Khi ai cũng khen một tác phẩm, kỳ vọng của bạn bị đẩy lên rất cao trước khi xem, và cảm nhận dễ bị kéo theo một trong hai hướng: thấy hay vì sợ mình là người duy nhất không hiểu, hoặc thấy hụt hẫng vì nó không thể bằng những gì đã nghe. Cả hai đều không hẳn là cảm nhận thật của bạn.
Hiểu cơ chế của hiệu ứng đám đông không làm bạn thành người ngược đời. Nó giúp bạn xem một tác phẩm với đôi mắt tỉnh hơn, nói ra cảm nhận khác số đông mà không ngại, và vẫn trò chuyện vui vẻ với những người đã thích. Phần dưới đi qua lý do lời khen lan nhanh, một tình huống giả định ở văn phòng, cách giữ cảm nhận trước, trong và sau khi xem, và chuyện ngược lại: thích thứ bị nhiều người chê.
Vì sao lời khen lan theo đám đông
Bằng chứng xã hội. Khi không chắc một thứ có hay không, con người có xu hướng nhìn xem người khác nghĩ gì. Thấy nhiều người khen, ta tin rằng nó hay, và chính ta lại góp thêm một lời khen. Đây là phản xạ rất tự nhiên, giúp ta tiết kiệm thời gian trong nhiều chuyện, nhưng không phải lúc nào cũng hợp với thưởng thức nghệ thuật.
Sợ bị coi là không hiểu. Với những tác phẩm được giới phê bình đánh giá cao, nhiều người không dám nói mình thấy chán vì sợ bị cho là thiếu hiểu biết. Lời khen chung chung trở thành lựa chọn an toàn.
Người không thích thường im lặng. Người thích một tác phẩm hào hứng chia sẻ. Người thấy bình thường ít khi viết gì. Vì vậy những gì xuất hiện trên mạng nghiêng về phía khen nhiều hơn thực tế.
Thời điểm và cảm giác tham gia. Khi một tác phẩm đang được bàn tán, xem nó là một cách để tham gia câu chuyện chung. Niềm vui được nói cùng một chủ đề với mọi người dễ hoà lẫn vào cảm nhận về bản thân tác phẩm.
Quảng bá có chủ đích. Một phần lời khen đến từ hoạt động quảng bá: bài giới thiệu được trả tiền, người có ảnh hưởng được mời xem sớm. Không phải điều xấu, nhưng cần biết để không coi mọi lời khen là cảm nhận độc lập.
Tình huống giả định: bộ phim cả văn phòng khen
Suốt một tuần, giờ ăn trưa ở văn phòng chỉ xoay quanh một bộ phim mới. Người khóc ở đoạn cuối, người bảo xem hai lần vẫn muốn xem tiếp, người khẳng định đây là phim hay nhất năm. Một chị đồng nghiệp chưa xem, cuối tuần mua vé đi một mình với kỳ vọng rất cao.
Phim mở đầu chậm. Chị chờ đoạn khiến mọi người khóc, nên suốt nửa đầu không tập trung được vào những gì đang diễn ra mà cứ đoán xem bao giờ thì đến. Đoạn cuối đến, chị thấy cảm động, nhưng không đến mức khóc. Chị ra về với cảm giác lửng lơ: phim không dở, nhưng không phải điều mình được hứa hẹn. Và chị bắt đầu tự hỏi có phải mình không hiểu phim không.
Thật ra chị đã xem một bộ phim khác với những người xem trước. Họ xem khi chưa biết gì, mọi chi tiết đều bất ngờ. Chị xem khi đã biết có đoạn khiến người ta khóc, nên đầu óc bận chờ đợi thay vì cảm nhận. Không ai sai. Chỉ là kỳ vọng đã thay đổi trải nghiệm. Nhận ra điều này, chị sẽ nói được một cách thật lòng và nhẹ nhàng: “Mình thích đoạn cuối, nhưng có lẽ vì nghe kể nhiều quá nên mình không bất ngờ được như mọi người”.
Kỳ vọng tô màu trải nghiệm thế nào
Trạng thái trước khi xem ảnh hưởng nhiều tới cảm nhận sau khi xem. Biết trước điều này giúp bạn chọn thời điểm và cách tiếp cận hợp lý:
| Trước khi xem, bạn đã nghe | Cảm giác hay gặp sau khi xem | Gợi ý |
|---|---|---|
| Rất nhiều lời khen, có cả chi tiết cao trào | Hụt hẫng, chờ đợi thay vì cảm nhận | Tránh đọc thêm, xem càng sớm càng tốt hoặc đợi lắng xuống |
| Rất nhiều lời chê | Ngạc nhiên vì thấy không tệ như lời đồn | Nhớ rằng sự dễ chịu này cũng là do kỳ vọng thấp |
| Tranh cãi hai phía gay gắt | Xem như đi tìm bằng chứng cho một phe | Tự hỏi nếu không biết tranh cãi thì mình thấy thế nào |
| Gần như không biết gì | Cảm nhận gần với bản thân tác phẩm nhất | Đây là trạng thái lý tưởng, hiếm có nhưng đáng giữ khi được |
| Lời giới thiệu của một người hiểu gu mình | Thường đúng gu, ít hụt hẫng | Ưu tiên những người tuyển chọn quen biết thay vì đám đông |
Bạn không thể luôn xem mọi thứ trong trạng thái chưa biết gì, nhất là với tác phẩm đang được bàn tán. Nhưng bạn có thể hạn chế đọc chi tiết, nhất là những bài kể lại cao trào, và giữ kỳ vọng ở mức “có thể hay” thay vì “chắc chắn là kiệt tác”.
Giữ cảm nhận riêng: trước, trong và sau khi xem
Một quy trình đơn giản dùng được cho phim, sách, triển lãm hay vở diễn đang được khen rầm rộ:
- Trước: tắt bớt nguồn tin về tác phẩm. Ẩn từ khoá, rời nhóm chat đang bàn trong vài ngày, xin bạn bè đừng kể thêm.
- Trước: tự nhắc rằng lời khen của người khác là cảm nhận của họ, gắn với tâm trạng và trải nghiệm của họ, không phải lời hứa dành cho bạn.
- Trong: khi thấy mình đang chờ một đoạn được kể trước, nhẹ nhàng kéo sự chú ý về chi tiết đang diễn ra: một gương mặt, một câu thoại, một màu sắc.
- Sau: trước khi đọc lại lời người khác, viết vài dòng cảm nhận của chính mình. Ba câu cũng được: thích gì, không thích gì, nhớ nhất gì.
- Sau: rồi mới đọc các đánh giá. So sánh với ghi chép của mình để thấy chỗ giống, chỗ khác, và chỗ nào mình đã bỏ sót.
Bước ghi chép trước khi đọc là quan trọng nhất. Nếu đọc lời người khác trước, cảm nhận của bạn sẽ bị viết lại theo họ mà bạn không nhận ra. Vài dòng ghi chép giữ lại phiên bản thật của bạn, kể cả khi sau này bạn đổi ý.
Câu hỏi giúp tách cảm nhận của mình khỏi tiếng ồn
Khi không chắc mình thích một tác phẩm thật hay chỉ vì mọi người thích, thử trả lời những câu này:
- Nếu không ai nhắc đến tác phẩm này, mình có tự chọn xem nó không?
- Mình kể được một chi tiết cụ thể làm mình thích, hay chỉ nhắc lại những gì đã nghe?
- Có đoạn nào mình thấy chán mà không dám nói ra không?
- Một năm nữa, mình còn muốn xem lại hay đọc lại không?
- Nếu một người bạn thân không thích tác phẩm này, mình có thấy khó chịu không, và vì sao?
- Lần đầu nghe về tác phẩm, cảm giác đầu tiên của mình là gì, trước khi đọc bất kỳ lời khen nào?
Không có câu trả lời đúng. Có khi bạn phát hiện mình thích thật, chỉ là thích ít hơn mọi người. Có khi bạn nhận ra mình không thích lắm. Cả hai đều là cảm nhận chính đáng, và biết rõ nó giúp bạn hiểu gu của mình hơn qua từng tác phẩm. Nếu muốn, ghi các câu trả lời vào cùng một cuốn sổ hay một tệp ghi chú. Sau một năm đọc lại, bạn sẽ thấy rõ những kiểu tác phẩm mình thật sự yêu, và những lần mình chỉ thích theo.
Không thích thứ ai cũng thích: nói sao cho khỏi thành người phá đám
Nói cảm nhận khác số đông không cần phải gay gắt. Mục đích là chia sẻ trải nghiệm thật của mình, không phải thuyết phục người khác đổi ý hay chứng tỏ mình sâu sắc hơn. Một vài câu mẫu giữ được cả sự thật thà lẫn không khí vui vẻ: “Mình thấy đoạn đầu hơi chậm với mình, nhưng hiểu vì sao mọi người thích đoạn cuối”, “Mình chưa thấy hợp gu lắm, kể mình nghe đoạn nào làm bạn thích nhất đi”, “Có lẽ mình vào xem với kỳ vọng cao quá”.
Những câu nên tránh là câu biến cảm nhận của mình thành phán xét chung: “Phim này được khen quá lời”, “Chỉ người dễ dãi mới thấy hay”, “Ai cũng khen vì chạy theo phong trào”. Những câu này đẩy người kia vào thế phải bảo vệ, cuộc nói chuyện thành tranh cãi.
Một điều thú vị là khi bạn nói thật một cách nhẹ nhàng, thường sẽ có người khác thở phào: “Thật ra mình cũng thấy hơi dài”. Nhiều người có cảm nhận khác nhưng chưa ai dám nói đầu tiên. Lời thật của bạn mở ra một cuộc trò chuyện phong phú hơn hẳn những lời khen giống nhau. Chỉ cần nhớ chọn lúc: đừng nói ngay khi người kia vừa xem xong và còn đang xúc động.
Ngược lại: thích thứ bị nhiều người chê
Trường hợp ngược cũng phổ biến không kém. Bạn thích một bộ phim bị chê là nhạt, một cuốn sách bị cho là sến, một bài hát bị coi là quê. Cảm giác ngượng ngùng khiến nhiều người giấu sở thích, chỉ thưởng thức một mình.
Thích một thứ bị chê không làm gu của bạn kém đi. Gu là tập hợp những gì thật sự chạm vào bạn, gắn với ký ức, tâm trạng, hoàn cảnh riêng. Một bài hát bị coi là quê có thể là bài mẹ bạn hay hát. Một bộ phim bị chê nhạt có thể đến đúng lúc bạn cần một thứ nhẹ nhàng sau một năm mệt mỏi. Những lý do ấy hoàn toàn chính đáng.
Nếu muốn chia sẻ, bạn chỉ cần nói lý do của mình thay vì tranh cãi về chất lượng: “Mình biết nhiều người thấy nó sến, nhưng mình thích vì nó làm mình nhớ những năm đi học”. Người nghe khó phản bác một lý do cá nhân như vậy, và nhiều khi họ sẽ kể lại thứ “bị chê” mà chính họ cũng âm thầm yêu thích.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng đám đông trong thưởng thức nghệ thuật là gì?
Đó là hiện tượng cảm nhận của một người về tác phẩm bị kéo theo ý kiến của số đông, chẳng hạn thấy hay vì ai cũng khen hoặc ngại nói chán vì sợ bị coi là không hiểu. Nó xảy ra với hầu hết mọi người và không có gì đáng xấu hổ.
Không thích một tác phẩm được giới phê bình khen có phải do mình kém hiểu biết?
Không nhất thiết. Giới phê bình thường đánh giá theo tiêu chí nghề nghiệp như kỹ thuật, sự mới mẻ, vị trí trong dòng chảy nghệ thuật. Cảm nhận cá nhân của bạn có thể khác mà vẫn chính đáng. Đọc thêm lý do họ khen giúp bạn thấy thêm một góc nhìn.
Có nên đọc đánh giá trước khi xem phim không?
Đọc vài dòng để biết thể loại và xem có hợp gu không là hợp lý. Nên tránh những bài kể chi tiết nội dung, cao trào hoặc phân tích dài, vì chúng định hình trước cảm nhận của bạn. Bài phân tích kỹ để dành đọc sau khi xem sẽ thú vị hơn.
Làm sao để xem một tác phẩm đang nổi mà không bị kỳ vọng quá cao?
Hạn chế nguồn tin về tác phẩm trong vài ngày trước khi xem, nhờ bạn bè đừng kể chi tiết, và tự nhắc rằng lời khen là trải nghiệm của người khác. Một cách khác là đợi vài tháng cho cơn bàn tán lắng xuống rồi mới xem.
Thích một tác phẩm bị chê có nên giấu không?
Không cần giấu. Gu là chuyện cá nhân, gắn với ký ức và hoàn cảnh riêng. Khi chia sẻ, hãy nói lý do mình thích thay vì tranh cãi về chất lượng, như vậy người nghe dễ đồng cảm hơn và cuộc trò chuyện cũng nhẹ nhàng hơn.