Giao hưởng là tác phẩm cho cả dàn nhạc, thường bốn chương; concerto là tác phẩm cho một nghệ sĩ độc tấu chơi cùng dàn nhạc; sonata là tác phẩm cho một hoặc hai nhạc cụ, thường là một nhạc cụ cùng piano. Ba chữ này, cùng vài thuật ngữ về giọng, số tác phẩm và nhịp độ, là đủ để bạn đọc hiểu gần hết một tờ chương trình hoà nhạc.
Tờ chương trình hoà nhạc có thể trông như một trang mật mã: tên tiếng Ý, chữ "Op." kèm số, "giọng Rê thứ", các chữ in nghiêng như Allegro, Adagio. Thật ra chúng đi theo vài quy ước rất đều. Đọc xong phần dưới, bạn sẽ đoán trước được độ dài, tính chất và cả người sẽ đứng giữa sân khấu chỉ từ tên một tác phẩm.
Các thể loại tác phẩm hay gặp trong chương trình
Tên thể loại cho bạn biết ai chơi và tác phẩm dài khoảng bao nhiêu. Thời lượng dưới đây là mức thường gặp, có tác phẩm ngắn hoặc dài hơn nhiều.
| Thể loại | Ai chơi | Hình dáng thường gặp | Thời lượng |
|---|---|---|---|
| Giao hưởng | Cả dàn nhạc | Thường bốn chương, nhanh – chậm – vừa – nhanh | 25–60 phút |
| Concerto | Một nghệ sĩ độc tấu cùng dàn nhạc | Thường ba chương, nhanh – chậm – nhanh | 20–40 phút |
| Sonata | Một nhạc cụ, hoặc một nhạc cụ cùng piano | Ba hoặc bốn chương | 15–35 phút |
| Khúc mở màn | Dàn nhạc | Một chương, thường mở đầu buổi diễn | 5–15 phút |
| Tổ khúc | Dàn nhạc hoặc nhóm nhỏ | Chuỗi bản ngắn, thường trích từ nhạc múa, nhạc kịch | 15–30 phút |
| Thơ giao hưởng | Dàn nhạc | Một chương, kể một câu chuyện hay tả một cảnh | 10–25 phút |
| Biến tấu | Bất kỳ | Một chủ đề rồi nhiều lần biến đổi chủ đề đó | 10–30 phút |
Một chương trình hoà nhạc phổ biến đi theo trật tự: khúc mở màn ngắn, concerto trước giải lao, giao hưởng sau giải lao. Khi thấy khung này, bạn biết nghệ sĩ độc tấu sẽ xuất hiện ở nửa đầu.
Chữ "số" sau tên thể loại, như "giao hưởng số 2", chỉ thứ tự trong các tác phẩm cùng loại của một tác giả, không phải thứ tự trong buổi diễn.
Giải mã tên một tác phẩm từng phần
Tên đầy đủ của một tác phẩm cổ điển thường có dạng: [Thể loại] số [n] giọng [tên giọng], Op. [số]. Đọc từng phần theo thứ tự dưới đây.
- Thể loại và số thứ tự: cho biết loại tác phẩm và đây là tác phẩm thứ mấy cùng loại của tác giả. "Concerto cho piano số 1" là bản concerto piano đầu tiên tác giả viết hoặc công bố.
- Giọng: ví dụ "giọng Đô trưởng" hay "giọng La thứ". Giọng trưởng thường nghe sáng, vững; giọng thứ thường nghe tối, buồn hoặc căng thẳng. Đây là gợi ý cảm xúc chung, không phải luật.
- Op.: viết tắt của opus, nghĩa là "tác phẩm". Op. kèm số là số thứ tự xuất bản. Số nhỏ thường là tác phẩm thời trẻ, số lớn là thời sau, dù không phải lúc nào cũng đúng tuyệt đối.
- Ký hiệu danh mục khác: với một số tác giả, bạn sẽ thấy chữ cái viết tắt khác thay cho Op., do các nhà nghiên cứu lập danh mục về sau. Ý nghĩa tương tự: một mã để xác định đúng tác phẩm.
- Tên riêng trong ngoặc kép: một số tác phẩm có tên gọi riêng, có khi do tác giả đặt, có khi do người đời sau gán. Tên này thường dễ nhớ hơn cả và là thứ để bạn tìm nghe trước.
Mẹo thực tế: khi muốn nghe trước ở nhà, tìm bằng đủ ba yếu tố tên tác giả, thể loại và số Op. để khỏi nhầm sang tác phẩm khác cùng tên. Một tác giả có thể viết nhiều giao hưởng cùng giọng.
Thuật ngữ nhịp độ tiếng Ý: đọc tên chương là biết nhanh hay chậm
Các chương thường được đặt tên bằng chữ tiếng Ý chỉ nhịp độ và tính chất. Đây là quy ước chung của nhạc cổ điển châu Âu. Thuộc mấy chữ dưới đây, bạn biết trước chương nào sẽ dồn dập, chương nào thong thả.
| Thuật ngữ | Nghĩa | Cảm giác khi nghe |
|---|---|---|
| Largo | Rất chậm, rộng | Trang nghiêm, trải dài |
| Adagio | Chậm | Trầm lắng, giàu cảm xúc |
| Andante | Vừa phải, như nhịp đi bộ | Thong thả, dễ chịu |
| Moderato | Vừa | Cân bằng |
| Allegro | Nhanh, vui | Sôi nổi, năng động |
| Presto | Rất nhanh | Dồn dập, kịch tính |
| Scherzo | Nghĩa đen là "đùa" | Nhanh, nhảy nhót, hóm hỉnh |
| Ma non troppo | Nhưng không quá | Đi kèm chữ khác để làm dịu, ví dụ nhanh nhưng không quá |
Bạn sẽ thường gặp các chữ ghép như "Allegro con brio" (nhanh, đầy sức sống) hay "Andante cantabile" (vừa phải, như hát). Phần đầu là nhịp độ, phần sau là tính chất.
Trong bản giao hưởng bốn chương, chương chậm thường đứng thứ hai, và nhiều người nghe thấy đó là chương đẹp nhất. Nếu buồn ngủ thì cũng thường là ở đây, đừng lo, ai cũng từng như vậy.
Các nhóm nhạc cụ trong dàn nhạc và chỗ họ ngồi
Bộ dây. Vĩ cầm, viola, cello, contrabass. Đông nhất, ngồi phía trước thành hình quạt quanh nhạc trưởng. Vĩ cầm thường chia hai bè, bè một và bè hai.
Bộ gỗ. Sáo, ô-boa, clarinet, bassoon. Ngồi giữa, sau bộ dây. Dù có những chiếc làm bằng kim loại, sáo vẫn thuộc bộ gỗ theo cách phân loại truyền thống.
Bộ đồng. Kèn co, trumpet, trombone, tuba. Ngồi phía sau bộ gỗ. Tiếng to, sáng, thường xuất hiện ở các đoạn cao trào.
Bộ gõ. Trống định âm, trống lớn, chũm choẹ, chuông ống và nhiều nhạc cụ khác. Ngồi hàng cuối. Một người có thể chơi nhiều nhạc cụ trong cùng tác phẩm.
Đàn hạc, piano, celesta. Không thuộc hẳn nhóm nào, thường đặt ở một bên. Có tác phẩm dùng, có tác phẩm không, nên số người trên sân khấu thay đổi giữa các tiết mục.
Mẹo nhận ra nhóm nào đang chơi. Khi nghe một màu âm lạ, nhìn xem cây vĩ nào đang di chuyển, má ai đang phồng lên, tay ai đang giơ dùi. Mắt giúp tai rất nhiều ở những buổi đầu, sau vài lần bạn sẽ nhận ra mà không cần nhìn.
Ai là ai trên sân khấu
Ngoài các nhóm nhạc cụ, một vài vai trò trên sân khấu có tên riêng. Biết họ giúp bạn hiểu những nghi thức nhỏ ở đầu và cuối buổi diễn.
- Nhạc trưởng: người đứng giữa, quay lưng về khán giả. Họ không chỉ giữ nhịp mà quyết định nhanh chậm, to nhỏ, cách cả dàn thở cùng nhau, phần lớn công việc đã làm xong trong các buổi tập.
- Người đứng đầu dàn dây: nghệ sĩ vĩ cầm ngồi ghế đầu bên trái nhạc trưởng. Họ bước ra sau cùng, ra hiệu cho cả dàn so dây, và bắt tay nhạc trưởng thay mặt dàn nhạc.
- Nghệ sĩ độc tấu: người chơi chính trong concerto, đứng hoặc ngồi phía trước, cạnh nhạc trưởng.
- Trưởng bè: người ngồi ghế đầu của mỗi nhóm nhạc cụ, chơi các đoạn độc tấu ngắn trong tác phẩm.
- Người lật trang: trong buổi độc tấu piano hay thính phòng, người ngồi cạnh lật bản nhạc giúp nghệ sĩ. Họ cố ý mặc tối màu và không cúi chào.
- Ô-boa phát nốt chuẩn: khi cả dàn nhạc so dây trước giờ diễn, nghệ sĩ ô-boa thổi một nốt La để mọi người chỉnh theo.
Lần tới, để ý màn mở đầu: dàn nhạc vào chỗ, người đứng đầu dàn dây bước ra, khán phòng vỗ tay, nốt La vang lên, rồi tất cả im lặng chờ nhạc trưởng. Nghi thức này lặp lại ở hầu hết dàn nhạc trên thế giới.
Những chữ hay gặp trên vé và lịch diễn
Buổi tổng duyệt mở. Dàn nhạc tập lần cuối trước buổi diễn và cho khán giả vào xem. Nhạc trưởng có thể dừng lại sửa một đoạn, nhắc nhạc công. Đây là cơ hội hiếm để thấy âm nhạc được dựng lên như thế nào, không khí thoải mái hơn buổi chính.
Trò chuyện trước buổi diễn. Khoảng nửa tiếng trước giờ diễn, nhạc trưởng hoặc một người am hiểu giới thiệu chương trình ở sảnh hay một phòng nhỏ. Với người mới, đây là phần đáng đến sớm nhất.
Chương trình có thể thay đổi. Dòng chữ nhỏ quen thuộc, nghĩa là ban tổ chức có quyền đổi tác phẩm hoặc nghệ sĩ khi có lý do. Thường hiếm xảy ra, và sẽ được thông báo trước khi vào khán phòng.
Độc tấu và song tấu. Buổi độc tấu là một nghệ sĩ chơi một mình, thường kèm người đệm piano. Song tấu là hai nghệ sĩ ngang vai nhau. Tên buổi diễn ghi rõ để bạn biết sẽ không có dàn nhạc lớn.
Chỉ huy khách mời, nghệ sĩ khách mời. Người không thuộc biên chế dàn nhạc được mời về biểu diễn một chương trình. Mỗi nhạc trưởng có cách dẫn riêng nên cùng một dàn nhạc có thể nghe khác hẳn dưới tay người khác.
Đọc phần giới thiệu tác phẩm trong năm phút
Phần lớn tờ chương trình có một bài giới thiệu ngắn cho mỗi tác phẩm. Bạn không cần đọc hết. Trong năm phút trước giờ diễn hoặc lúc giải lao, hãy tìm ba thông tin: tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh nào, có bao nhiêu chương, và có điều gì đặc biệt người viết bài muốn bạn chú ý.
Ví dụ, một đoạn giới thiệu giả định có thể viết: "Chương ba mở đầu bằng tiếng kèn co từ xa, như tiếng gọi qua thung lũng; chương cuối dồn dập với các bè dây đuổi nhau." Hai câu đó cho bạn hai điểm tựa cụ thể để chờ đợi khi nghe.
Phần tiểu sử nghệ sĩ thường dài và nhiều tên giải thưởng, bạn có thể lướt. Thông tin hữu ích hơn nằm ở trang chương trình, nơi ghi thứ tự tác phẩm và các chương. Gập góc trang đó lại để mở nhanh khi cần đếm chương.
Câu nói mẫu để bắt chuyện với người đi cùng lúc giải lao: "Chương trình nói chương chậm sắp tới có đoạn cello hát một mình, mình thử để ý xem nha." Một câu như vậy biến tờ giấy thành một kế hoạch nghe chung, và buổi tối trở nên thú vị hơn cho cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Giao hưởng và concerto khác nhau thế nào?
Giao hưởng viết cho cả dàn nhạc, không có nghệ sĩ độc tấu nổi bật, thường bốn chương. Concerto viết cho một nghệ sĩ độc tấu chơi cùng dàn nhạc, thường ba chương, nghệ sĩ độc tấu đứng phía trước cạnh nhạc trưởng.
Op. trong tên bản nhạc nghĩa là gì?
Op. là viết tắt của opus, nghĩa là tác phẩm. Số đi kèm là số thứ tự xuất bản của tác phẩm trong toàn bộ sáng tác của tác giả, giúp phân biệt các tác phẩm cùng thể loại và cùng giọng.
Allegro và Adagio nghĩa là gì?
Allegro là nhanh, vui, sôi nổi. Adagio là chậm, trầm lắng. Đây là thuật ngữ tiếng Ý chỉ nhịp độ, thường dùng làm tên chương trong tác phẩm cổ điển, giúp bạn đoán trước tính chất từng chương.
Giọng trưởng và giọng thứ khác nhau ra sao khi nghe?
Giọng trưởng thường cho cảm giác sáng, vững vàng, vui. Giọng thứ thường nghe tối hơn, buồn hoặc căng thẳng. Đây là xu hướng chung, nhiều tác phẩm giọng thứ vẫn có những đoạn rất tươi sáng.
Sonata có phải lúc nào cũng cho piano không?
Không. Sonata có thể viết cho piano một mình hoặc cho một nhạc cụ khác như vĩ cầm, cello, sáo chơi cùng piano. Tên đầy đủ thường ghi rõ, ví dụ sonata cho vĩ cầm và piano.
Người vĩ cầm bắt tay nhạc trưởng là ai?
Đó là người đứng đầu dàn dây, ngồi ghế đầu bên trái nhạc trưởng. Họ ra hiệu cho cả dàn so dây trước giờ diễn và thay mặt dàn nhạc bắt tay nhạc trưởng khi bắt đầu và kết thúc.