Mỗi thế hệ hình thành gu thẩm mỹ chủ yếu trong những năm tuổi teen và đôi mươi, từ âm nhạc, hình ảnh và đồ vật có sẵn quanh mình lúc đó, nên bố mẹ và con cái khác gu là chuyện tự nhiên chứ không phải ai đúng ai sai. Một người lớn lên cùng đài phát thanh và băng cát-xét sẽ nghe nhạc khác với người lớn lên cùng video ngắn mười lăm giây.
Va chạm về gu trong nhà thường không nằm ở bản thân bài hát hay bức tranh, mà ở cảm giác bị coi thường: con thấy bố mẹ chê thứ mình yêu, bố mẹ thấy con chê thứ gắn với cả tuổi trẻ của họ. Hiểu gu được hình thành ra sao, nhận ra những điểm hay va nhau và có vài cách nói chuyện cụ thể sẽ giúp cả nhà bớt căng, thậm chí học được từ gu của nhau.
Gu thẩm mỹ của một thế hệ hình thành thế nào
Gu không phải thứ sinh ra đã có. Nó được bồi dần qua những gì ta nghe, xem, chạm vào nhiều nhất trong giai đoạn đang tìm hiểu bản thân, thường từ khoảng mười hai đến hai mươi lăm tuổi. Những bài hát nghe trong thời gian ấy gắn với tình bạn, mối tình đầu, kỳ thi, chuyến đi xa, nên chúng mang cả cảm xúc của một quãng đời chứ không chỉ là giai điệu.
Điều kiện sống của từng thời cũng nặn gu. Thời mà một gia đình chỉ có một chiếc tivi và vài kênh, cả nhà xem chung một chương trình, gu của nhiều người khá giống nhau. Thời mỗi người một điện thoại và một dòng gợi ý riêng, gu tách ra thành vô số nhánh nhỏ. Người lớn lên trong thời thiếu thốn thường quý sự đầy đặn, trang trí nhà nhiều đồ, chọn màu rực. Người lớn lên khi đồ đạc dư thừa lại dễ thích sự tối giản, khoảng trống.
Vì thế khi bố nói “nhạc bây giờ toàn tiếng ồn”, câu ấy thật ra nói về khoảng cách giữa hai môi trường lớn lên nhiều hơn là về chất lượng âm nhạc. Và khi con nói “tranh trong nhà mình trông cũ quá”, cái con thấy cũ chính là cái từng rất mới, rất đẹp trong mắt bố mẹ hai mươi năm trước.
Mỗi lớp người lớn lên cùng gì
Bảng dưới đây không chia theo năm sinh chính xác mà theo môi trường thưởng thức chủ đạo, vì ranh giới thế hệ ở mỗi gia đình, mỗi vùng mỗi khác. Bạn có thể tự đặt mình và người thân vào cột phù hợp:
| Lớn lên chủ yếu cùng | Thói quen thưởng thức hay gặp | Dễ thấy lạ ở người khác thế hệ |
|---|---|---|
| Đài phát thanh, băng cát-xét, tivi vài kênh | Nghe trọn bài, thuộc lời, xem cùng cả nhà | Nghe nhạc bằng tai nghe riêng, chỉ nghe một đoạn rồi chuyển |
| Đĩa nhạc, đầu phim, máy tính để bàn | Sưu tầm, tải về, có danh sách nhạc tự làm | Không sở hữu bài hát nào, chỉ nghe qua dịch vụ trực tuyến |
| Điện thoại thông minh, mạng xã hội ảnh | Chụp, chỉnh, đăng; chú trọng hình ảnh đẹp | Ảnh tạo dáng cứng, ảnh nhiều chữ chúc mừng |
| Video ngắn, dòng gợi ý tự động | Xem nhanh, tua, nghe đoạn cao trào, nói bằng meme | Phim dài chậm, bài hát có đoạn dạo nhạc lâu |
Phần lớn gia đình có từ hai đến ba cột này sống chung một nhà. Nhận ra ai đang thuộc cột nào giúp bạn đổi câu hỏi từ “sao người này lại thích thứ đó” sang “người này lớn lên với những gì để thích thứ đó”. Câu hỏi thứ hai dẫn tới hiểu biết, câu thứ nhất dẫn tới tranh cãi.
Những điểm hay va nhau trong một nhà
Âm nhạc và âm lượng. Người lớn hay mở loa cho cả nhà nghe, người trẻ quen tai nghe. Một bên thấy bị làm ồn, bên kia thấy bị làm phiền khi bị bắt tháo tai nghe ra nói chuyện. Thoả thuận giờ nào được mở loa, phòng nào là của ai thường giải quyết được phần lớn.
Ảnh chụp. Người lớn tuổi thích ảnh đứng thẳng, nhìn ống kính, đủ mặt mọi người. Người trẻ thích ảnh tự nhiên, nghiêng, mờ, có khi không thấy mặt. Cả hai đều có lý: một kiểu để làm kỷ niệm, một kiểu để biểu đạt cảm giác.
Trang trí nhà. Một bên muốn đủ đầy: tranh lớn, bình hoa, tủ trưng bày. Một bên muốn trống, trắng, ít đồ. Đây là điểm va chạm lớn nhất khi người trẻ dọn ra ở riêng hoặc khi cả nhà sửa nhà.
Cách xem phim. Xem trên tivi cùng nhau hay xem điện thoại riêng, xem trọn hay tua nhanh, xem phim lồng tiếng hay phụ đề. Những khác biệt nhỏ này làm buổi tối chung dễ thành mỗi người một góc.
Trang phục. Gu ăn mặc là chỗ người lớn hay góp ý nhất và người trẻ khó chịu nhất, vì nó gắn trực tiếp với cách họ muốn thế giới nhìn mình.
Tình huống giả định: bức tranh trong phòng khách
Một gia đình sửa lại phòng khách. Người mẹ muốn treo lại bức tranh phong cảnh làng quê khung gỗ đã treo hai mươi năm. Cậu con trai hai mươi lăm tuổi, người góp phần lớn tiền sửa nhà, muốn thay bằng một tấm tranh trừu tượng khổ lớn chỉ có vài mảng màu xám và cam. Mẹ nói tranh của con “nhìn chẳng ra cái gì”. Con nói tranh của mẹ “nhà nào cũng có”. Cả hai bắt đầu giận.
Nếu dừng lại hỏi nhau, câu chuyện khác đi. Mẹ kể bức tranh được mua dịp cả nhà dọn về nhà mới, lúc bố còn khoẻ. Với mẹ, đó không phải tranh phong cảnh mà là một mốc của gia đình. Con kể mình thích tranh trừu tượng vì nhìn vào thấy yên, sau một ngày làm việc với quá nhiều màn hình và con chữ. Hai lý do đều không liên quan tới chuyện tranh nào đẹp hơn.
Cách giải quyết nhiều nhà chọn là chia không gian: tranh của mẹ chuyển sang phòng ăn, nơi cả nhà quây quần, tranh của con ở phòng khách. Hoặc treo cả hai, xen kẽ theo mùa. Điều đáng giữ lại từ tình huống này là: tranh cãi về gu hầu như luôn che giấu một câu chuyện về ký ức hay nhu cầu, và chỉ khi hỏi ra được câu chuyện ấy thì mới có lời giải.
Năm bước nói chuyện về gu mà không thành cãi nhau
Áp dụng được cho cả cha mẹ nói với con lẫn con nói với cha mẹ, kể cả giữa vợ chồng khác tuổi:
- Hỏi trước khi nhận xét. “Bài này có gì làm con thích” mở cửa, “sao lại nghe cái này” đóng cửa.
- Nghe trọn ít nhất một lần thứ người kia yêu, từ đầu đến cuối, không vừa nghe vừa làm việc khác.
- Nói một điều mình thấy được, dù nhỏ: “đoạn này giai điệu dễ nhớ”, “màu cam này ấm”. Tìm được một điểm hay là dấu hiệu tôn trọng.
- Nói về cảm giác của mình thay vì phán xét thứ kia: “mẹ nghe lâu thấy hơi mệt tai” thay cho “nhạc này dở”.
- Chấp nhận không thích. Hiểu không có nghĩa là phải thích theo. Kết thúc bằng “mẹ hiểu vì sao con thích rồi” là đủ.
Năm bước này nghe đơn giản, nhưng bước khó nhất thường là bước hai. Phần lớn người lớn chê nhạc của con sau khi chỉ nghe vài giây lọt qua cửa phòng, còn phần lớn người trẻ chê nhạc của bố mẹ mà chưa từng nghe trọn một bài trong không gian yên tĩnh.
Trò chơi đổi gu cho cả nhà
Biến khác biệt thành một hoạt động vui là cách nhanh nhất để cả nhà hiểu nhau hơn. Vài gợi ý có thể làm ngay cuối tuần này:
- Đêm nhạc đổi lượt. Mỗi người chọn ba bài, kể vì sao chọn, cả nhà nghe trọn. Không ai được chê, chỉ được hỏi.
- Phim của bố, phim của con. Mỗi tháng một lần, luân phiên người chọn phim. Người chọn được giới thiệu năm phút trước khi chiếu.
- Một góc nhà cho mỗi người. Mỗi thành viên được tự trang trí một góc nhỏ theo gu của mình, người khác không can thiệp.
- Album ảnh hai kiểu. Trong một chuyến đi, chụp cả ảnh đứng nghiêm kiểu ông bà thích lẫn ảnh tự nhiên kiểu người trẻ thích, rồi in cả hai.
- Hỏi ông bà về gu thời trẻ. Ông bà từng mặc gì, nghe gì, có bị bố mẹ mình chê không. Câu trả lời thường làm cả nhà bật cười.
Câu hỏi cuối cùng có hiệu ứng đặc biệt: khi biết ông bà ngày trẻ cũng từng bị chê vì một kiểu tóc hay một bài hát, cả bố mẹ và con đều thấy khoảng cách gu là chuyện lặp lại mãi, không ai là người đầu tiên bị hiểu lầm.
Gu không đứng yên
Một điều dễ quên là gu thay đổi theo tuổi, kể cả gu của chính mình. Nhiều người hồi mười tám tuổi chỉ nghe một thể loại, đến ba mươi lại tìm về nhạc mà bố mẹ từng mở. Nhiều người từng thấy tranh truyền thống cũ kỹ, đến khi có con lại muốn treo một bức trong nhà. Gu là một con đường dài chứ không phải một điểm cố định.
Người trẻ hôm nay cũng sẽ đến lúc thấy gu của thế hệ sau mình khó hiểu. Biết trước điều đó giúp mỗi người khiêm tốn hơn khi nhận xét. Câu “thời của bố mới là nhạc” và câu “gu của bố mẹ lỗi thời rồi” đều dựa trên cùng một ảo giác: rằng thời của mình là chuẩn.
Cách thoải mái nhất là giữ tò mò. Một bài hát của con có thể dẫn bố tới một thể loại chưa nghe bao giờ. Một bộ phim cũ mẹ thích có thể cho con biết vì sao mẹ trở thành người như hôm nay. Khoảng cách gu, nếu được nói chuyện tử tế, là một kho để khám phá chứ không phải bức tường. Lần tới khi nghe người thân mở một bài hát lạ tai, thử hỏi tên bài và ai hát, rồi tự tìm nghe lại một mình lúc yên tĩnh. Nhiều khi chỉ vậy thôi là đủ mở ra một cuộc trò chuyện dài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ hay chê nhạc của con?
Thường vì nhạc của con dùng âm thanh, nhịp điệu và cách hát khác hẳn những gì bố mẹ quen khi còn trẻ, nên tai chưa quen sẽ thấy ồn hoặc khó nghe. Thêm vào đó, bố mẹ hay chỉ nghe được vài giây lọt qua chứ ít khi nghe trọn một bài.
Làm sao giới thiệu gu của mình cho bố mẹ?
Chọn một thứ gần với gu của bố mẹ nhất để bắt đầu, chẳng hạn một bài có giai điệu rõ ràng hoặc một bộ phim có câu chuyện dễ theo. Kể vì sao mình thích trước khi mở, và chọn lúc mọi người thư thả, không phải lúc đang bận việc nhà.
Có phải gu thẩm mỹ của người trẻ ngày càng kém đi?
Không có cơ sở để nói vậy. Mỗi thế hệ đều từng bị thế hệ trước cho là gu kém. Gu của người trẻ hôm nay đa dạng hơn vì có quá nhiều lựa chọn, nên khó nhận ra một dòng chung, chứ không phải kém đi.
Vợ chồng khác gu trang trí nhà thì làm sao?
Chia không gian là cách nhiều nhà dùng: mỗi người được quyết một khu vực, khu vực chung thì chọn những thứ cả hai cùng chấp nhận được. Có thể thử chọn trước một màu nền trung tính rồi mỗi người góp vài món đồ mang dấu ấn riêng.
Ông bà không hiểu sở thích của cháu thì nên làm gì?
Để cháu làm người dẫn đường, giới thiệu sở thích bằng một hoạt động làm cùng thay vì giải thích bằng lời, chẳng hạn chơi một trò chơi đơn giản hay xem một video ngắn. Ông bà cũng có thể kể sở thích thời trẻ của mình để cháu thấy hai bên có điểm chung.