?
Không cần. Mục đích của trò chuyện về tác phẩm là thấy thêm một góc nhìn, không phải tìm người thắng. Hỏi lý do, nói lý do của mình, tìm điểm chung, rồi để bất đồng ở lại là đủ.
Câu hỏi nào dễ mở đầu cuộc trò chuyện nhất sau buổi xem?
Câu đoạn nào bạn còn nhớ nhất là dễ nhất, vì ai cũng trả lời được kể cả người không thích tác phẩm. Từ một đoạn cụ thể, hai người dễ dàng đi tiếp sang cảm giác và những điều nó gợi ra.
Có nên góp ý cho nghệ sĩ khi gặp ở sảnh sau buổi diễn không?
Lúc đó nên dành cho lời cảm ơn và một chi tiết cụ thể bạn thích. Góp ý dài hay chê ngay lúc nghệ sĩ đang đón khách thường không đúng lúc; nếu thật sự muốn góp ý, có thể gửi sau bằng một lời nhắn lịch sự.
Đi xem một mình thì nói chuyện với ai?
Bạn có thể kể lại cho bạn bè sau đó, tham gia nhóm trao đổi về loại hình bạn thích, hoặc ở lại buổi giao lưu sau suất chiếu, suất diễn nếu có. Ghi chú vài dòng trước khi nói chuyện giúp bạn giữ được cảm nhận ban đầu.